Aziianyń eń qarymdy degen qalamgerleri erke Esildiń jaǵasyndaǵy eńseli elorda tórinde osymen ekinshi kún qatarynan ádebiet tóńiregindegi máselelerdi qyzý talqylaý ústinde. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń bastamasymen qolǵa alynǵan igi sharanyń keleli tabystarǵa jetkizetinin forýmǵa arnaiy shaqyrylǵan qurmetti qonaqtar da, el Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev ta sharanyń ashylý saltanatynda keń kólemde aityp ótti. «Aldymen, Aziia qalamgerleri forýmy shyǵarmashyl qaýymnyń mańyzdy dialog alańyna ainalýy kerek. Bul mańyzdy shara Aziia elderinde turaqty túrde ótýi qajet dep sanaimyn. Adamzatty tolǵandyrǵan kúrdeli máseleler dál osyndai alańdarda ortaǵa salynýy tiis. Aziiany búkilálemdik rýhani damý ortalyǵy retinde damytý airyqsha mańyzdy. Sondyqtan ádebi úderisterdi jańǵyrtý úshin jaǵdai jasaý – basty mindetterdiń biri», dedi Prezident Q.Toqaev. Shynymen de, ádebi diskýssiialar aqparat tasqyndap turǵan almaǵaiyp shaqta asa qajet. Aziia elderi qalamgerleriniń tuńǵysh forýmy EKSPO qalashyǵynyń Nomad Siti Holl saraiynda jalǵasyn tapty. TED formatyndaǵy «ASIAN LitTALKS» forsait-sessiiasynda esimderi álemge tanymal áigili aqyn-jazýshylar «Qalamger laboratoriiasy» taqyrybynda lektsiia oqydy.
Forsait-sessiia barysynda Túrkiia, Resei, Saýd Arabiiasy, Mońǵoliia, Iordaniia, Kýveit, Ázerbaijan sekildi memleketterden kelgen ádebietshiler ózderiniń qalamgerlik sheberhanasy týraly oilaryn tarqatty.
Baiandamashylardyń kóshin bastaǵan «Altyn qaýyrsyn» ulttyq júldesiniń iegeri, mońǵoliialyq tanymal aqyn ári jazýshy Gýn Ajavyn Aiýrzana boldy. Baiandamashy ádettegiden bólek, sahnada maldas quryp otyryp áńgime órbitti. Aqynnyń ol minezinen kóshpendilerdiń rýhyn sezingen qazaq, qyrǵyz jazýshylary súisine qabyldady. Gýn Ajavyn Aiýrzana óz sózinde jazýshylyqtyń mehnatty jumysy, az jazý men kóp jazýdyń arajigine toqtaldy. «Men sizdermen óz tájiribemmen bóliskim keledi. Sebebi biz bárimiz jalǵyzbyz. Sondyqtan qalamgerde jazýdan basqa tańdaý joq. Álemde kúnine 2000-3000 sóz jazatyn jazýshylar bar. Men de osyǵan ózimdi daǵdylandyryp júrmin. Jas kezimde kóp jazatyn jazýshyny moiyndaǵym kelmeitin. Sebebi ol myqty jazýshy emes, tek eńbekqor jazýshy dep oilaitynmyn. Keiin bul oiymnyń qate ekenin túsindim. Qazir men óz elimde kólemdi roman jazatyn jazýshy retinde tanymalmyn. Sondyqtan jazýshyǵa tártippen, iaǵni júiemen jumys jasaý kerek», dedi mońǵoliialyq qalamger.
Kelesi kezekte minberge kóterilgen qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri, Memlekettik syilyqtyń laýreaty Qabdesh Jumadilov ádebietti forýmdar emes, jazý ústeli jasaitynyn aityp bastady. «Ult jáne ádebiet» taqyrybynda oi órbitken jazýshy «Meniń uǵymymda ulttan tys ádebiet bolmaidy. Ulttan tys jazýshy da bolmaidy. Óitkeni bizge Jaratýshy til berdi, daryn berdi. Nege? Óz ultyńnyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaý úshin berdi. Biz bárimiz soǵan qyzmet istep júrmiz. Álginde túrik baýyrymyz jaqsy bir pikir aitty. «Jazýshylar bireýge unaý úshin jazbaý kerek». Men de osy oidy aitqym keledi. Ádebieti jasaityn forýmdar emes, jazý ústeli. Degenmen, basqosýlar kerek. Osyndai forýmdar arqyly jazǵan ádebietimiz nasihattalady. Basqa tilderge aýdarýǵa múmkindik týady. Biz aýdarmada kenjelep qalǵanbyz», dep óz oiyn ortaǵa saldy.
Qabdesh Jumadilov sondai-aq búginde ekijaqty pikir aitylyp júrgen Shyńǵys hannyń shyǵý tegine qatysty sóz qozǵady. «Biz osy kúnge deiin Shyńǵys handy mońǵol dep keldik. Jańa derekter men aýdarmalar onyń túrki ekenin rastap berdi. Shyńǵys hannyń áieli qońyrat, tórt ulynyń alǵan kelinderi qońyrat, naiman, jalaiyr,
kerei sekildi túrki taipalarynan. Noiandarynyń bári túrkiler. Osydan segiz ǵasyr buryn Batý han 250 myń qolmen joryqqa attandy. Ol zamanda túrkilerden ózge ondai qalyń qoldy kim shyǵara alady? Onda mońǵoldar shaǵyn ǵana taipa edi. Bizdiń jinalýymyzdyń bir maqsaty, shyndyqqa jaqyndaý. Meni tarihi romandar jazýǵa itermelegen de osy, aqiqatqa jaqyndaý», dedi jazýshy Q.Jumadilov.
Forsait-sessiianyń alǵashqy bóliminde «Túrik poeziiasy men mádenietine qosqan úlesi úshin» marapatynyń iegeri, túrkiialyq aqyn Mehmed Nýri Parmaqsyz, «Territoriia» festivali aiasynda Resei aqyndarynyń patshasy bolyp tańdalǵan Dmitrii Vodennikov, Saýd Arabiiasynyń Mádeniet jáne óner komissiiasynyń tóraǵasy, Arab elderi poeziia festivaliniń direktory Ahmed ál-Mýlla poeziia men proza janrlaryna toqtalyp, álemdik ádebiettegi qubylystar jaiynda sóz etti.
Baiandamashylardyń barlyǵy óz oilaryn álemdik tájiribelermen sabaqtastyryp, tyńdarmandardy tyń oilarǵa jetelep otyrdy. Aitalyq, Dmitrii Vodennikov «Poeziia – bul ótken shaq. Poeziia ótken ómir súredi, biraq bolashaqqa úmitpen qaraidy», dep paiymdasa, túrik aqyny Mehmed Nýri Parmaqsyz «Jazbai jáne ishtegi sherdi shyǵarmai, shyǵarmashylyq kúi keshý degenińiz ol – janymyzdy denemizben birge óltirý, al biz úshin absoliýtti ómir joly ol – óleń» degen paiymdy oiyn ortaǵa saldy.
Maǵynaly jiyn tús áletinen keiin de jalǵasyn tapty. Forsait-sessiianyń ekinshi bólimin Memlekettik syilyqtyń laýreaty, zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Dýlat Isabekov ashty. Jazýshy óz sózin ádebiettiń áńgimesinen bólek álemdi alańdatyp otyrǵan saiasi ahýaldardy kóbirek sóz eteiik degen úndeýmen bastady. «Álemdik másele, ulttyq kózqaras jazýshynyń basty taqyryby. Adam týǵanda áke-shesheni tańdap týmaitynyndai, týǵan jerin de tańdaý quqyǵy berilmegen. Beibitshilik te, soǵys ta bir ǵana sózben sheshiledi. Osy jaǵyn eskereiik», dedi D.Isabekov.
Jazýshy zerthanasy jaily ár qalamgerdiń paiymy ártúrli. Máselen, qazaq tiliniń qyzǵysh qusy aqyn Muhtar Shahanov shyǵarmashylyq zerthanasyn únemi ulttyq másele úshin kúreste shyńdaǵanyn aitsa, jazýshy Júsipbek Qorǵasbek úlken ádebietterdiń standarttaryn qabyldaý kerektigin tilge tiek etti. «Máselen, shyǵys ejelden miniatiýraǵa jaqyn. Roman degen oqyrmandy tartyp turatyn magiialyq qudireti bar janrdy alyp qarańyzshy. Qazir romannyń kólemi saqtalmaityn boldy, endeshe nege romanǵa qoiylatyn sharttar saqtalýy kerek», deidi J.Qorǵasbek.
Qyzyqty talqy óz tyńdarmandaryn esh jalyqtyrar emes. Oilar almasyp jatyr, sózder sharpysyp qalǵan tustar bar, eń bastysy rýhtar úndesip ketkendei jylylyq lebi esýde. Keleli jiynnyń kózdegeni de sol bolsa kerek.
Miras Asan, "Egemen Qazaqstan"
