Táýelsiz Qazaqstan eldiń azattyǵy men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúreskenderdiń erligin tanýǵa tiis.
Álemniń barlyq derlik memleketteri táýelsizdikke qol jetkizgennen keiin birinshi kezekti memlekettik shara retinde óz halqynyń azattyǵy, óz jeriniń birtutastyǵy men bútindigi, óz eliniń táýelsizdigi jolynda kúresken ul-qyzdarynyń (qaza tapqan jáne kózi tiri) taǵdyry, kórsetken erligi jóninde sheshim qabyldady. Olar óz Otanyn, óz jerin qorǵaýshylardy ulttyq batyr dárejesine kóterip, ulyqtady.
Barlyq ýaqytta barlyq qurlyqtaǵy elder men halyqtardyń kópshiligi: Aziia, Eýropa, Amerika, Afrika elderi joǵary memlekettik aktiler qabyldaǵan. Bul – álemniń zańdylyǵy, álemdik praktika, jańadan qurylǵan barlyq memleketter osy joldy ustanady. Birqatar elderde, tipti, memlekettik saiasatty, qoǵamdyq ómirdi jáne óz azamattarynyń sanasyn otarsyzdandyrý jóninde arnaiy memlekettik baǵdarlamalar qabyldandy.
Osy tabiǵi protsess eshbir elde tarihty qaita jazý bolyp sanalmady. Kerisinshe, bul aqiqat pen ádildikti qalpyna keltirý bolyp esepteldi, óitkeni, birinshiden, metropoliia-elder jáne olardyń jylnamashylary men ǵalymdary eshqashan da, eshbir jerde de ózderi otarlaǵan eldiń shynaiy tarihyn jazbai, árdaiym ózderiniń órkeniet taratýshy rólin asyra kótermelep, ózderi júrgizgen zorlyq-zombylyqty aqtady, ekinshiden, otarshyl-totalitarlyq saiasat pen ideologiia óz bodanyndaǵy halyqtyń azattyǵy men táýelsizdigi jolyndaǵy kúreskerlerdi qylmysker dep kórsetti, al otarshyl bilik olardyń kúresin qatygezdikpen basyp-janshyp, olardy júieli túrde qýdalap otyrdy. Sondyqtan da jas memleketter ózderiniń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken batyrlaryn aqtap, olardyń esimin qaita jańǵyrtyp, sińirgen qyzmetterin laiyqty túrde tanýdy ózderiniń boryshy men mindeti sanady.
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keiin qalyptasqan jańa memleketter men «sotsialistik lager» elderinde de osyndai praktika ornyqty. Shyǵys Eýropa memleketteri, burynǵy KSRO-nyń odaqtas respýblikalarynyń barlyǵy derlik, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda, ózderiniń naqty jaǵdailaryn negizge ala otyryp, qajetti memlekettik sheshimder qabyldady.
Máselen, Litva Respýblikasy keńestik otarlaýǵa qarsy nebary 50 jyl kúresken tulǵalardy aqtap alý, olardyń buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirý boiynsha 29 joǵary memlekettik akt (10 zań, 19 Úkimet qaýlysyn) qabyldady. Litvada, tipti, jańa Memlekettik ortalyq qurylyp, el Seiminde turaqty jumys isteitin komissiia uiymdastyryldy, olar qabyldanǵan zańnamalyq aktilerdi iske asyryp, olardyń oryndalý barysyn baqylap otyrdy.
Grýzin Respýblikasy El táýelsizdigi jolynda kúresken jáne ult-azattyq kúreske qatysqany úshin qýǵyn-súrginge ushyraǵan tulǵalardyń erlikterine qatysty ádilettilikti qalpyna keltirý týraly memlekettik dekret qabyldady. Tipti, jańa, demokratiialyq Reseidiń ózinde «Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań, «Negizsiz qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan dini qyzmetshiler men dindarlardy aqtaý týraly» Prezident aktisi, «Qaza tapqan otan qorǵaýshylary týraly», «Qýǵyn-súrginge ushyratylǵan halyqtardy aqtaý týraly» zańdar men basqa da aktiler sekildi zańnamalyq aktiler qabyldandy. Sol arqyly Resei Federatsiiasy KSRO-nyń quqyqtyq mirasqory retinde, birinshiden, tipti, olardyń reseilik Otanynyń ózinde júieli saiasi qýǵyn-súrgin faktileri men qorǵaýshylardyń batyrlyǵyn umytý oryn alǵanyn, ekinshiden, óz aýmaǵynda tutas halyqtardyń qýǵyn-súrginge ushyratylǵanyn moiyndady.
Resei Prezidenti B. Eltsinniń «Uly Otan soǵysy kezeńinde jáne soǵystan keiingi kezeńde qýǵyn-súrginge ushyratylǵan, buryn áskeri tutqyn jáne azamattyq tulǵa bolǵan Resei azamattarynyń zańdy quqyqtaryn qalpyna keltirý týraly» 1995 jylǵy 24 qańtardaǵy Jarlyǵyn atap ótpeýge bolmaidy. Bul Jarlyq Resei aýmaǵynda, negizinen alǵanda, keńes qolbasshylyǵynyń kinásinen tutqynǵa túsken, totalitarlyq rejimniń júzdegen myń jáne milliondaǵan qurbandaryn aqtap, olardyń ardaqty atyn qalpyna keltirýge jol ashty. Stalinniń ózi Gitlermen Germaniiadaǵy syrtqy basqynshylyq pen fashizmdi jýyp-shaiatyn sharttar jasassa da, bul adamdardyń ómiri qosarly qasiretpen qosa órildi: olar tutqynda fashisterdiń qorlap-kemsitýi men qýǵyn-súrginine dýshar bolsa, óz Otanynda olardy Stalin satqyn jáne memlekettik qylmysker dep jariialap, sodan týyndaityn barlyq ashy saldardyń azabyn tartqyzdy.
Qazaqstan Respýblikasynda da táýelsizdik alǵannan keiin birqatar mańyzdy memlekettik sheshimder qabyldanǵanyn aitý kerek. Atap aitqanda, negizinen alǵanda, tarihi jáne mádeni eskertkishterdi qalpyna keltirýge, qazaq tilin, sáýlet qurylystaryn qaita túletýge baǵyttalǵan «Tarihi sanany qalpyna keltirý tujyrymdamasy», «Mádeni mura» baǵdarlamasy qabyldandy.
Jekelegen tarihi oqiǵalar men dańqty (negizinen alǵanda jońǵarlarmen bolǵan soǵystar kezinde) tarihi tulǵalarǵa arnalǵan ǵylymi-praktikalyq konferentsiialar ótkizilip, eskertkishter qoiyldy, olardyń aty kóshelerge berilip, memleket basshylarynyń baiandamalaryna arqaý boldy, olar týraly kitaptar shyǵarylyp, maqalalar jazyldy, birqatar kórkem jáne derekti filmder túsirildi.
Degenmen, munyń barlyǵy akademiialyq ári birjolǵy sipatta bolyp, jalpy tásilder men usynymdarǵa, sondai-aq mereitoilyq datalarǵa arnalyp, saltanatty is-sharalar – toilar formatynda ótkizilip júr. Osyndai is-sharalarǵa memlekettik bilik organdary bastamashy bolmaidy. Olar, ádette, qoǵamdyq uiymdardyń, ǵalymdardyń, sol tulǵalardan taraǵan urpaqtardyń tabandy bastama jasaýy arqasynda ótkiziledi. Ortalyqtaǵy, sondai-aq jergilikti jerlerdegi memlekettik organdar bul máselelermen arnaiy túrde ainalyspaidy, óitkeni olardyń aldyna mundai mindet qoiylmaǵan, bul úshin qajetti zańdar qabyldanbaǵan. Jergilikti bilik organdary, negizinen alǵanda, ártúrli deńgeidegi sheneýnikterdiń korporatsiialyq, koniýnktýralyq, keide traibalistik, jershildik paiymdaryna súiene otyryp, mundai sharalarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetilýine kóńiliniń hoshyna qarai kelisim bildiredi nemese odan bas tartady.
Ókinishke orai, bizdiń elimizde basqa memleketterdegidei memlekettik deńgeide tujyrymdalǵan qaǵidattar men saiasi-quqyqtyq standarttardyń joqtyǵy saldarynan, kei-keide otarshyl saiasat pen ideologiiaǵa qyzmet etip, osyndai saiasattyń, mysaly, stalinizmniń jarshysy men taratýshysy bolǵan adamdar (jazýshylar, aqyndar, respýblikalyq jáne óńirlik deńgeidegi basshylar, ǵalymdar) dáriptelip, madaqtalyp jatady. Olardyń ishinde halyq pen el múddesin qorǵaǵan patriottardy óz mansaby úshin, jeke basynyń igiligi úshin qýdalap, qýǵyn-súrginge ushyratqan adamdar da bar. Mundai praktikanyń oń tustarymen qatar, teris tustary da kóp, ol keide óskeleń urpaqqa azǵyndatý turǵysynan da áser etedi.
Basqa burynǵy odaqtas respýblikalardan bir ereksheligi – biz áli kúnge deiin Qazaqstannyń azattyǵy, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúreskenderge qatysty eshbir arnaiy memlekettik akt qabyldamadyq. Bul bizdiń óz táýelsizdigimizdi onshalyqty qadirlep-qasterlei bermeitinimizdi, sondai-aq Otanymyzdy qorǵaý jolynda erlik jasaǵan ata-babamyz týraly estelikti tiisti túrde baǵalap, qaita jańǵyrtýdy qalamaitynymyzdy bildiredi.
Qazir táýelsizdik alǵan basqa memleketter aýmaǵynda qýǵyn-súrginge ushyrasa da, Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan barlyq káristerdi, sheshenderdi, ingýshter men basqa da halyqtardy aqtap alǵanymyz durys boldy.
Alaida, birneshe ǵasyr boiy alýantúrli memlekettik qýdalaýǵa ushyrap, jazalaýshy jasaqtar qyryp-joiǵan, atajurty Qazaqstannan qýylǵan, tutas bir halyqtyń jartysyn bir tistem nanǵa zar qylyp, azapty ajal qushtyrǵan, qoldan jasalǵan zulmat ashtyqtyń qurbany bolǵan baiyrǵy halyq – qazaqtardyń ókilderine (halyqtyń ózine de) qatysty birde bir arnaiy memleket akt qabyldanbady. Ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy syrtqy jáne ishki jaǵdai mundai akt qabyldaýǵa múmkindik bergenin atap ótý kerek. Men buǵan nyq senimmen aiǵaq bere alamyn, sebebi kezinde Qazaqstandaǵy osy máselelermen ainalysyp, burynǵy odaqtas respýblikalardaǵy saiasi jaǵdaidy muqiiat zerdelep shyqtym.
Qazaq halqynyń taǵdyry jóninde aitqanda, qazaq halqy kórshiles memleketterdiń basqynshyl saiasaty saldarynan «bólshektengen halyq» kebin kigen halyqtar qatarynan oryn alǵanyn aitpai ketý múmkin emes, óitkeni qazir halyqtyń úshten bir bóligi tarihi Otanynan tysqary jerde ómir súrip jatyr. Búgingi kúni, resmi derekter boiynsha, jat jerge eriksiz qonys aýdarǵan 5 millionnan astam otandasymyz Qazaqstannan tysqary jerde turyp jatyr. Bul, shamamen alǵanda, qazaq halqynyń jalpy sanynyń úshten birine jýyǵy.
Qytaidyń, Resei men Ózbekstannyń Qazaqstanmen shektes aýdandarynda qazaqtar burynnan turady. Olar osy jerlerdiń avtohtondy halqy bolyp tabylady. Biraq keńes biligi Odaq ishinde ákimshilik shekaralardy mejelep, belgilegen kezde, sondai-aq aýmaqtardy imperiialar arasynda bólgen tusta qazaq jeriniń bir bóligi sonda turyp jatqan jergilikti qazaq halqynyń kelisiminsiz, mysaly, Qytaiǵa ótip ketti. Sol sebepti óz ata-babalarynyń tarihi atajurtynda turyp jatqan qazaqtar bir sátte-aq jat eldik bolyp shyǵa keldi.
Lenin bastaǵan keńes biligi budan góri ádilirek áreket jasady: olar, birinshiden, «Alash Orda» basshylarynyń talaptaryn qoldap, ortalyǵy Orynbor bolǵan Avtonomiialyq respýblika túrinde qazaq ulttyq memlekettigin ishinara bolsa da qaita qalpyna keltirdi, ekinshiden, Odaq ishinde ákimshilik shekaralardy belgilegen kezde tarihi turǵydan qazaqtiki bolyp tabylatyn jerlerdiń basym bóligi «alashordalyqtardyń» tabandy túrde talap etip, dáleldeýi arqasynda Qazaqstanǵa qaitaryp berildi.
Teoriialyq turǵydan alǵanda, lenindik ulttyq saiasat (avtor ómir súrgen kezeńde jáne praktika júzinde de) Resei imperiiasynyń oǵan deiingi rejimderi júrgizgen saiasatqa qaraǵanda anaǵurlym progressivti bolǵanyn moiyndaý kerek. Stalin men onyń sybailastary osy saiasattyń iske asyrylýyn birtindep jáne tolyqtai burmalap, «keńes halqyn» qoldan jasamaq bolǵan keńes memleketi uzaq jyldar boiy KSRO quramyna óz erkimen kirgen dep sanalatyn odaqtas respýblikalardyń baiyrǵy halyqtarynyń ulttyq múddeleri men quqyqtaryn, sondai-aq osy respýblikalardyń mártebesi men egemendigin aiaqqa basyp, kemitip-kemsitip keldi.
Lenindik ulttyq saiasattyń oń tustaryn aitqan kezde árbir ulttyń ózin-ózi aiqyndaityny jáne keńes federatsiiasyn quratyny týraly lenindik ilim, túptep kelgende, KSRO ydyraǵan kezde Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdik alýyn aldyn ala aiqyndap bergenin aitý kerek. Ony biz este saqtap qana qoimai, tiisinshe baǵalai bilýge tiispiz. Mysaly, Finliandiia jurty óz úzeńgilesteriniń qarsylyǵyn eńserip, fin halqynyń memlekettik táýelsizdigin alýyna kómektesken Leninge áli kúnge deiin riza.
Arhiv derekteri kórsetip otyrǵandai, ótken ǵasyrdyń orta tusynda N. Hrýshev, K. Voroshilov, Qazaqstannyń basshylary I. Iýsýpov, D. Qonaev jáne birqatar basqa tulǵalar bizdiń birneshe aýdanymyzdy ýaqytsha berý degen jeleýmen Ózbekstanǵa ótkizip jiberdi. Keiinnen óz jerimizdiń bir bóligin ǵana qaitaryp ala aldyq. Biraq Qazaqstan, osynyń barlyǵyna qaramastan, Memleket basshysy N.Á. Nazarbaevtyń saiasatyna sáikes, halyqaralyq quqyqty qurmetteitin, kórshilerimen qarym-qatynasty qadir tutatyn, beibitshilik súigish el retinde eshbir elge aýmaqtyq talap qoiǵan emes jáne qoimaidy da. Belgilengen memlekettik shekaralar buzylmaýǵa tiis.
Shet elderde turatyn otandastarymyzdyń basym bóligi – Qazaqstannan májbúrli túrde qonys aýdarǵandar, bosqyndar (olardyń urpaqtary). Olar otarshyl-totalitarlyq rejimniń qýdalaýy men qýǵyn-súrgininen nemese bilik qoldan jasaǵan, buryn-sondy bolmaǵan jappai asharshylyqtan qashyp qutylǵan. Mysaly, arhiv derekteri boiynsha, 2017 jyldyń qańtarynda patshanyń jazalaýshylary Jetisýdyń kóterilis jasaǵan aýyldarynyń 273 myńnan astam turǵynyn Qytai jerine qýyp jibergen. Ákimshiliktiń ózi júrgizgen esep boiynsha Jetisý gýberniiasynda Vernyi qalasynan Qytaimen shekaraǵa deiingi jerde turatyn 53 myń qazaq qojalyǵy, aýyldar men qyshlaqtar túgi qaldyrylmai tonalyp, tolyqtai talqandalǵan. Halyqaralyq praktikada mundai jaǵdaida zardap shekken adamdarǵa bosqyn mártebesi berilip, olar halyqaralyq uiymdardyń qorǵaýyna alynady.
Sondyqtan da Qazaqstan óz táýelsizdigin alyp, osy adamdardy óz elin tastap ketýge májbúr etken sebepter zerdelengennen keiin, halyqaralyq standarttar men praktikaǵa sáikes, jańa Qazaq memleketiniń moinyna tarihi Otanyna qaita oralyp jatqan otandastarymyzdy qabyldaý jáne jaiǵastyrý boiynsha saiasi, quqyqtyq jáne moraldyq jaýaptylyq júgi ilindi. Parlament osy adamdardyń mártebesi, olardyń Qazaqstannan qýylý sebepteri, qonys aýdarýshylarǵa memlekettik kómek kórsetý, olardy beiimdeý jáne jaiǵastyrý máseleleri aiqyndalatyn birqatar zańnamalyq aktiler qabyldaýǵa tiis boldy.
Osy halyqaralyq belgilengen mindetter men qaǵidattarǵa súiene otyryp, Respýblikanyń Joǵarǵy Keńesinde (joǵary ókildi jáne zań shyǵarýshy organ) muqiiat daiyndalyp, qyzý talqylaýdan ótken, shynaiy tarihi sipaty bar «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstitýtsiialyq zańnyń taǵdyrsheshti 18 babynyń 2-ýi Qazaqstandy májbúrli túrde tastap ketken jáne odan tysqary jerge eriksiz qonys aýdarǵan adamdarǵa arnaldy. Osy adamdardyń ishinde Otanynyń azattyǵy úshin otarshyl-totalitarlyq rejimmen kúresken patriottardyń az bolmaǵanyn atap aitqan jón.
Búkil álemge Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi týraly jar salǵan, Konstitýtsiiany almastyryp, onyń ornyna qoldanylǵan, biz úshin asa qasterli ári kieli bolyp tabylatyn Joǵary memlekettik aktide: birinshiden, bosqyndardyń óz ómirin, óz jaqyndarynyń ómirin qylmysker biliktiń ajal tyrnaǵy men qýdalaýynan qutqarý úshin Qazaqstannan qashyp shyqqany alǵash ret moiyndaldy, ekinshiden, osy adamdarǵa (olardyń urpaqtaryna) Otanyna oralyp, elimizdiń azamattyǵyn alý quqyǵy berildi, úshinshiden, táýelsiz Qazaqstan memleketi Otanyna oralyp jatqan otandastyrymyzdy qabyldap, jaiǵastyrý, al shetelde qalatyndarǵa jan-jaqty kómek kórsetý mindetin óz moinyna aldy. Ári, eń sońynda, jańa memleket qazaq ultynyń qadir-qasietin kóteremin, quqyqtaryn qalpyna keltiremin, tilin, rýhani ómirin, mádenietin qaita túletip, damytamyn dep mindettendi. Biz sol kezde óz usynystarymyzdyń osy zańnan óz ornyn tapqany úshin asa baqytty boldyq.
Alaida, ókinishke orai, «bólshektengen halyqty» biriktirý (jinaqtaý) úshin asa qajetti, taǵdyrsheshti erejeler men qaǵidattar ýaqyt óte kele birtindep nazardan tys qaldyryla bastady. Parlament depýtaty bolyp turǵan kezimde meniń bastamam boiynsha Senat komissiiasy qurylyp, ol saiasi qýǵyn-súrgin qurbandarynyń basqa sanattarymen qatar bosqyndardyń Qazaqstannan jappai qashyp shyǵý sebepterin de keshendi túrde zerttei bastady jáne bul jóninde tiisti zańnamalyq aktiler men usynystar ázirledi. Biraq depýtattyq merzimim aiaqtalǵannan, sondai-aq jańa merzimge sailana almaǵanymnan keiin oralmandardyń da, otarshyl-totalitarlyq júie qurbandarynyń basqa kóptegen sanattarynyń da quqyqtyq mártebesi kópten beri kútken saiasi-quqyqtyq sheshimin tappady.
Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde Qazaqstan bir million otandasymyzdy qabyldai aldy. Bul da az jetistik emes. Ókinishke orai, jergilikti jerlerde tiisti túrde qabyldanbaýy, bizdiń naqty jaǵdaiymyzǵa oralmandardyń beiimdele almaýy, tildik problemalar, sybailas jemqorlyq saldarynan olardyń bir bóligi keri qaityp ketti nemese Qazaqstanǵa kóship kelgenine ókinip otyr. Bul da bizdiń ómir shyndyǵymyz. Keńestik kezeńnen beri ultaralyq máselelermen ainalysyp, onyń belsendilerimen qoian-qoltyq aralasqanyma bailanysty memlekettiń bul problemaǵa degen kózqarasyn jaqsy bilemin.
Memleket basshysy N.Á. Nazarbaev toqsanynshy jyldary, eldegi qiyndyqtarǵa qaramastan, otandastarymyzdyń Otanyna oralýyn belsendi túrde qoldap, saiasi turǵydan mańyzdy osy jumysty Qazaqstannyń patriottaryna tapsyrdy. Keiinirek bul jumyspen sheneýnikter ainalysyp, olar mundai baǵdarlamalarǵa bildirmei qasaqylyq jasady nemese el bolashaǵynan góri, óz qara basynyń qamyn kóbirek kúittep ketti. Bul jerde de biz ata-babalarymyzdyń rýhy aldyndaǵy óz mindetimizdi, óz paryzymyzdy sońyna deiin oryndai almadyq, óitkeni elge oralyp jatqan oralmandar, negizinen alǵanda, joǵaryda aitylǵandai, kezinde halqymyzdyń azattyǵy úshin kúresip, Qazaqstannan qýylǵan kisilerdiń urpaǵy bolyp tabylady. Eger biz shyn máninde jaqsy bolǵanymyzda, bul problemany memlekettik turǵydan qarap, sheship, ulttyq qaýipsizdigimiz ben Qazaqstannyń bolashaǵyn nyǵaitqan bolar edik.
Bizdiń basshylarymyz ben saiasatkerlerimiz Qazaqstannyń bolashaǵy, ulttyq memlekettilik pen qaýipsizdikti nyǵaitý, qazaq ultynyń rýhani birligi, memlekettik tildi, mádenietti, salt-dástúrler men baq-berekeni saqtaý jáne damytý, sondai-aq bizdiń eń basty ári uly qazynamyz – Qazaqstan Respýblikasynyń táýelsizdigin qorǵaý kóp jaǵdaida, qazir shetelde turatyn bes million otandasymyzdyń resýrsyn (ásirese, onyń ishinde jastardy, ásirese bolashaqta) tartý men paidalanýǵa bailanysty bolatynyn túsinýge tiis. Sondyqtan da bizdiń Respýblikamyz halyqaralyq standarttar men mindettemeler negizinde, halqymyzdy biriktirýge qajetti josparlardy ázirleýge jáne iske asyrýǵa tiis.
Qazaqstan burynǵy KSRO-nyń basqa odaqtas respýblikalaryna qaraǵanda otarshyl basqynshylyqqa kóbirek ushyrady. Qazaq halqy burynǵy KSRO-nyń basqa halyqtaryna qaraǵanda totalitarlyq stalindik rejimnen kóbirek zardap shekti. Sondyqtan da bizde qýǵyn-súrgin aýqymy men qurbandar sanatynyń jan basyna shaqqandaǵy sany basqa respýblikalarǵa qaraǵanda kóbirek.
Mysaly, ótken 20-shy ǵasyrdy ǵana alyp qarar bolsaq, qazaq jeri men onyń kópultty halqy birneshe ret otarshyl-totalitarlyq saiasattyń qurbanyna ainaldy. Osy saiasattyń keibir tustary men faktilerin keltire keteiik:
- ótken ǵasyrdyń basynda Stolypinniń ortalyq Resei aýdandarynan jersiz sharýalardy Qazaqstannyń qunarly jaiylymy men egistik jerlerine qonys aýdartýy jáne jergilikti halyqpen araǵa ot jaǵyp, qoldan óshiktirý týǵyzý, sondai-aq áskeri-jazalaýshy jasaqtar men kazaktardyń qarýly jasaqtaryn paidalana otyryp, narazylyqtardy kúshpen basý jáne baiyrǵy halyqty qýǵyn-súrginge salý;
- Qazaqstanǵa syrttan ákelingen azamattyq soǵys pen jappai keńestendirý, 20-shy jyldardyń basyndaǵy ashtyqqa ákep soqtyrǵan qazaq halqynyń dástúrli ómir saltyn, sanasy men turmys-tirshiligin buzý;
- bai-kýlaktardy qýdalap, múlkin tárkileýge jáne ujymdastyrýǵa, sondai-aq dindarlardy qýǵyn-súrginge salýǵa qarsy Qazaqstandaǵy júzdegen sharýalar kóterilisterin kúshtep basyp-janshý, olarǵa qatysýshylarǵa jazalaý sharalaryn qoldaný jáne qýǵyndaý;
- 30-shy jyldardyń basynda bilik qoldan jasaǵan, qazaq halqynyń jartysyn jalmaǵan, buryn-sondy bolmaǵan ashtyq;
- Qazaqstannyń barlyq óńirlerinde qanat jaiǵan «Alash» qozǵalysyna (partiiasyna) jáne «Alash Orda» Úkimetine birikken qazaqtyń betke ustar, joǵary bilimdi, progresshil ziialy qaýymyn qýǵyn-súrginge salyp, kózin joiý. «Alash Orda» partiiasynyń qatardaǵy músheleri, oblystar men aýdandardaǵy filialdarynda qyzmet etken adamdar, áskeri bólimderiniń sarbazdary áli kúnge deiin aqtalǵan joq.
- Hrýshevtiń tyń jerlerdi igerý degen jeleýmen Qazaqstanǵa Reseiden, Ýkrainadan milliondaǵan adamdy avantiýralyq jolmen jappai qonys aýdartýy qazaqtardy óz tarihi Otanynda «ulttyq azshylyqqa» ainaldyryp, sodan týyndaityn saldarlarǵa ushyratty. Búgingi kúni biz Eýropanyń barlyq elderi bar-joǵy 2-3 million bosqyndy qabyldai almai, qabyldaǵysy kelmei otyrǵanyn jáne bul rette qandai problemalar týyndaitynyn baiqap otyrmyz;
- Qazaqstannyń ortalyǵynda ashyq iadrolyq jarylystar jasaý saldarynan ǵasyrlar boiy jerimiz ben halqymyz jappai ýlandy;
- «halyqtar dostyǵynyń zerthanasy» degen jeleýmen qazaq halqyn tarihi murasynan, tilinen, mádeni jáne rýhani qundylyqtarynan birte-birte aiyrý, qazaq mektepterin jabý jáne t.b.
– «tynysh» 60-70-jyldardyń ózinde de Mahmet Qulmaǵanbetov, Hasen Qojahmet sottalyp, Jumabek Táshenov jáne ózge de ár saladaǵy jáne óńirlerdegi ultjandy azamattar qýdalandy, ult-azattyq ideialary repressiiaǵa ushyrap, el múddesin kózdegen basylymdar joiyldy, shyǵarýǵa tyiym salyndy.
– burynǵy keńestik imperiia kezinde qazaq halqyna qarsy jasalynǵan sońǵy júieli qylmystardyń sońy 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisinde aiqyn kórindi. Jeltoqsan oqiǵasy aiaýsyzdyqpen basyp-janshylyp, kóteriliske qatysýshylarǵa jappai jazalaý sharalary qoldanyldy. Qazaq halqyn ultshyl dep aiyptap, jappai qazaq halqyna qylmystyq is qozǵaldy, «qazaq ultshyldary» izdestirilip qýdalandy.
Qazaqstanǵa da óz kesirin tigizgen «búkilodaqtyq» stalindik qýǵyn-súrgin men ekinshi dúniejúzilik soǵys qurbandaryn da osyǵan qosýǵa bolady. Mysaly, biz álige deiin keńes qolbasshylyǵynyń kinási men jol bergen qatelikteri saldarynan tutqynǵa túsken ondaǵan myń qazaqstandyqtyń ardaqty aty men esteligin aqtaý jáne qalpyna keltirý isin qolǵa alǵan joqpyz, óitkeni oryn alǵan tarihi mán-jailar men quqyqtyq jaǵdailarǵa burynǵy odaqtas respýblikalar sekildi, halyqaralyq standarttar boiynsha jáne egemendi Qazaqstannyń ustanymy turǵysynan obektivti baǵa bergimiz kelmeidi.
Reseilik jáne basqa da ǵalymdar men mamandar Stalinniń qarýly kúshter basshylyǵynda jol bergen saiasi jáne uiymdastyrýshylyq-taktikalyq qatelikteri, soǵys aldynda naǵyz ári talantty áskeri qolbasshylardy kóptep qyryp-joiǵany jáne qamaýǵa alǵany, Qyzyl Armiianyń asa múshkil jaǵdaiy, jaýǵa qarsy turýǵa qajetti áskeri tehnikanyń bolmaǵany, aldyńǵy shepte uiymdastyrý isi tolyqtai aqsap, moraldyq jigerlendirý jasalmaǵany, áskerlerdi úilestirý men tiisinshe basqarýdyń bolmaǵany jóninde kóp jazdy. Bul jaǵdaida ondaǵan jáne júzdegen myń keńes jaýyngerleriniń jappai tutqynǵa túsýi aldyn ala sheshilgen ári qashyp qutylýǵa bolmaityn jaǵdai boldy. Stalinniń adamgershilikke jat ári quityrqy saiasatynyń máni mynada – ol óziniń osy jáne basqa da qatelikteri men qylmystaryn jasyrý maqsatynda barlyq tutqyndardy Otanyn satqan, halyq jaýy dep jariialady. Cóitip, bári qarapaiym jolmen sheshile qoidy: eger tutqyndar satqyn ári jaý bolsa, olardyń tutqynǵa túsý sebebin anyqtaý da qajet emes.
Olardyń arasynda, árine, «Túrkistan legionyna» óz erkinen tys tap bolǵan qazaqtar men qazaqstandyqtardyń qasiretti taǵdyry da bar. Olar tiri qalyp, óz ómirin saqtaý maqsatynda ǵana sol jerde ýaqytsha boldy. Árine, bul qazaqstandyq áskeri tutqyndar Qazaqstannyń táýelsizdigi jolynda kúresken kúreskerler emes jáne biz olardy Otanymyzdyń batyrlary dep esepteýge nietti emespiz. Biraq olardy halyq jaýy jáne satqyn dep ataýǵa da bolmaidy. Olar Qazaqstandy satqan joq. Is júzinde alǵanda, keńes úkimetiniń ózi áskeri tutqyndardyń quqyqtaryn aiqyndaityn Gaaga (1889, 1907 jj.) jáne Jeneva (1929 j.) konventsiialaryn tanýdan bas tartyp, óz áskeri tutqyndaryna satqyndyq jasady.
Túptep kelgende, jiyrmasynshy ǵasyrda Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken basty kúreskerlerdiń biri, áigili Mustafa Shoqaidyń qoǵamdyq-saiasi jáne ǵylymi qyzmetine, jan-jaqty zerttegennen keiin, halyqaralyq standarttar boiynsha obektivti jáne ádil baǵa berý kerek. Bul úshin onyń barlyq eńbekterin jaryqqa shyǵarý jáne zerdeleý, onyń stalinizmmen uzaqqa sozylǵan jáne júieli kúresiniń barlyq mán-jailaryn, sondai-aq onyń ómiriniń bar-joǵy 5 aiy ishinde (1941 jyldyń shilde-jeltoqsany aralyǵynda) fashistik Germaniia basshylyǵymen «yntymaqtasýy» dep atalatynnyń mán-jaiy men ýájdemesin zertteý qajet.
Parlament depýtaty bolǵan kezimde jumysyn ózim basqarǵan, joǵaryda atalǵan Senat komissiiasynda óz halqy men Qazaqstannyń múddesi úshin kúresken áigili ári qaǵidatshyl kúresker retindegi M. Shoqai jiyrmasynshy ǵasyrdaǵy eń qanquily eki saiasi júieniń: Stalinniń diktatorlyq-qýǵyn-súrginshil rejimi men Gitlerdiń adamǵa jaý, fashistik rejiminiń bir mezgilde jala jabýy men aila-sharǵy jasaýynyń qurbany jáne obektisi boldy dep aitýǵa múmkindik beretin materialdar men dáleldemeler jinaldy.
Faktilerge jasalǵan obektivti taldaý onyń basty maqsat – qazaqstandyq áskeri tutqyndardyń, Túrkistannan shyqqan adamdardyń, sondai-aq Keńes Odaǵynan shyqqan áskeri tutqyndardyń ómirin saqtap qalý, qamaýda ustalý jaǵdailaryn jeńiltetý maqsatynda ǵana Germaniia basshylyǵymen kelissózderge kiriskenin kórsetedi. M. Shoqaidyń áskeri tutqyndarǵa qatysty qyzmetiniń shynaiy mán-jaiyna onyń zamandastary, sondai-aq ol is júzinde arasynda ártúrli ult ókilderi: tatarlar, býriattar, grýzinder, qalmaqtar bolǵan myńdaǵan adamdy ajaldan qutqaryp qaldy dep kórsetken kontslagerlerdiń burynǵy tutqyndary baǵa berdi. Bul jerde bir másele anyq: M. Shoqai óz otany – Qazaqstandy, óz týǵan halqyn eshqashan da, eshbir jaǵdaida da satpady. Al qalǵanynyń bári – oǵan kir keltirý jáne kúie jaǵý maqsatynda arnaiy qyzmetterdiń jala jabýy men qýdalaýynyń jáne qylmysker saiasi rejimder júrgizgen nasihattyń tásilderi.
Shoqaitanýshylar ony satqyn jáne fashistermen «yntymaqtasty» dep negizsiz jáne dálelsiz aiyptaityn kitaptar men maqalalardyń avtorlary KSRO MQK-nyń tapsyrystaryn oryndaýshylar nemese Qazaqstannyń egemendigi men táýelsizdiginiń qas dushpany bolyp tabylady dep túiindeidi. Dúnietanymdyq turǵydan alǵanda, bul adamdar bizdiń Otanymyz – Qazaqstan Respýblikasynyń azat ári táýelsiz tirshilik qurýyn qabyldai almaidy, sondyqtan da olar árdaiym osy idealdardy tý tutqan patriottardy qaralap, kúie jaǵýyn toqtatpaidy. Olar M. Shoqaidy, mysaly, qolyna qarý alyp, keńes áskerine qarsy soǵysqan general Vlasovpen bir qatarǵa qoiǵysy keledi.
M. Shoqaidyń ózderimen yntymaqtasyp, bergen tapsyrmalaryn oryndamaitynyna kózi jetken fashistik Germaniia basshylyǵy qupiia túrde onyń kózin qurtý týraly sheshim qabyldaǵanyn aiǵaqtaityn dáleldemeler bar, óitkeni M. Shoqai usynǵan talaptar men onyń áskeri tutqyndar men túrki halyqtary arasynda áigili bolýy fashisterdiń óz josparlaryn iske asyrýyna kedergi keltirdi. Sondyqtan da onyń ómirlik serigi – zaiyby Mariia Gorina men jaqyn-jýyq adamdary kórsetkendei, ol 1941 jylǵy 27 jeltoqsanda nemis aýrýhanasynda ý berip óltirildi, al «Túrkistan legiony» bolsa, 1942 jyldyń aqpanynda quryldy. Osynyń barlyǵy jáne basqa da mán-jailar men faktiler ádil ári túpkilikti sheshim qabyldai otyryp, joǵary ǵylymi jáne memlekettik deńgeide obektivti jáne keshendi túrde zerttelýge tiis.
Qazaqstan saiasi, ideologiialyq, aqparattyq jáne rýhani salalarda basqa burynǵy odaqtas respýblikalarmen salystyrǵanda syrtqy áserge, otarlandyrý men orystandyrýǵa barynsha kóbirek ushyrap, ulttyq qundylyqtarynan kóbirek aiyryldy, ulttyq sanasy da kóbirek ózgertilip, tili men ulttyq birdeiligin de kóbirek joǵaltty. Sondyqtan da biz táýelsizdik alǵannan keiin halqymyzdy máńgúrttendirý protsesin toqtatý jáne halyqaralyq standarttar men qaǵidattarǵa sáikes halyqtyq-demokratiialyq qundylyqtardy qaita túletýdi bastaý úshin otarsyzdandyrý men stalinsizdendirýdiń arnaiy memlekettik baǵdarlamasyn qabyldaýdy usyndyq.
Qazaqstanda ortalyq otarshyl-totalitarlyq bilik sekildi saiasatqa, sondai-aq olardyń jergilikti qazaqstandyq qýyrshaq quiyrshyqtaryna qarsy kúresken, birneshe ǵasyr boiy júieli túrde qýdalaýǵa ushyraǵan patriottar basqa jerlerge qaraǵanda kóbirek. Olar qoǵamnan alastatylǵan adamdarǵa ainaldyrylyp, ulttyq qana emes, azamattyq quqyqtarynan da aiyryldy. Halqynyń azattyǵy úshin kúresken qaisar jandardyń birneshe urpaǵy «qylmysker», «bandit», «bandylyq quralymǵa qatysýshy», «halyqtar dostyǵynyń jaýy», «býrjýaziialyq ultshyl», «keńeske qarsy shyqty», «pantúrkist», «sheteldik shpion» degen jáne t.b. qara kúie jaǵylyp, kóz jumdy. Mysaly, 1929 jyly Torǵaida oryn alǵan Batbaqqara kóterilisine qatysqan, «bandylyq quralymnyń músheleri» dep atalyp, sottalǵan 500 adamnyń bar bolǵany 3-ýi ǵana aqtaldy.
Osyndai jantúrshigerlik qurbandarǵa, memlekettik qýdalaý men qýǵyn-súrginge qaramastan, elimizde jer úshin, Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi jolynda kúresken naǵyz kúreskerler bolǵan jáne bola beredi. Qazaq halqynyń ozyq ókilderi 5-6 ǵasyr boiy óńir, aýyl aýqymynda birigip, keide toptasyp, keide jeke júrip, týǵan halqynyń múddesi men óz jerin qorǵaý jolynda kúresti.
Ókinishke orai, arhivter men damyǵan jazý-syzýdyń bolmaýy, sondai-aq qýǵyn-súrgin, saiasi rejimder salǵan tyiym saldarynan olardyń erligi men aty-jóni astyrtyn ǵana aitylyp, birte-birte tarih qoinaýyna súńgip, umytyla bastady. Sondyqtan da olardyń árbir erligin, árbir narazylyǵyn áreket nemese sóz arqyly qaita jańǵyrtyp, obektivti túrde baǵalaý bizdiń perzenttik, azamattyq jáne moraldyq boryshymyz. Biz úshin jáne keiingi urpaqtar úshin baǵa jetpes aqparatqa ie adamdar tiri turǵan kezde joǵaryda aitylǵan kúreskerler týraly málimetterdi titimdei bolsa da tirnektep jinaý asa mańyzdy ári óte qajet is.
Mysaly, tarihshylardyń derekteri boiynsha, ótken ǵasyrdyń 20 – 30-shy jyldarynyń ózinde keńes biliginiń Qazaqstanda halyqqa qarsy júrgizgen saiasatyna narazy bolǵan halyqtyń bas kóterýi 350-den astam kóterilis uiymdastyrý men oǵan qatysýdan kórinis tapty. Bizdiń buqaralyq aqparat kózderinde olardyń keibiri ǵana jazyp-kórsetildi, kóterilisterge barlyq qatysýshylar jazalaý sharalary men qýǵyn-súrginge ushyratylǵanyna qaramastan, olardyń basshylary ǵana atalyp júr. Osy kóterilisterdiń sebepterin, quramyn, maqsattary men urandaryn bizdiń ǵylymi mekemeler men ǵalymdarymyzdyń zerdelep, taldaýy kóńil kónshitpeidi, óitkeni memleket nemese demeýshiler mundai zertteýlerdi qarjylandyrmaidy. Tek patriot-ǵalymdar ǵana óz kúshine súienip, óz ýaqytyn, qarajaty men densaýlyǵyn jumsap, memlekettik ideologiiamyzdaǵy osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa tyrysyp júr.
«Alash Orda» partiiasy men úkimetiniń qyzmetin neǵurlym tereńirek zerdeleý men taldaý bizdiń osy halyqtyq qozǵalystyń birneshe ondaǵan basshylaryn ǵana aqtap, olardyń ardaqty atyn halyqqa qaitarǵanymyzdy kórsetti, al onyń halqymyz ben Otanymyzdyń múddesi úshin solar sekildi kúresip, saiasi qýǵyn-súrginniń alýantúrli nysandaryna ushyraǵan ondaǵan myń óńirlik qairatkerleriniń, qatardaǵy músheleriniń jeke basy men erlik isterin biz áli kúnge deiin aqtap alǵan joqpyz. Osy adamdar ómir súrgen jáne jumys istegen jerlerdegi jurtshylyq, ásirese olardyń urpaqtary osyny ótinip, osyny asyǵa kútip otyr.
Taǵy da bir ret nazar aýdartqym kelip otyrǵan bir másele, Qazaqstanda oryn alǵan alýan túrli, zańdy jáne zańsyz operatsiialar men qýǵyn-súrginderdiń saldarlaryna arnaiy jasalǵan taldaý el ómiriniń barlyq derlik salalary men óńirlerinde Otanymyzdyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúreskender ǵana qyryp-joiýǵa, túrmege otyrǵyzýǵa, Qazaqstannan tysqary jerlerge qýdalaýǵa basqalardan góri kóbirek ushyrap, «halyq jaýy» bolyp kóbirek jariialanǵanyn, óz jerinde ózderi alastatylǵanyn, memlekettik qýdalaýdyń barynsha qatal ári uzaqqa sozylatyn basqa da nysandary men tásilderine ushyratylǵanyn kórsetti. Osyny bilip qana qoimai, bul adamdardy aqtap alý jóninde qajetti sharalar qabyldaý qajet. Bul olarǵa qajet emes. Bul táýelsizdigimizge qandai baǵamen qol jetkizilgenin bilý úshin bizge qajet ári biz úshin mańyzdy.
Sonymen qatar, biz áli Qazaqstandaǵy qýǵyn-súrgin qurbandarynyń barlyq sanattaryn quqyqtyq (qylmystyq, azamattyq, ákimshilik) tártippen aqtap alǵan joqpyz. Kezinde Joǵarǵy Keńes qabyldanǵan «Jappai saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» (1993 j.) zań negizinen alǵanda Reseidiń osyǵan uqsas zańynan kóshirip alyndy. Ol Reseide júrgizilmegen jáne bolýy da múmkin emes ártúrli jazalaý jáne qýǵyn-súrgin naýqandarynan Qazaqstanda qurban bolǵandar men japa shekkenderdiń barlyq sanattaryn túgeldei qamtymaidy jáne olarǵa qoldanylmaidy.
Mysaly, kazaktar qaýymynyń Qazaqstanda ne tyndyryp, ne búldirgeni áli kúnge deiin jan-jaqty ári tereń zerdelengen joq. Men ózimniń sózderim men jariialanymdarymda qazirgi kazaktar qaýymy táýelsiz Qazaqstannyń qoǵamdyq ómirine tolyqtai aralasyp ketse eken dep aityp ta, jazyp ta júrmin, olar patsha imperiiasy jergilikti qazaq halqyna qarsy áskeri-otarshyl kúsh retinde paidalanǵan ata-babalarynyń róli men qasiretti murasyn jariialy túrde aiyptap, odan bas tartýǵa tiis.
Ókinishke orai, jalpy alǵanda, bizde qoǵamdyq ǵylym, onyń ishinde tarih ǵylymy bodandyq sipattan arylmaǵanyn, burynǵy doktrinalar men dogmalar áli tolyqtai eńserilmegenin atap ótýge týra keledi. Patriottar men quqyq qorǵaýshylar teoriialyq turǵydan alǵanda óte álsiz ári olardyń múmkindigi de shekteýli. Bul, árine, olardyń kinásinen ǵana bolyp otyrǵan joq.
Táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik ideologiiasy men qoǵamdyq ǵylymy memlekettik jáne qoǵamdyq patriotizmge beriletin anyqtamanyń ǵylymi dáiektelgen ulttyq tujyrymdamasyn, modeli men ámbebap ólshemsharttaryn jasap shyǵarýǵa tiis. Mysaly, biz patriot qazaqtar jóninde kóp aitamyz, biraq Qazaqstannyń basqa ulttan shyqqan patriottary jóninde eshteńe aitpaimyz ne bolmasa az aitamyz. Bul búgingi tańda memlekettiń, buqaralyq aqparat quraldary basshylarynyń ideologiialyq, aqparattyq-nasihat jumysyndaǵy álsiz tus bolyp otyr.
Biz óz tarihymyz ben kópultty jáne kópkonfessiialy Qazaqstan halqynyń jadynda basqa memleketter men halyqtardyń jaýlap alýshylary men tirandaryn, dini apostoldaryn emes, qazaq halqynyń ult-azattyq kúresin túsinip, qoldaǵan, qýdalaý men qýǵyn-súrginniń aýyr kezeńinde bizge kómek qolyn sozǵan uly demokrattary men gýmanisterin máńgi este qaldyrýǵa tiispiz. Mysaly, Reseidiń progresshil jáne demokratiialyq kúshteri men adamdary árdaiym óz azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken qazaqtardyń jaǵynda boldy. Olar bilikke kelgen kezde Qazaqstan óz azattyǵyn aldy.
Orys halqynyń kórnekti uly Grigorii Potanin (Reseidiń Quryltai jinalysyna «Alash» partiiasynyń atynan sailanǵan depýtat), Timofei Sidelnikov (Memlekettik Dýmanyń múshesi), Orest Shkapskii (Ýaqytsha Úkimettiń komissary), Sergei Shvetsov (Peterbýrgtik professor-etnograf) jáne basqa da kóptegen adamdar «Alash» ult-azattyq qozǵalysynyń ideialaryn qoldap, qazaq halqynyń memlekettik avtonomiiasyn jaqtap áreket etti, qazaqtardyń múddesi men óz jerlerin saqtap qalýyn qorǵady.
Tarihi qujattar Qazaqstannyń azattyǵy, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy jolynda kúreskender arasynda, mysaly, orys ultynyń ǵana emes, ýkrain, qaraqalpaq, ózbek, qyrǵyz, balqar ulty men basqa da ulttardyń ókilderi az bolmaǵanyn kórsetedi, olar Qazaqstannyń múddesi, bizdiń ortaq Otanymyz úshin qolyna qarý alyp ta, saiasi jáne ideologiialyq maidanda da kúresken. Buǵan júzdegen jáne myńdaǵan mysal keltirýge bolady. Qazaqstanda osy adamdardyń erligin qaita jańǵyrtyp, esimderin máńgi este qaldyrý asa mańyzdy ári qajetti is. Bul Qazaqstan Prezidenti N. Nazarbaevtyń «Biz – bir otbasymyz jáne bizdiń bir ǵana Otanymyz bar. Árqaisymyzdyń taǵdyrymyz – Qazaqstan taǵdyrynda» degen sózderin taǵy da bir ret aiǵaqtai túsedi.
Máselen, qazaqtardyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy Otan soǵysynda qyrǵyzdardan, qaraqalpaqtardan, ózbekter men bashqurttardan quralǵan jasaqtar az bolmaǵan. Patsha úkimetine qarsy Kenesary han bastaǵan ult-azattyq kóteriliske orystar, poliaktar, belorýstar, ózbekter, tatarlar, qyrǵyzdar, qaraqalpaqtar belsene qatysqan. Ári olardyń kóbisi qaita shańyraq kótergen Qazaq handyǵynda júzbasy, hatshy, adiýtant jáne vedomstvo basshysy retinde basshy jáne jaýapty laýazymdar atqarǵan. 1916 jylǵy halyq kóterilisi kezinde Aqmoladaǵy kóterilis ortalyǵy basshylarynyń biri ýkrain Afanasii Latýta boldy. Onyń qol astynda 30 myńǵa jýyq kóterilisshi boldy. Aitpaqshy, ol qysqa ýaqyt ishinde qazaq tilin úirenip alǵan.
Ne bolmasa, ata-babalarymyzdyń patsha biliginiń otarshyl saiasatyna qarsy kúresin qazaq halqynyń óz azattyǵy men Qazaqstannyń egemendigi úshin ult-azattyq kúresi retinde tanýdy taban tirep qorǵaǵan akademik Anna Pankratovanyń ideologiialyq maidanda kórsetken internatsionaldyq erligin qalaisha umytýǵa jáne este qaldyrmaýǵa bolady, keibir máńgúrt qazaq ǵalymdar qarsy shyqsa da, ol eń kórnekti qazaq tarihshysy Ermuhan Bekmahanovty túrmeden bosatýǵa tikelei atsalysty. Mundai faktiler, qaitalap aitaiyq, myńdap sanalady, biraq ony kópshilik bile bermeidi.
Tipti, bizdiń kóz aldymyzda jáne bizdiń qatysýymyzben ótken elimizdiń táýelsizdigi jyldarynda orys tildi qazaqstandyq baýyrlarymyz tanytqan shynaiy patriotizm úlgisi de az bolmady. Qazaq halqynyń qonaqjailylyǵy men internatsionalizmine tánti bolǵan olar qazaq halqyn qurmettep, onyń el egemendigi men táýelsizdigi jolyndaǵy saiasi jáne ideologiialyq kúresin jan-jaqty qoldap otyrdy.
Mysaly, bul Respýblikanyń memlekettik egemendigi týraly deklaratsiiany daiyndaý jáne qabyldaý (1990 jylǵy 25 qazan), «QR memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstitýtsiialyq zańdy talqylaý jáne qabyldaý (1991 jylǵy 16 jeltoqsan), táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Konstitýtsiiasyn talqylaý jáne qabyldaý (1993 jylǵy 24 qańtar) kezinde Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi depýtattarynyń áreketterinen anyq baiqaldy. Depýtattar Zinaida Fedotova, Aleksandr Kniaginin jáne birqatar basqa da adamdar ózderin Qazaqstannyń shynaiy patriottary retinde kórsetti.
Burynǵy otarshyl-totalitarlyq rejimderdiń maqsatty túrde júrgizgen memlekettik saiasaty men qasaqana burmalap baǵalaýy, nasihattaýy saldarynan biz olardyń erligi men patriotizmi týraly bilý, halqymyzdyń múddesi men quqyǵyn úshin kúresken, erlik jasap, jeke basyn qurbandyqqa tigip, Qazaqstannyń táýelsizdigin jaqyndatqan, ulan-baitaq aýmaǵymyzdy qorǵap qalǵan, naǵyz ári shynaiy qaharman-batyrlarymyzdy maqtan tutý quqyǵynan aiyryldyq.
Osyndai aýqymdy, qajetti ári qaiyrymdy jumysqa barlyq deńgeidegi ókildi jáne atqarýshy organdar ǵana emes, qoǵamdyq uiymdar men úkimettik emes uiymdar, biznes ókilderi de qatysyp, atsalysýǵa tiis. Biz osy bir asa mańyzdy problemaǵa bet buryp, oilanyp-tolǵanyp, ózimizge-ózimiz: qazaq halqynyń múddesi úshin ǵasyrlar boiy kim kúresti? Mendeleev kestesindegi barlyq elementter tabylatyn bizdiń ulan-baitaq ári asa bai jerimizdi kim qorǵap, saqtap qaldy? Bizdiń rýhani tanymymyz ben memlekettigimizdiń, mádenietimiz ben tilimizdiń teoriialyq negizderin kim qorǵap qaldy? Otanymyzdyń múddesi úshin kim qolyna qarý alyp soǵys shaiqastarynda nemese saiasi, ǵylymi nemese ideologiialyq maidandar men aiqastarda naqtyly túrde shaiqasty, kim bizden tartyp alynǵan jerlerdi keri qaitaryp aldy? Kim óz ónegesimen ult rýhyn qaita túletip, saqtap qala aldy? Biz kúnierteń ózimizdiń ornymyzdy basatyn balalarymyz ben nemerelerimizdi kimniń, qandai tulǵalardyń (eger Qazaqstannyń azattyǵy, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúresken kúreskerlerdiń bolmasa) erlikteriniń ónegesinde tárbielei alamyz? Biz búgingi kúni ózimizdiń táýelsiz týǵan memleketimizde ómir súrip jatqanymyz, baǵa jetpes bailyǵy bar keń-baitaq aýmaqqa ie ekenimiz, bizdiń Otanymyz – Qazaqstan Respýblikasy kóptegen halyqaralyq bedeldi uiymdardyń tolyq quqyqty múshesi bolyp qana qoimai, álemde tanymal, laiyqty qurmetke ie memleket dep maqtanatynymyz úshin kimge kóbirek mindettimiz? – degen suraqtar qoiyp, olarǵa jaýap tabýǵa tiispiz.
Biz osy jáne ózge de suraqtarǵa jaýap bere otyryp, Qazaqstannyń táýelsiz jáne demokratiialyq memleket retinde damýyn qamtamasyz etý maqsatynda, qoǵamnyń rýhani-imandylyq birliginiń basty negizderiniń biri, mańyzdy qundylyǵy retinde qazaqstandyqtardyń búgingi jáne bolashaq urpaqtaryn patriottyqqa tárbieleý júiesin jasap shyǵaramyz, azamattarymyzdyń boiynda joǵary patriottyq sana-sezim qalyptastyramyz.
Atalǵan máselelerdi uzaq ýaqyt boiy zerdeleý, shet elderdiń tájiribesin, osy problemamen ainalysyp kele jatqan basqa da ǵalymdarymyzdyń, quqyq qorǵaýshylarymyz ben mamandarymyzdyń usynystaryn taldaý bizdi Qazaqstannyń qazirgi naqty jaǵdaiynda qoǵam men jekelegen azamattarymyzdyń qajettiligin qanaǵattandyrý úshin qordalanǵan problemalardy daiyndaý men dáiekti túrde sheshýdiń eń tiimdi tásili Qoǵamdyq qor qurý bolyp tabylady degen tujyrymǵa alyp keldi. Bul Qor bastapqy kezde uiymdastyrý-izdestirý, aqparat-nasihat jáne basqa da qajetti jumysty óz kúshimen júieli túrde júrgizýge kiriser edi. Al memleket basshylary men qoǵam bul taqyryptyń qajettiligi men mańyzdylyǵyn jete uǵynyp-sezingen kezde atalǵan problemalardy memlekettik deńgeide sheshetin sát te jetedi dep senemiz. Óz Otanyn qorǵaýshylardy memlekettik deńgeide qalaisha laiyqty túrde baǵalaý qajet ekendigin bilý úshin Reseiden – reseilik jurtshylyq pen bilikten úlgi alý kerek.
Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda qajet bolyp otyrǵan, kommertsiialyq emes qoǵamdyq uiym «Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúreste zardap shekken adamdardy aqtaý jáne máńgi este qaldyrý jónindegi «Qaharmandar» respýblikalyq qoǵamdyq qory» (budan ári – Qor) degen atpen quryldy. Qordyń aty týraly usynylǵan ondaǵan nusqa men usynystan biz Tujyrymdamada baiandalǵan ýájderge súiene otyryp, «Qaharmandar» degen maǵynasy keń, naqty ári kieli uǵymǵa toqtaldyq.
Qordyń negizgi qyzmet nysanasy jáne maqsattary:
- bizdiń azamattardyń, ásirese jastardyń Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi jolyndaǵy kúreste zardap shekken adamdardyń esimi men erlikterin bilý kókjiegin keńeite túsetin tárbieleýshi, bilim berýshi-oqytýshy baǵdarlamalardy ázirleý men iske asyrýda memlekettik organdarmen, ǵylymi mekemelermen, saiasi partiialarmen jáne basqa da qoǵamdyq uiymdarmen ózara is-qimyl jasasý;
- Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi jolyndaǵy kúres barysynda zardap shekken adamdardyń ártúrli (saiasi, áskeri, qyzmettik, ideologiialyq, shyǵarmashylyq, ǵylymi, mádeni salalar men basqa da salalardaǵy) sanattarynyń ǵylymi tujyrymdamalaryn ázirleý;
- Qazaqstannyń múddesi úshin kúreskenderdiń buryn belgili bolmaǵan nemese baǵalanbaǵan erlikterine obektivti baǵa berý boiynsha izdestirý, taldaý, uiymdastyrý jumysyn júrgizýde azamattarǵa, zańdy tulǵalarǵa, ǵylymi mekemelerge, qoǵamdyq jáne memlekettik uiymdarǵa qoldaý jáne kómek kórsetý, osy kúreskerlerdiń ardaqty atyn qalpyna keltirý jáne erlik isterin máńgi este qaldyrý;
- ortalyqta, sondai-aq óńirlerde Qazaqstannyń azattyǵy, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúreste zardap shekken adamdardy aqtaýǵa arnalǵan ǵylymi-praktikalyq konferentsiialarǵa, dóńgelek ústelderge, baspasóz konferentsiialaryna bastama jasaý, osy sharalarǵa qatysý jáne olardy ótkizý;
- Qordyń maqsattaryn iske asyrý úshin zertteý baǵyttary jáne faktiler boiynsha toptar quryp, olardy ǵylymi-izdestirý issaparlaryna jiberý;
- árbir patriottyń buryn saiasi jáne ideologiialyq ýájder boiynsha tyiym salynǵan erligin anyqtaý jáne oǵan ádiletti baǵa berý maqsatynda Qordyń izdestirý, taldaý jáne uiymdastyrý jumysyn, eń aldymen, qoǵamnyń qajettilikterin jáne Qazaqstannyń óńirlerindegi (aýdandaryndaǵy, kentteri men aýyldaryndaǵy) azamattardyń, zańdy tulǵalardyń ótinishterin qanaǵattandyrýǵa baǵyttaý;
- Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi jolyndaǵy kúreste zardap shekken qurbandardyń barlyq sanattaryn aqtaý jáne olardyń esimi men erlikterin máńgi este qaldyrý jóninde zańnamalyq, normativtik jáne jeke-dara aktiler ázirleý men qabyldaýda, sondai-aq atqarýshy jáne ókildi bilik organdarynyń, sottardyń, prokýratýra organdarynyń osyndai sheshimder qabyldaýyna múmkindik beretin zańnamalyq aktiler qabyldaýda zań shyǵarý bastamasy jáne quqyqtyq bastama sýbektilerine kómek kórsetý;
- bizdiń otandastarymyzdyń ótinishterin halyqaralyq quqyq pen halyqaralyq kelisimderdiń normalaryn saqtai otyryp qaraý jáne olardyń ata-babalaryn ulttyq, taptyq jáne dini sebepter boiynsha qýdalaýǵa, qýǵyn-súrginge salýǵa jáne Qazaqstan aýmaǵynan qýýǵa bailanysty máseleler boiynsha qoldan keler kómek kórsetý;
- Qazaqstan Respýblikasyn táýelsiz jáne demokratiialyq memleket retinde damytýdy qamtamasyz etý úshin bizdiń kópultty qoǵamymyzdyń asa mańyzdy qundylyǵy, ony biriktiretin basty negizderdiń biri retinde qazaqstandyqtardy birtutas patriottyq tárbieleý júiesin damytý men jetildirýge qatysý, azamattarymyzdyń boiynda joǵary patriottyq sana-sezim men taǵdyrlardyń ortaqtyǵy týraly túsinik qalyptastyrý;
- bizdiń azamattarymyzdyń qazirgi jáne bolashaq urpaǵyn Qazaqstannyń ártúrli ulttan shyqqan patriottarynyń taǵdyry men erlikteriniń naqty ónegesi negizinde, Otandy kirshiksiz súiý men oǵan qyzmet etý turǵysynan patriottyq tárbieleýge járdemdesý;
- Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi jolyndaǵy kúreste patriottar jasaǵan erlikterdi klassikalyq halyqaralyq standarttar men ǵylymi jáne qoǵamdyq oi-pikirdiń ozyq jetistikteri negizinde baǵalaý úshin imperiialyq, taptyq dogmalar men stereotipterden arylýǵa jáne qazaqstandyq patriotizmniń qazaqstandyq ulttyq ǵylymi ádistemesi men ólshemsharttaryn, sondai-aq birtutas qaǵidattary men qundylyqtaryn jasaýǵa járdemdesý bolyp tabylady (mundai jumystyń barlyǵy 21 baǵyty bar).
Bul jumystardyń barlyǵy halyqaralyq standarttar men normalar sheńberinde, basqa halyqtar ókilderiniń qadir-qasieti men quqyqtaryn qozǵamai, Qazaqstandaǵy saiasi jáne ultaralyq kelisimniń buzylýyna jol bermei, órkenietti túrde júrgizilýge tiis. Biz otarshyl jáne diktatorlyq saiasat qarapaiym halyqtyń pikiri eskerilmei ázirlenip, iske asyryldy degen pikirdi negizge alamyz, sondyqtan da osy halyqtardyń ókilderi – qazaqstandyqtar burynǵy bilikterdiń is-áreketi úshin jaýap bermeidi.
Osy Qordy men jáne áigili tarihshy-ǵalym M. Qoigeldiev, sondai-aq basqa da múddeli mamandar qurdy. Qordyń Qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy – barshaǵa belgili ári syily memleket jáne qoǵam qairatkeri O. Ábdikárimov. Biz osy tarihi jáne memlekettik mańyzy bar, qoǵamdyq paidaly ári qaiyrymdy jumysta halyqtyń ziialylyq deńgeiin aiqyndaityn jáne ziialy qaýymyn quraityn ózimizdiń belgili qoǵam jáne saiasat qairatkerleriniń, ǵalymdar men jazýshylardyń kómegine iek artamyz. Dál osy adamdar buryn kópshilikke belgili bolmaǵan jáne atyn ataýǵa tyiym salynǵan rýhani jáne ziialy tulǵalardyń, Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi jolyndaǵy kúreskerlerdiń úlgi-ónegelerin tanytýǵa tiis.
Bizde osy problema boiynsha óńirlik bilikpen jáne elitamen (jurtshylyqpen) syndarly túrde ózara is-qimyl jasasý tájiribesi bar. Máselen, 2010 jyly M. Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýniversitetiniń (Qyzyljar qalasy) bazasynda oblys ákimdiginiń, «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý» qoǵamynyń, basqa da uiymdar men mekemelerdiń kómegine súienip, sondai-aq jergilikti zertteýshilerdi, ǵalymdar men ólketanýshylardy belsendi túrde tarta otyryp, «Soltústik Qazaqstan: óńirdiń tarihy, tulǵalardyń taǵdyrlary» degen taqyrypta elimizdiń soltústik óńirleriniń táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy jolyndaǵy kúres tarihyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia ótkizdik.
Konferentsiianyń jumysyna kórnekti qoǵam jáne memleket qairatkerleri, Parlament depýtattary, áigili otandyq jáne sheteldik ǵalymdar – Qazaqstan men Reseidiń 13 joǵary oqý orny men 14 uiymynan kelgen, 49 baiandama jasaǵan 48 zertteýshi, onyń ishinde 2 akademik, 18 ǵylym doktory men 21 ǵylym kandidaty qatysty.
Ǵalymdar men ólketanýshy-zertteýshilerdiń baiandamalarynda qoǵam úshin múldem jańa, buryn belgili bolmaǵan faktiler men qubylystar kóptep keltirildi, ólkeniń naǵyz patriottarynyń, onyń ishinde óz kezinde Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi jolynda kúresken, sońynan ondaǵan myń adam ilesken kórneki rýhani jáne ziialy kúreskerlerdiń ǵylymnyń shuǵyldanýyna tyiym salynǵan taǵdyry men erligi burynǵy dogmalar men stereotiptersiz, jańasha jáne obektivti túrde jazyp-kórsetildi.
Biz mundai forýmdardy elimizdiń basqa óńirlerinde de uiymdastyrýdy josparlaǵan edik. Biraq, ókinishke orai, obektivti jáne sýbektivti sebepter boiynsha bul jospardy iske asyra almadyq. Endi biz «Qaharmandar» qoǵamdyq qory qyzmetiniń aiasynda, onyń jumys nysandarynyń biri retinde, osy praktikany jalǵastyrýdy josparlap otyrmyz.
Biz Qordyń izdestirý, ǵylymi-zertteý, uiymdastyrý-demeýshilik etý jumysyna Astana men Almatynyń ǵalymdary men mamandaryn belsendi túrde tartýmen qatar, bizdiń Otanymyzdyń azattyǵy, táýelsizdigi úshin kúresken patriottar turǵan jáne turyp jatqan Qazaqstannyń barlyq óńirlerindegi qoǵamdyq, ǵylymi, úkimettik emes uiymdarǵa, ólketanýshylarǵa, demeýshilerge, depýtattar men memlekettik qyzmetshilerge, sondai-aq Qazaqstan patriottarynyń – bizdiń elimiz Otanyna ainalǵan ártúrli ult ókilderiniń belsendi túrde atsalysýyna úmit artamyz.
Biz Otanymyzdyń azattyǵy men táýelsizdigi jolynda kúresken naǵyz patriottardyń barlyq sanattarynyń erligi men esimin qaita jańǵyrtqanda ǵana Otanymyzdyń búgingi jáne bolashaq qorǵaýshylaryn tárbieleitin, qajetti moraldyq-imandylyq irgetas (resýrs) jasai alatynymyzǵa kámil senemiz.
Aldymyzda buralań-bultarysy kóp, mashaqaty mol, asa qiyn jol tur, bizdi, ásirese uiymdastyrýshylyq jáne materialdyq turǵydan aýqymdy qiyndyqtar kútip tur. Degenmen biz Qor qyzmetiniń negizin quraityn izgilik pen patriottyq áleýet, imandylyq resýrstary, sondai-aq qazirgi qazaqstandyq urpaqqa ata-babalarymyz joldaǵan qasietti úndeý men artqan úmit bul qiyndyqtardy da eńserip shyǵatynymyzǵa kómektesedi dep senemiz.
Biz ózimizdiń kópultty halqymyz aldynda osy joldan, burynǵysynsha, tabandy túrde, riiasyz, adal nietpen sońyna deiin ótemiz dep ýáde etip, sert beremiz.
Sabyr Qasymov,
Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúreste zardap shekken adamdardy aqtaý jáne máńgi este qaldyrý jónindegi «Qaharmandar» respýblikalyq qoǵamdyq qorynyń prezidenti.
.jpg)