Ár baspa tabaqqa 150 myń teńge berý qarastyrylýda
Almaty qalasyndaǵy Ulttyq kitaphanada ótken Parlament májilisiniń kóshpeli otyrysynda «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine mádeniet máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań jobasy talqyǵa salyndy. Parlament depýtattary bastaǵan jumys toby otyrysynyń Almaty qalasynda ótýi beker emes. Sebebi ásem shahar elimizdiń mádenieti men rýhaniiatynyń myzǵymas oshaǵy.
Zań jobasyna engizilgen túzetýler kópten beri kóptiń kóńilinde júrgen máselelerge baǵyttalǵan. Atap aitqanda, avtorlardy qoldaý, qoǵamdyq mańyzy bar ádebietter shyǵarý jáne ony memlekettik kitaphanalarǵa jetkizý, memlekettik satyp alý tetigin jetildirý, teatrlardyń, kitaphanalardyń jáne ózge de mádeniet uiymdarynyń qyzmeti úshin jaǵdaidy jetildirý siiaqty túitkilderdiń kún tártibinen túspegenine biraz jyldyń júzi. Ásirese, qolyna qalam ustaǵan qalamgerlerdiń janaiqaiyna ainalǵan qalamaqy máselesiniń mardymsyzdyǵy talai maqalaǵa arqaý bolǵany belgili. Nebári 2 myń danamen shyǵatyn kitaptyń kitaphanalarǵa jetpei, oqyrmannyń qolyna timei qalýy túitkildiń naǵyz sharyqtaý shegine jetkenin ańǵartsa kerek.
Jiynda sóz alǵan Parlament Májilisi tóraǵasynyń orynbasary Gúlmira Isimbaeva: «Memleket úshin mádeni damýǵa turaqty kóńil bólip otyrý – mindet. Bul baǵytta atqarýshy úkimettiń de, zań shyǵarýshy parlamenttiń de birigip isteitin jumystary barshylyq. Ásirese, birqatar zańdardyń qaita qaralýy mádeni salaǵa qatysty qujattardyń tez arada jetildirilýin qajet etýde. Jalpy jumystyń jemisti bolýy – zańdyq negizdegi tetikterdiń naqty jumys isteýine bailanysty. Mádenietke qatysty da solai. Bizdiń depýtattyq top músheleri mádeni mekemelerdiń statýsy, qyzmetine qatysty kóptegen jańa normalardy ázirleýge qatysyp otyr», – dese, Parlament májilisiniń Áleýmettik mádeni-damý komitetiniń múshesi, jumys tobynyń jetekshisi Bekbolat Tileýhan: «Byltyrǵy jyldyń kúzinde bastalǵan jumys tobynyń otyrysy on úsh basqosý ótkizip, Zań jobasyna júzden asa túzetý engizdi. Iaǵni, Zań qoǵamdyq qarym-qatynasty retteý úshin jasalady. Onyń aiaqqa tusaý bolmaýy úshin máseleni baiypty túrde qarastyrý kerek» degendi jetkizdi.
Al mádeniet jáne rýhaniiat salasynyń maitalmandarynyń qolyna tigen jańa Zań jobasy osy olqylyqtardyń ornyn toltyrmaqshy. Máselen, 3-pýnkttegi 8-bapta: «Teatr, mýzyka jáne kino óneri, mádeni demalys qyzmeti, kitaphana jáne mýzei isi salasynda oblystyń, respýblikalyq mańyzy bar qalanyń jáne astananyń memlekettik mádeniet uiymdaryn qurady, qaita uiymdastyrady, taratady, sondai-aq olardyń qyzmetin úilestirýdi júzege asyrady» degen sózder «ýákiletti organmen kelisý boiynsha Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen qatar, mýzyka jáne kino óneri, mádeni-demalys qyzmeti, kitaphana jáne mýzei isi salasynda oblystyń, respýblikalyq mańyzy bar qalanyń jáne astananyń memlekettik mádeniet uiymdaryn qurady, qaita uiymdastyrady, taratady» degen sózdermen aýystyrý máselesi keńinen talqyǵa salyndy. Bul jóninde Parlament Májilisiniń Áleýmettik mádeni-damý komitetiniń hatshysy Beibit Mamraev: «Sońǵy úsh jyldyń ózinde respýblikamyzda 37 kitaphana, 2 teatr, 1 mýzei jabylyp qalǵan. Iaǵni, mádeni oshaqtardyń ashylyp, jabylýy jónindegi derekten Mádeniet jáne sport ministrligi habardar bolýy kerek degendi quptaimyn» degen pikirin aitsa, Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Arman Qyryqbaevtyń da ýáji oryndy shyqty. «Úshinshi pýnktti kontseptýaldy túrde qoldaýǵa bolady. Árine, ákimdik belgili bir óner oshaǵyn jabý jóninde ministrlikpen keliskeni jón shyǵar. Alaida biýdjet jergilikti ákimdiktiń qoldaýymen qarjylandyrylady. Muny da eskerý kerek. Eger biz qalada balalar baqshasyn ashsaq, Bilim jáne ǵylym ministrligimen kelisimge kelmeimiz ǵoi. Ákim aqsha taýyp, ashqysy kelse, onyń bárin ministrlikke aityp otyrýymyz qajet pe? Qudaiǵa shúkir, Almaty qalasynda mádeni oshaqtardyń bári jumys istep tur», – dedi ol.
Alaida QR Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Nurlan Orazalinniń pikirinshe, mádeniet salasy óte názik ideologiialyq sala. «Almaty qalasy – ádebietimizdiń, mádenietimizdiń iri ordasy. Mádeniettiń óristeýi, damýy – memlekettik saiasattyń bir butaǵy. Almaty qalasy Túrkistan qalasyna qaraǵanda óziniń biligi bar, qarjylandyrýy bar qala. Al respýblika deńgeiinen qaraǵanda, ashylatyn mekemege bailanysty jergilikti bilik pen ýákiletti organ arasynda arnaiy kelisim bolǵannyń esh sókettigi joq. Ashylǵanyn bilse, onyń jabylýyna qol qoimaýǵa qaqysy joq», – dedi. Osylaisha, bul bap aldaǵy ýaqytta qaita pysyqtaýdy talap etetin boldy.
Ekinshi másele – kitap shyǵarý jáne taratý, qalamaqy jaiy. Búginde elimizde baspa isi, kitap taratý máselesi kemshin túsýde. Máselen, keńestik kezeńde 14 memlekettik baspa jumys istese, Táýelsizdik alǵan jyldary iri baspalar jekemenshikke ainaldy. Munyń saldarynan kitap tirajy kúrt tómendep, qalamgerler qalamaqysy qarabaqyr bop qaldy. Iaǵni, avtor – baspa – kitaphana – oqyrman kontseptsiianyń buzylýy tutas bir salanyń turalap qalýyna yqpal etti. Aýdan, aýyldarda kitaphanalar jabylyp qaldy. Mysaly, memlekettik áleýmettik mańyzy bar ádebiet baǵdarlamasy boiynsha jaryq kóretin kitaptar eń kóp degende 5 myń danamen shyǵady. Al jastar ádebietiniń tirajy óte az. Aitalyq, aqyn Oljas Qasymnyń kitaby «Jas tolqyn» seriiasymen «Jalyn» baspasynan 2 myń danamen shyqqan. Ár baspa tabaǵyn 5 myń teńge dep eseptese, bes baspa tabaqqa 25 myń teńge ǵana alǵanyn aitady. Elimizde 5 myń kitaphana jumys istese, bul kitaptyń barlyq kitaphanaǵa jetýi múmkin emes.
«Álginde Oljas Qasym atty jas aqynnyń sózin tyńdadym. Jas Oljas, jańa zamannyń, táýelsiz ádebiettiń Oljasy deýge ábden bolady! Sol Oljasqa qarap otyryp uialdym. Biz jańa býynǵa qandai mura qaldyrdyq? Jas Oljastyń kitaby 2000 danamen shyǵypty. 5 baspa tabaq óleńderi úshin 25 000 teńge qalamaqy alypty. Ol buǵan qalai kún kóredi? Memlekettiń qamqorlyǵyn sezinbegen óner – ógei bala siiaqty ómir súredi. Men ózim sonshama ataqty aqyn bolsam da, táýelsizdik alǵan 25 jylda shyqqan kitaptarym úshin 1 teńge qalamaqy almappyn. Sol arqyly memleket meniń kásibi shyǵarmashylyǵymnyń laiyqty baǵasyn bermegen siiaqty bolyp shyǵady. Iá, maǵan basqa qyzmetim úshin aqsha tóleidi jáne az emes. Biraq men aqyndyq eńbegimniń jemisi – óleń jinaqtarym úshin laiyqty qalamaqy alǵym keledi. Buryn jazýshy – qurmetti mamandyq edi. Qazir kásibiler az, áýesqoilar kóp», – dedi máselege ún qosqan Qazaqstannyń Eńbek Eri, aqyn, qoǵam qairatkeri Oljas Súleimenov.
Sóitip, jańa Zań jobasynda kitap taralymyn 2 myń danadan 5 myń danaǵa deiin ulǵaitý máselesi qarastyrylyp, qalamgerdiń qalamaqysy artatyn boldy. Mádeniet jáne sport vitse-ministri Aqtoty Raiymqulovanyń aitýynsha, budan bylaiǵy kezeńde ókiletti organ áleýmettik mańyzdy ádebiet túrlerine beriletin memlekettik tapsyrystyń sheńberinde, satyp alynatyn shyǵarma úshin tólem kólemin kóbeitpek. Demek, qalamger ár baspa tabaǵyna eń az degende 150 myń teńge alady. Parlament Májilisi tóraǵasynyń orynbasary Gúlmira Isimbaevanyń aitýynsha, biýdjetti úsh jylǵa eseptegende, ádebietti shyǵarý jáne taratý máselesine 5 mlrd teńge shamasynda qarajat ketedi eken. «Iaǵni, bir jylǵa 800 mln teńge jobasynda qarastyrylsa, oǵan qosymsha retinde 1 mlrd 641 mln teńge bólý josparlanýda. Elimiz daǵdarysqa qaramastan, osy usynysty qoldady. Qazir úkimettiń qorytyndysyn kútip otyrmyz. Eger Zań qabyldanyp, Elbasy qol qoisa, sol kezde súiinshi suraýǵa bolady», – dep túiindedi ol óz pikirin.
Nurlan Orazalin, QR Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy:
– Jańa zań Táýelsizdigimizdiń 25 jylynda irgeli ózgeristerge keńistik ashady dep senemin. Memlekettik tapsyrys boiynsha 2 myń danamen kitap shyǵaryp keldik. Ana tilimiz tolyq aiaqqa turyp kete almai jatqanda onyń ádebietiniń oqyrmanǵa jetpei jatýy úlken másele. Qazaqstandaǵy kórkem ádebiet degen úlken sala mańaiynda qordalanyp qalǵan túitkildi sheshetin ýaqyt jetti. Buryn kitapty tek basyp, shyǵarý bolsa, endi onyń jazylýyna muryndyq bolý qarastyrylýda. Jazýshy memleketpen shartqa otyrsa, shyǵarmasyn satady. Ol mindetti túrde jaryq kóredi. Basylǵan shyǵarma oqyrmannyń igiligine ainalady degen sóz. Bul tildi, ádebietti qorǵaýǵa degen qamqorlyq. Qalamger qalamaqysy oń sheshilip jatsa, rýhani ómirimizde jańa dúnieler paida bolady dep esepteimin. Naǵyz kásibi turǵydan ádebietti damytqymyz kelsek, oǵan qamqorlyq jasaý kerek.
Dinara Myńjasarqyzy
"Túrkistan" gazeti
