ەر باسپا تاباققا 150 مىڭ تەڭگە بەرۋ قاراستىرىلۋدا
الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق كٸتاپحانادا ٶتكەن پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ كٶشپەلٸ وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە مەدەنيەت مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىعا سالىندى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاعان جۇمىس توبى وتىرىسىنىڭ الماتى قالاسىندا ٶتۋٸ بەكەر ەمەس. سەبەبٸ ەسەم شاھار ەلٸمٸزدٸڭ مەدەنيەتٸ مەن رۋحانيياتىنىڭ مىزعىماس وشاعى.
زاڭ جوباسىنا ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەر كٶپتەن بەرٸ كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸندە جٷرگەن مەسەلەلەرگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, اۆتورلاردى قولداۋ, قوعامدىق ماڭىزى بار ەدەبيەتتەر شىعارۋ جەنە ونى مەملەكەتتٸك كٸتاپحانالارعا جەتكٸزۋ, مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ تەتٸگٸن جەتٸلدٸرۋ, تەاترلاردىڭ, كٸتاپحانالاردىڭ جەنە ٶزگە دە مەدەنيەت ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتٸ ٷشٸن جاعدايدى جەتٸلدٸرۋ سيياقتى تٷيتكٸلدەردٸڭ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەگەنٸنە بٸراز جىلدىڭ جٷزٸ. ەسٸرەسە, قولىنا قالام ۇستاعان قالامگەرلەردٸڭ جانايقايىنا اينالعان قالاماقى مەسەلەسٸنٸڭ ماردىمسىزدىعى تالاي ماقالاعا ارقاۋ بولعانى بەلگٸلٸ. نەبەرٸ 2 مىڭ دانامەن شىعاتىن كٸتاپتىڭ كٸتاپحانالارعا جەتپەي, وقىرماننىڭ قولىنا تيمەي قالۋى تٷيتكٸلدٸڭ ناعىز شارىقتاۋ شەگٸنە جەتكەنٸن اڭعارتسا كەرەك.
جيىندا سٶز العان پارلامەنت مەجٸلٸسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى گٷلميرا يسيمباەۆا: «مەملەكەت ٷشٸن مەدەني دامۋعا تۇراقتى كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرۋ – مٸندەت. بۇل باعىتتا اتقارۋشى ٷكٸمەتتٸڭ دە, زاڭ شىعارۋشى پارلامەنتتٸڭ دە بٸرٸگٸپ ٸستەيتٸن جۇمىستارى بارشىلىق. ەسٸرەسە, بٸرقاتار زاڭداردىڭ قايتا قارالۋى مەدەني سالاعا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ تەز ارادا جەتٸلدٸرٸلۋٸن قاجەت ەتۋدە. جالپى جۇمىستىڭ جەمٸستٸ بولۋى – زاڭدىق نەگٸزدەگٸ تەتٸكتەردٸڭ ناقتى جۇمىس ٸستەۋٸنە بايلانىستى. مەدەنيەتكە قاتىستى دا سولاي. بٸزدٸڭ دەپۋتاتتىق توپ مٷشەلەرٸ مەدەني مەكەمەلەردٸڭ ستاتۋسى, قىزمەتٸنە قاتىستى كٶپتەگەن جاڭا نورمالاردى ەزٸرلەۋگە قاتىسىپ وتىر», – دەسە, پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك مەدەني-دامۋ كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ, جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ بەكبولات تٸلەۋحان: «بىلتىرعى جىلدىڭ كٷزٸندە باستالعان جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ون ٷش باسقوسۋ ٶتكٸزٸپ, زاڭ جوباسىنا جٷزدەن اسا تٷزەتۋ ەنگٸزدٸ. ياعني, زاڭ قوعامدىق قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ ٷشٸن جاسالادى. ونىڭ اياققا تۇساۋ بولماۋى ٷشٸن مەسەلەنٸ بايىپتى تٷردە قاراستىرۋ كەرەك» دەگەندٸ جەتكٸزدٸ.
ال مەدەنيەت جەنە رۋحانييات سالاسىنىڭ مايتالماندارىنىڭ قولىنا تيگەن جاڭا زاڭ جوباسى وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرماقشى. مەسەلەن, 3-پۋنكتتەگٸ 8-باپتا: «تەاتر, مۋزىكا جەنە كينو ٶنەرٸ, مەدەني دەمالىس قىزمەتٸ, كٸتاپحانا جەنە مۋزەي ٸسٸ سالاسىندا وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ جەنە استانانىڭ مەملەكەتتٸك مەدەنيەت ۇيىمدارىن قۇرادى, قايتا ۇيىمداستىرادى, تاراتادى, سونداي-اق ولاردىڭ قىزمەتٸن ٷيلەستٸرۋدٸ جٷزەگە اسىرادى» دەگەن سٶزدەر «ۋەكٸلەتتٸ ورگانمەن كەلٸسۋ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگٸلەنگەن تەرتٸپپەن قاتار, مۋزىكا جەنە كينو ٶنەرٸ, مەدەني-دەمالىس قىزمەتٸ, كٸتاپحانا جەنە مۋزەي ٸسٸ سالاسىندا وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ جەنە استانانىڭ مەملەكەتتٸك مەدەنيەت ۇيىمدارىن قۇرادى, قايتا ۇيىمداستىرادى, تاراتادى» دەگەن سٶزدەرمەن اۋىستىرۋ مەسەلەسٸ كەڭٸنەن تالقىعا سالىندى. بۇل جٶنٸندە پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك مەدەني-دامۋ كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى بەيبٸت مامراەۆ: «سوڭعى ٷش جىلدىڭ ٶزٸندە رەسپۋبليكامىزدا 37 كٸتاپحانا, 2 تەاتر, 1 مۋزەي جابىلىپ قالعان. ياعني, مەدەني وشاقتاردىڭ اشىلىپ, جابىلۋى جٶنٸندەگٸ دەرەكتەن مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ حاباردار بولۋى كەرەك دەگەندٸ قۇپتايمىن» دەگەن پٸكٸرٸن ايتسا, الماتى قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقباەۆتىڭ دا ۋەجٸ ورىندى شىقتى. «ٷشٸنشٸ پۋنكتتٸ كونتسەپتۋالدى تٷردە قولداۋعا بولادى. ەرينە, ەكٸمدٸك بەلگٸلٸ بٸر ٶنەر وشاعىن جابۋ جٶنٸندە مينيسترلٸكپەن كەلٸسكەنٸ جٶن شىعار. الايدا بيۋدجەت جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتٸڭ قولداۋىمەن قارجىلاندىرىلادى. مۇنى دا ەسكەرۋ كەرەك. ەگەر بٸز قالادا بالالار باقشاسىن اشساق, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸمەن كەلٸسٸمگە كەلمەيمٸز عوي. ەكٸم اقشا تاۋىپ, اشقىسى كەلسە, ونىڭ بەرٸن مينيسترلٸككە ايتىپ وتىرۋىمىز قاجەت پە? قۇدايعا شٷكٸر, الماتى قالاسىندا مەدەني وشاقتاردىڭ بەرٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر», – دەدٸ ول.
الايدا قر جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى نۇرلان ورازاليننٸڭ پٸكٸرٸنشە, مەدەنيەت سالاسى ٶتە نەزٸك يدەولوگييالىق سالا. «الماتى قالاسى – ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ, مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ ٸرٸ ورداسى. مەدەنيەتتٸڭ ٶرٸستەۋٸ, دامۋى – مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ بٸر بۇتاعى. الماتى قالاسى تٷركٸستان قالاسىنا قاراعاندا ٶزٸنٸڭ بيلٸگٸ بار, قارجىلاندىرۋى بار قالا. ال رەسپۋبليكا دەڭگەيٸنەن قاراعاندا, اشىلاتىن مەكەمەگە بايلانىستى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك پەن ۋەكٸلەتتٸ ورگان اراسىندا ارنايى كەلٸسٸم بولعاننىڭ ەش سٶكەتتٸگٸ جوق. اشىلعانىن بٸلسە, ونىڭ جابىلۋىنا قول قويماۋعا قاقىسى جوق», – دەدٸ. وسىلايشا, بۇل باپ الداعى ۋاقىتتا قايتا پىسىقتاۋدى تالاپ ەتەتٸن بولدى.
ەكٸنشٸ مەسەلە – كٸتاپ شىعارۋ جەنە تاراتۋ, قالاماقى جايى. بٷگٸندە ەلٸمٸزدە باسپا ٸسٸ, كٸتاپ تاراتۋ مەسەلەسٸ كەمشٸن تٷسۋدە. مەسەلەن, كەڭەستٸك كەزەڭدە 14 مەملەكەتتٸك باسپا جۇمىس ٸستەسە, تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى ٸرٸ باسپالار جەكەمەنشٸككە اينالدى. مۇنىڭ سالدارىنان كٸتاپ تيراجى كٷرت تٶمەندەپ, قالامگەرلەر قالاماقىسى قاراباقىر بوپ قالدى. ياعني, اۆتور – باسپا – كٸتاپحانا – وقىرمان كونتسەپتسييانىڭ بۇزىلۋى تۇتاس بٸر سالانىڭ تۇرالاپ قالۋىنا ىقپال ەتتٸ. اۋدان, اۋىلداردا كٸتاپحانالار جابىلىپ قالدى. مىسالى, مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ەدەبيەت باعدارلاماسى بويىنشا جارىق كٶرەتٸن كٸتاپتار ەڭ كٶپ دەگەندە 5 مىڭ دانامەن شىعادى. ال جاستار ەدەبيەتٸنٸڭ تيراجى ٶتە از. ايتالىق, اقىن ولجاس قاسىمنىڭ كٸتابى «جاس تولقىن» سەريياسىمەن «جالىن» باسپاسىنان 2 مىڭ دانامەن شىققان. ەر باسپا تاباعىن 5 مىڭ تەڭگە دەپ ەسەپتەسە, بەس باسپا تاباققا 25 مىڭ تەڭگە عانا العانىن ايتادى. ەلٸمٸزدە 5 مىڭ كٸتاپحانا جۇمىس ٸستەسە, بۇل كٸتاپتىڭ بارلىق كٸتاپحاناعا جەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس.
«ەلگٸندە ولجاس قاسىم اتتى جاس اقىننىڭ سٶزٸن تىڭدادىم. جاس ولجاس, جاڭا زاماننىڭ, تەۋەلسٸز ەدەبيەتتٸڭ ولجاسى دەۋگە ەبدەن بولادى! سول ولجاسقا قاراپ وتىرىپ ۇيالدىم. بٸز جاڭا بۋىنعا قانداي مۇرا قالدىردىق? جاس ولجاستىڭ كٸتابى 2000 دانامەن شىعىپتى. 5 باسپا تاباق ٶلەڭدەرٸ ٷشٸن 25 000 تەڭگە قالاماقى الىپتى. ول بۇعان قالاي كٷن كٶرەدٸ? مەملەكەتتٸڭ قامقورلىعىن سەزٸنبەگەن ٶنەر – ٶگەي بالا سيياقتى ٶمٸر سٷرەدٸ. مەن ٶزٸم سونشاما اتاقتى اقىن بولسام دا, تەۋەلسٸزدٸك العان 25 جىلدا شىققان كٸتاپتارىم ٷشٸن 1 تەڭگە قالاماقى الماپپىن. سول ارقىلى مەملەكەت مەنٸڭ كەسٸبي شىعارماشىلىعىمنىڭ لايىقتى باعاسىن بەرمەگەن سيياقتى بولىپ شىعادى. يە, ماعان باسقا قىزمەتٸم ٷشٸن اقشا تٶلەيدٸ جەنە از ەمەس. بٸراق مەن اقىندىق ەڭبەگٸمنٸڭ جەمٸسٸ – ٶلەڭ جيناقتارىم ٷشٸن لايىقتى قالاماقى العىم كەلەدٸ. بۇرىن جازۋشى – قۇرمەتتٸ ماماندىق ەدٸ. قازٸر كەسٸبيلەر از, ەۋەسقويلار كٶپ», – دەدٸ مەسەلەگە ٷن قوسقان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ, اقىن, قوعام قايراتكەرٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆ.
سٶيتٸپ, جاڭا زاڭ جوباسىندا كٸتاپ تارالىمىن 2 مىڭ دانادان 5 مىڭ داناعا دەيٸن ۇلعايتۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلىپ, قالامگەردٸڭ قالاماقىسى ارتاتىن بولدى. مەدەنيەت جەنە سپورت ۆيتسە-مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇدان بىلايعى كەزەڭدە ٶكٸلەتتٸ ورگان ەلەۋمەتتٸك ماڭىزدى ەدەبيەت تٷرلەرٸنە بەرٸلەتٸن مەملەكەتتٸك تاپسىرىستىڭ شەڭبەرٸندە, ساتىپ الىناتىن شىعارما ٷشٸن تٶلەم كٶلەمٸن كٶبەيتپەك. دەمەك, قالامگەر ەر باسپا تاباعىنا ەڭ از دەگەندە 150 مىڭ تەڭگە الادى. پارلامەنت مەجٸلٸسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى گٷلميرا يسيمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتٸ ٷش جىلعا ەسەپتەگەندە, ەدەبيەتتٸ شىعارۋ جەنە تاراتۋ مەسەلەسٸنە 5 ملرد تەڭگە شاماسىندا قاراجات كەتەدٸ ەكەن. «ياعني, بٸر جىلعا 800 ملن تەڭگە جوباسىندا قاراستىرىلسا, وعان قوسىمشا رەتٸندە 1 ملرد 641 ملن تەڭگە بٶلۋ جوسپارلانۋدا. ەلٸمٸز داعدارىسقا قاراماستان, وسى ۇسىنىستى قولدادى. قازٸر ٷكٸمەتتٸڭ قورىتىندىسىن كٷتٸپ وتىرمىز. ەگەر زاڭ قابىلدانىپ, ەلباسى قول قويسا, سول كەزدە سٷيٸنشٸ سۇراۋعا بولادى», – دەپ تٷيٸندەدٸ ول ٶز پٸكٸرٸن.
نۇرلان ورازالين, قر جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى:
– جاڭا زاڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلىندا ٸرگەلٸ ٶزگەرٸستەرگە كەڭٸستٸك اشادى دەپ سەنەمٸن. مەملەكەتتٸك تاپسىرىس بويىنشا 2 مىڭ دانامەن كٸتاپ شىعارىپ كەلدٸك. انا تٸلٸمٸز تولىق اياققا تۇرىپ كەتە الماي جاتقاندا ونىڭ ەدەبيەتٸنٸڭ وقىرمانعا جەتپەي جاتۋى ٷلكەن مەسەلە. قازاقستانداعى كٶركەم ەدەبيەت دەگەن ٷلكەن سالا ماڭايىندا قوردالانىپ قالعان تٷيتكٸلدٸ شەشەتٸن ۋاقىت جەتتٸ. بۇرىن كٸتاپتى تەك باسىپ, شىعارۋ بولسا, ەندٸ ونىڭ جازىلۋىنا مۇرىندىق بولۋ قاراستىرىلۋدا. جازۋشى مەملەكەتپەن شارتقا وتىرسا, شىعارماسىن ساتادى. ول مٸندەتتٸ تٷردە جارىق كٶرەدٸ. باسىلعان شىعارما وقىرماننىڭ يگٸلٸگٸنە اينالادى دەگەن سٶز. بۇل تٸلدٸ, ەدەبيەتتٸ قورعاۋعا دەگەن قامقورلىق. قالامگەر قالاماقىسى وڭ شەشٸلٸپ جاتسا, رۋحاني ٶمٸرٸمٸزدە جاڭا دٷنيەلەر پايدا بولادى دەپ ەسەپتەيمٸن. ناعىز كەسٸبي تۇرعىدان ەدەبيەتتٸ دامىتقىمىز كەلسەك, وعان قامقورلىق جاساۋ كەرەك.
دينارا مىڭجاسارقىزى
"تٷركٸستان" گازەتٸ
