قاھارماندارىن ۇلىقتاۋ - ۇرپاقتىڭ قاسيەتتٸ بورىشى

تەۋەلسٸز قازاقستان ەلدٸڭ ازاتتىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ٷشٸن كٷرەسكەندەردٸڭ  ەرلٸگٸن تانۋعا تيٸس.

ەلەمنٸڭ بارلىق دەرلٸك مەملەكەتتەرٸ تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەننەن كەيٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتٸ مەملەكەتتٸك شارا رەتٸندە ٶز حالقىنىڭ ازاتتىعى, ٶز جەرٸنٸڭ بٸرتۇتاستىعى مەن بٷتٸندٸگٸ, ٶز ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا كٷرەسكەن ۇل-قىزدارىنىڭ (قازا تاپقان جەنە كٶزٸ تٸرٸ) تاعدىرى, كٶرسەتكەن ەرلٸگٸ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدادى. ولار ٶز وتانىن, ٶز جەرٸن قورعاۋشىلاردى ۇلتتىق باتىر دەرەجەسٸنە كٶتەرٸپ, ۇلىقتادى.

بارلىق ۋاقىتتا بارلىق قۇرلىقتاعى ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ: ازييا, ەۋروپا, امەريكا, افريكا ەلدەرٸ جوعارى مەملەكەتتٸك اكتٸلەر قابىلداعان. بۇل – ەلەمنٸڭ زاڭدىلىعى, ەلەمدٸك پراكتيكا, جاڭادان قۇرىلعان بارلىق مەملەكەتتەر وسى جولدى ۇستانادى. بٸرقاتار ەلدەردە, تٸپتٸ, مەملەكەتتٸك ساياساتتى, قوعامدىق ٶمٸردٸ جەنە ٶز ازاماتتارىنىڭ ساناسىن وتارسىزداندىرۋ جٶنٸندە ارنايى مەملەكەتتٸك باعدارلامالار قابىلداندى.

وسى تابيعي پروتسەسس ەشبٸر ەلدە تاريحتى قايتا جازۋ بولىپ سانالمادى. كەرٸسٸنشە, بۇل اقيقات پەن ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ بولىپ ەسەپتەلدٸ, ٶيتكەنٸ, بٸرٸنشٸدەن, مەتروپولييا-ەلدەر جەنە ولاردىڭ جىلناماشىلارى مەن عالىمدارى ەشقاشان دا, ەشبٸر جەردە دە ٶزدەرٸ وتارلاعان ەلدٸڭ شىنايى تاريحىن جازباي, ەردايىم ٶزدەرٸنٸڭ ٶركەنيەت تاراتۋشى رٶلٸن اسىرا كٶتەرمەلەپ, ٶزدەرٸ جٷرگٸزگەن زورلىق-زومبىلىقتى اقتادى, ەكٸنشٸدەن, وتارشىل-توتاليتارلىق ساياسات پەن يدەولوگييا ٶز بودانىنداعى حالىقتىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى كٷرەسكەرلەردٸ قىلمىسكەر دەپ كٶرسەتتٸ, ال وتارشىل بيلٸك ولاردىڭ كٷرەسٸن قاتىگەزدٸكپەن باسىپ-جانشىپ, ولاردى جٷيەلٸ تٷردە قۋدالاپ وتىردى. سوندىقتان دا جاس مەملەكەتتەر ٶزدەرٸنٸڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن باتىرلارىن اقتاپ, ولاردىڭ ەسٸمٸن قايتا جاڭعىرتىپ, سٸڭٸرگەن قىزمەتتەرٸن لايىقتى تٷردە تانۋدى ٶزدەرٸنٸڭ بورىشى مەن مٸندەتٸ سانادى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيٸن قالىپتاسقان جاڭا مەملەكەتتەر مەن «سوتسياليستٸك لاگەر» ەلدەرٸندە دە وسىنداي پراكتيكا ورنىقتى. شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ, بۇرىنعى كسرو-نىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالارىنىڭ بارلىعى دەرلٸك, ٶتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا, ٶزدەرٸنٸڭ  ناقتى جاعدايلارىن نەگٸزگە الا وتىرىپ, قاجەتتٸ مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلدادى.

مەسەلەن, ليتۆا رەسپۋبليكاسى كەڭەستٸك وتارلاۋعا قارسى نەبارى 50 جىل كٷرەسكەن تۇلعالاردى اقتاپ الۋ, ولاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتٸرۋ بويىنشا 29 جوعارى مەملەكەتتٸك اكت (10 زاڭ, 19 ٷكٸمەت قاۋلىسىن) قابىلدادى. ليتۆادا, تٸپتٸ, جاڭا مەملەكەتتٸك ورتالىق قۇرىلىپ, ەل سەيمٸندە تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸن كوميسسييا ۇيىمداستىرىلدى, ولار قابىلدانعان زاڭنامالىق اكتٸلەردٸ ٸسكە اسىرىپ, ولاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن باقىلاپ وتىردى. 

گرۋزين رەسپۋبليكاسى ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا كٷرەسكەن جەنە ۇلت-ازاتتىق كٷرەسكە قاتىسقانى ٷشٸن قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان تۇلعالاردىڭ ەرلٸكتەرٸنە قاتىستى ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى مەملەكەتتٸك دەكرەت قابىلدادى. تٸپتٸ, جاڭا, دەموكراتييالىق رەسەيدٸڭ ٶزٸندە «ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ, «نەگٸزسٸز قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانى بولعان دٸني قىزمەتشٸلەر مەن دٸندارلاردى اقتاۋ تۋرالى» پرەزيدەنت اكتٸسٸ, «قازا تاپقان وتان قورعاۋشىلارى تۋرالى», «قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتىلعان حالىقتاردى اقتاۋ تۋرالى» زاڭدار مەن باسقا دا اكتٸلەر سەكٸلدٸ زاڭنامالىق اكتٸلەر قابىلداندى. سول ارقىلى رەسەي فەدەراتسيياسى كسرو-نىڭ قۇقىقتىق ميراسقورى رەتٸندە, بٸرٸنشٸدەن, تٸپتٸ, ولاردىڭ رەسەيلٸك وتانىنىڭ ٶزٸندە جٷيەلٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن فاكتٸلەرٸ مەن قورعاۋشىلاردىڭ باتىرلىعىن ۇمىتۋ ورىن العانىن, ەكٸنشٸدەن, ٶز اۋماعىندا تۇتاس حالىقتاردىڭ قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتىلعانىن مويىندادى.

رەسەي پرەزيدەنتٸ ب. ەلتسيننٸڭ «ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭٸندە جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ كەزەڭدە قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتىلعان, بۇرىن ەسكەري تۇتقىن جەنە ازاماتتىق تۇلعا بولعان رەسەي ازاماتتارىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى» 1995 جىلعى 24 قاڭتارداعى جارلىعىن اتاپ ٶتپەۋگە بولمايدى. بۇل جارلىق رەسەي اۋماعىندا, نەگٸزٸنەن العاندا, كەڭەس قولباسشىلىعىنىڭ كٸنەسٸنەن تۇتقىنعا تٷسكەن, توتاليتارلىق رەجيمنٸڭ جٷزدەگەن مىڭ جەنە ميلليونداعان قۇرباندارىن اقتاپ, ولاردىڭ ارداقتى اتىن قالپىنا كەلتٸرۋگە جول اشتى. ستاليننٸڭ ٶزٸ گيتلەرمەن گەرمانيياداعى سىرتقى باسقىنشىلىق پەن فاشيزمدٸ جۋىپ-شاياتىن شارتتار جاساسسا دا, بۇل ادامداردىڭ ٶمٸرٸ قوسارلى قاسٸرەتپەن قوسا ٶرٸلدٸ: ولار تۇتقىندا فاشيستەردٸڭ قورلاپ-كەمسٸتۋٸ مەن قۋعىن-سٷرگٸنٸنە دۋشار بولسا, ٶز وتانىندا ولاردى ستالين ساتقىن جەنە مەملەكەتتٸك قىلمىسكەر دەپ جارييالاپ, سودان تۋىندايتىن بارلىق اششى سالداردىڭ ازابىن تارتقىزدى.  

قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دا تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن بٸرقاتار ماڭىزدى مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلدانعانىن ايتۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا, نەگٸزٸنەن العاندا, تاريحي جەنە مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە, قازاق تٸلٸن, سەۋلەت قۇرىلىستارىن قايتا تٷلەتۋگە باعىتتالعان «تاريحي سانانى قالپىنا كەلتٸرۋ تۇجىرىمداماسى», «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى قابىلداندى.

جەكەلەگەن تاريحي وقيعالار مەن داڭقتى (نەگٸزٸنەن العاندا جوڭعارلارمەن بولعان سوعىستار كەزٸندە) تاريحي تۇلعالارعا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييالار ٶتكٸزٸلٸپ, ەسكەرتكٸشتەر قويىلدى, ولاردىڭ اتى كٶشەلەرگە بەرٸلٸپ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باياندامالارىنا ارقاۋ بولدى, ولار تۋرالى كٸتاپتار شىعارىلىپ, ماقالالار جازىلدى, بٸرقاتار كٶركەم جەنە دەرەكتٸ فيلمدەر تٷسٸرٸلدٸ.

دەگەنمەن, مۇنىڭ بارلىعى اكادەمييالىق ەرٸ بٸرجولعى سيپاتتا بولىپ, جالپى تەسٸلدەر مەن ۇسىنىمدارعا, سونداي-اق مەرەيتويلىق داتالارعا ارنالىپ, سالتاناتتى ٸس-شارالار – تويلار فورماتىندا ٶتكٸزٸلٸپ جٷر. وسىنداي ٸس-شارالارعا مەملەكەتتٸك بيلٸك ورگاندارى باستاماشى بولمايدى. ولار, ەدەتتە, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, عالىمداردىڭ, سول تۇلعالاردان تاراعان ۇرپاقتاردىڭ تاباندى باستاما جاساۋى ارقاسىندا ٶتكٸزٸلەدٸ. ورتالىقتاعى, سونداي-اق جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردەگٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار بۇل مەسەلەلەرمەن ارنايى تٷردە اينالىسپايدى, ٶيتكەنٸ ولاردىڭ الدىنا مۇنداي مٸندەت قويىلماعان, بۇل ٷشٸن قاجەتتٸ زاڭدار قابىلدانباعان. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارى, نەگٸزٸنەن العاندا, ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ كورپوراتسييالىق, كونيۋنكتۋرالىق, كەيدە ترايباليستٸك, جەرشٸلدٸك پايىمدارىنا سٷيەنە وتىرىپ, مۇنداي شارالارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كٶرسەتٸلۋٸنە كٶڭٸلٸنٸڭ حوشىنا قاراي كەلٸسٸم بٸلدٸرەدٸ نەمەسە ودان باس تارتادى.

ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە باسقا مەملەكەتتەردەگٸدەي مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە تۇجىرىمدالعان قاعيداتتار مەن ساياسي-قۇقىقتىق ستاندارتتاردىڭ جوقتىعى سالدارىنان, كەي-كەيدە وتارشىل ساياسات پەن يدەولوگيياعا قىزمەت ەتٸپ, وسىنداي ساياساتتىڭ, مىسالى, ستالينيزمنٸڭ جارشىسى مەن تاراتۋشىسى بولعان ادامدار (جازۋشىلار, اقىندار, رەسپۋبليكالىق جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدەگٸ باسشىلار, عالىمدار) دەرٸپتەلٸپ, ماداقتالىپ جاتادى. ولاردىڭ ٸشٸندە حالىق پەن ەل مٷددەسٸن قورعاعان پاتريوتتاردى ٶز مانسابى ٷشٸن, جەكە باسىنىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن قۋدالاپ, قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتقان ادامدار دا بار. مۇنداي پراكتيكانىڭ وڭ تۇستارىمەن قاتار, تەرٸس تۇستارى دا كٶپ, ول كەيدە ٶسكەلەڭ ۇرپاققا ازعىنداتۋ تۇرعىسىنان دا ەسەر ەتەدٸ.

باسقا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردان بٸر ەرەكشەلٸگٸ – بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن قازاقستاننىڭ ازاتتىعى, تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ٷشٸن كٷرەسكەندەرگە قاتىستى ەشبٸر ارنايى مەملەكەتتٸك اكت قابىلدامادىق. بۇل بٸزدٸڭ ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ونشالىقتى قادٸرلەپ-قاستەرلەي بەرمەيتٸنٸمٸزدٸ, سونداي-اق وتانىمىزدى قورعاۋ جولىندا ەرلٸك جاساعان اتا-بابامىز تۋرالى ەستەلٸكتٸ تيٸستٸ تٷردە باعالاپ, قايتا جاڭعىرتۋدى قالامايتىنىمىزدى بٸلدٸرەدٸ.

قازٸر تەۋەلسٸزدٸك العان باسقا مەملەكەتتەر اۋماعىندا قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراسا دا, قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان بارلىق كەرٸستەردٸ, شەشەندەردٸ, ينگۋشتەر مەن باسقا دا حالىقتاردى اقتاپ العانىمىز دۇرىس بولدى.

الايدا, بٸرنەشە عاسىر بويى الۋانتٷرلٸ مەملەكەتتٸك قۋدالاۋعا ۇشىراپ, جازالاۋشى جاساقتار قىرىپ-جويعان, اتاجۇرتى قازاقستاننان قۋىلعان, تۇتاس بٸر حالىقتىڭ جارتىسىن بٸر تٸستەم نانعا زار قىلىپ, ازاپتى اجال قۇشتىرعان, قولدان جاسالعان زۇلمات اشتىقتىڭ قۇربانى بولعان بايىرعى حالىق – قازاقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸنە (حالىقتىڭ ٶزٸنە دە) قاتىستى بٸردە بٸر ارنايى مەملەكەت اكت قابىلدانبادى. ٶتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنداعى سىرتقى جەنە ٸشكٸ جاعداي مۇنداي اكت قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەنٸن اتاپ ٶتۋ كەرەك. مەن بۇعان نىق سەنٸممەن ايعاق بەرە الامىن, سەبەبٸ كەزٸندە قازاقستانداعى وسى مەسەلەلەرمەن اينالىسىپ, بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى ساياسي جاعدايدى مۇقييات زەردەلەپ شىقتىم.     

قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى جٶنٸندە ايتقاندا, قازاق حالقى كٶرشٸلەس مەملەكەتتەردٸڭ باسقىنشىل ساياساتى سالدارىنان «بٶلشەكتەنگەن حالىق» كەبٸن كيگەن حالىقتار قاتارىنان ورىن العانىن ايتپاي كەتۋ مٷمكٸن ەمەس, ٶيتكەنٸ قازٸر حالىقتىڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ تاريحي وتانىنان تىسقارى جەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. بٷگٸنگٸ كٷنٸ, رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, جات جەرگە ەرٸكسٸز قونىس اۋدارعان 5 ميلليوننان استام وتانداسىمىز قازاقستاننان تىسقارى جەردە تۇرىپ جاتىر. بۇل, شامامەن العاندا, قازاق حالقىنىڭ جالپى سانىنىڭ ٷشتەن بٸرٸنە جۋىعى.

قىتايدىڭ, رەسەي مەن ٶزبەكستاننىڭ قازاقستانمەن شەكتەس اۋداندارىندا قازاقتار بۇرىننان تۇرادى. ولار وسى جەرلەردٸڭ اۆتوحتوندى حالقى بولىپ تابىلادى. بٸراق كەڭەس بيلٸگٸ وداق ٸشٸندە ەكٸمشٸلٸك شەكارالاردى مەجەلەپ, بەلگٸلەگەن كەزدە, سونداي-اق اۋماقتاردى يمپەرييالار اراسىندا بٶلگەن تۇستا قازاق جەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ سوندا تۇرىپ جاتقان جەرگٸلٸكتٸ قازاق حالقىنىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز, مىسالى, قىتايعا ٶتٸپ كەتتٸ. سول سەبەپتٸ ٶز اتا-بابالارىنىڭ تاريحي اتاجۇرتىندا تۇرىپ جاتقان قازاقتار بٸر سەتتە-اق جات ەلدٸك بولىپ شىعا كەلدٸ.

لەنين باستاعان كەڭەس بيلٸگٸ بۇدان گٶرٸ ەدٸلٸرەك ەرەكەت جاسادى: ولار, بٸرٸنشٸدەن, «الاش وردا» باسشىلارىنىڭ تالاپتارىن قولداپ, ورتالىعى ورىنبور بولعان اۆتونومييالىق رەسپۋبليكا تٷرٸندە قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتٸگٸن ٸشٸنارا بولسا دا قايتا قالپىنا كەلتٸردٸ, ەكٸنشٸدەن, وداق ٸشٸندە ەكٸمشٸلٸك شەكارالاردى بەلگٸلەگەن كەزدە تاريحي تۇرعىدان قازاقتٸكٸ بولىپ تابىلاتىن جەرلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ «الاشوردالىقتاردىڭ» تاباندى تٷردە تالاپ ەتٸپ, دەلەلدەۋٸ ارقاسىندا قازاقستانعا قايتارىپ بەرٸلدٸ.

تەورييالىق تۇرعىدان العاندا, لەنيندٸك ۇلتتىق ساياسات (اۆتور ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭدە جەنە پراكتيكا جٷزٸندە دە) رەسەي يمپەريياسىنىڭ وعان دەيٸنگٸ رەجيمدەرٸ جٷرگٸزگەن ساياساتقا قاراعاندا اناعۇرلىم پروگرەسسيۆتٸ بولعانىن مويىنداۋ كەرەك. ستالين مەن ونىڭ سىبايلاستارى وسى ساياساتتىڭ ٸسكە اسىرىلۋىن بٸرتٸندەپ جەنە تولىقتاي بۇرمالاپ, «كەڭەس حالقىن» قولدان جاساماق بولعان كەڭەس مەملەكەتٸ ۇزاق جىلدار بويى كسرو قۇرامىنا ٶز ەركٸمەن كٸرگەن دەپ سانالاتىن وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بايىرعى حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸ مەن قۇقىقتارىن, سونداي-اق وسى رەسپۋبليكالاردىڭ مەرتەبەسٸ مەن ەگەمەندٸگٸن اياققا باسىپ, كەمٸتٸپ-كەمسٸتٸپ كەلدٸ.

لەنيندٸك ۇلتتىق ساياساتتىڭ وڭ تۇستارىن ايتقان كەزدە ەربٸر ۇلتتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ ايقىندايتىنى جەنە كەڭەس فەدەراتسيياسىن قۇراتىنى تۋرالى لەنيندٸك ٸلٸم, تٷپتەپ كەلگەندە, كسرو ىدىراعان كەزدە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸك الۋىن الدىن الا ايقىنداپ بەرگەنٸن ايتۋ كەرەك. ونى بٸز ەستە ساقتاپ قانا قويماي, تيٸسٸنشە باعالاي بٸلۋگە تيٸسپٸز. مىسالى, فينلياندييا جۇرتى ٶز ٷزەڭگٸلەستەرٸنٸڭ قارسىلىعىن ەڭسەرٸپ, فين حالقىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸن الۋىنا كٶمەكتەسكەن لەنينگە ەلٸ كٷنگە دەيٸن ريزا. 

ارحيۆ دەرەكتەرٸ كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, ٶتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا ن. حرۋششەۆ, ك. ۆوروشيلوۆ, قازاقستاننىڭ باسشىلارى ي. يۋسۋپوۆ, د. قوناەۆ جەنە بٸرقاتار باسقا تۇلعالار بٸزدٸڭ بٸرنەشە اۋدانىمىزدى ۋاقىتشا بەرۋ دەگەن جەلەۋمەن ٶزبەكستانعا ٶتكٸزٸپ جٸبەردٸ. كەيٸننەن ٶز جەرٸمٸزدٸڭ بٸر بٶلٸگٸن عانا قايتارىپ الا الدىق. بٸراق قازاقستان, وسىنىڭ بارلىعىنا قاراماستان, مەملەكەت باسشىسى ن.ە. نازارباەۆتىڭ ساياساتىنا سەيكەس, حالىقارالىق قۇقىقتى قۇرمەتتەيتٸن, كٶرشٸلەرٸمەن قارىم-قاتىناستى قادٸر تۇتاتىن, بەيبٸتشٸلٸك سٷيگٸش ەل رەتٸندە ەشبٸر ەلگە اۋماقتىق تالاپ قويعان ەمەس جەنە قويمايدى دا. بەلگٸلەنگەن مەملەكەتتٸك شەكارالار بۇزىلماۋعا تيٸس.

شەت ەلدەردە تۇراتىن وتانداستارىمىزدىڭ باسىم بٶلٸگٸ – قازاقستاننان مەجبٷرلٸ تٷردە قونىس اۋدارعاندار, بوسقىندار (ولاردىڭ ۇرپاقتارى). ولار وتارشىل-توتاليتارلىق رەجيمنٸڭ قۋدالاۋى مەن قۋعىن-سٷرگٸنٸنەن نەمەسە بيلٸك قولدان جاساعان, بۇرىن-سوندى بولماعان جاپپاي اشارشىلىقتان قاشىپ قۇتىلعان. مىسالى, ارحيۆ دەرەكتەرٸ بويىنشا, 2017 جىلدىڭ قاڭتارىندا پاتشانىڭ جازالاۋشىلارى جەتٸسۋدىڭ كٶتەرٸلٸس جاساعان اۋىلدارىنىڭ 273 مىڭنان استام تۇرعىنىن قىتاي جەرٸنە قۋىپ جٸبەرگەن. ەكٸمشٸلٸكتٸڭ ٶزٸ جٷرگٸزگەن ەسەپ بويىنشا جەتٸسۋ گۋبەرنيياسىندا ۆەرنىي قالاسىنان قىتايمەن شەكاراعا دەيٸنگٸ جەردە تۇراتىن 53 مىڭ قازاق قوجالىعى, اۋىلدار مەن قىشلاقتار تٷگٸ قالدىرىلماي تونالىپ, تولىقتاي تالقاندالعان. حالىقارالىق پراكتيكادا مۇنداي جاعدايدا زارداپ شەككەن ادامدارعا بوسقىن مەرتەبەسٸ بەرٸلٸپ, ولار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قورعاۋىنا الىنادى.

سوندىقتان دا قازاقستان ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن الىپ, وسى ادامداردى ٶز ەلٸن تاستاپ كەتۋگە مەجبٷر ەتكەن سەبەپتەر زەردەلەنگەننەن كەيٸن, حالىقارالىق ستاندارتتار مەن پراكتيكاعا سەيكەس, جاڭا قازاق مەملەكەتٸنٸڭ موينىنا تاريحي وتانىنا قايتا ورالىپ جاتقان وتانداستارىمىزدى قابىلداۋ جەنە جايعاستىرۋ بويىنشا ساياسي, قۇقىقتىق جەنە مورالدىق جاۋاپتىلىق جٷگٸ ٸلٸندٸ. پارلامەنت وسى ادامداردىڭ مەرتەبەسٸ, ولاردىڭ قازاقستاننان قۋىلۋ سەبەپتەرٸ, قونىس اۋدارۋشىلارعا مەملەكەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋ, ولاردى بەيٸمدەۋ جەنە جايعاستىرۋ مەسەلەلەرٸ ايقىندالاتىن بٸرقاتار زاڭنامالىق اكتٸلەر قابىلداۋعا تيٸس بولدى.

وسى حالىقارالىق بەلگٸلەنگەن مٸندەتتەر مەن قاعيداتتارعا سٷيەنە وتىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسٸندە (جوعارى ٶكٸلدٸ جەنە زاڭ شىعارۋشى ورگان) مۇقييات دايىندالىپ, قىزۋ تالقىلاۋدان ٶتكەن, شىنايى تاريحي سيپاتى بار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭنىڭ تاعدىرشەشتٸ 18 بابىنىڭ 2-ۋٸ قازاقستاندى مەجبٷرلٸ تٷردە تاستاپ كەتكەن جەنە ودان تىسقارى جەرگە ەرٸكسٸز قونىس اۋدارعان ادامدارعا ارنالدى. وسى ادامداردىڭ ٸشٸندە وتانىنىڭ ازاتتىعى ٷشٸن وتارشىل-توتاليتارلىق رەجيممەن كٷرەسكەن پاتريوتتاردىڭ از بولماعانىن اتاپ ايتقان جٶن.

بٷكٸل ەلەمگە قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى جار سالعان, كونستيتۋتسييانى الماستىرىپ, ونىڭ ورنىنا قولدانىلعان, بٸز ٷشٸن اسا قاستەرلٸ ەرٸ كيەلٸ بولىپ تابىلاتىن جوعارى مەملەكەتتٸك اكتٸدە: بٸرٸنشٸدەن, بوسقىنداردىڭ ٶز ٶمٸرٸن, ٶز جاقىندارىنىڭ ٶمٸرٸن قىلمىسكەر بيلٸكتٸڭ اجال تىرناعى مەن قۋدالاۋىنان قۇتقارۋ ٷشٸن قازاقستاننان قاشىپ شىققانى العاش رەت مويىندالدى, ەكٸنشٸدەن, وسى ادامدارعا (ولاردىڭ ۇرپاقتارىنا) وتانىنا ورالىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتىعىن الۋ قۇقىعى بەرٸلدٸ, ٷشٸنشٸدەن, تەۋەلسٸز قازاقستان مەملەكەتٸ وتانىنا ورالىپ جاتقان وتانداستىرىمىزدى قابىلداپ, جايعاستىرۋ, ال شەتەلدە قالاتىندارعا جان-جاقتى كٶمەك كٶرسەتۋ مٸندەتٸن ٶز موينىنا الدى. ەرٸ, ەڭ سوڭىندا, جاڭا مەملەكەت قازاق ۇلتىنىڭ قادiر-قاسيەتiن كٶتەرەمٸن, قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتٸرەمٸن, تٸلٸن, رۋحاني ٶمٸرٸن, مەدەنيەتiن قايتا تٷلەتiپ, دامىتامىن دەپ مٸندەتتەندٸ. بٸز سول كەزدە ٶز ۇسىنىستارىمىزدىڭ وسى زاڭنان ٶز ورنىن تاپقانى ٷشٸن اسا باقىتتى بولدىق.

الايدا, ٶكٸنٸشكە وراي, «بٶلشەكتەنگەن حالىقتى» بٸرٸكتٸرۋ (جيناقتاۋ) ٷشٸن اسا قاجەتتٸ, تاعدىرشەشتٸ ەرەجەلەر مەن قاعيداتتار ۋاقىت ٶتە كەلە بٸرتٸندەپ نازاردان تىس قالدىرىلا باستادى. پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ تۇرعان كەزٸمدە مەنٸڭ باستامام بويىنشا سەنات كوميسسيياسى قۇرىلىپ, ول ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ باسقا ساناتتارىمەن قاتار بوسقىنداردىڭ قازاقستاننان جاپپاي قاشىپ شىعۋ سەبەپتەرٸن دە كەشەندٸ تٷردە زەرتتەي باستادى جەنە بۇل جٶنٸندە تيٸستٸ زاڭنامالىق اكتٸلەر مەن ۇسىنىستار ەزٸرلەدٸ. بٸراق دەپۋتاتتىق مەرزٸمٸم اياقتالعاننان, سونداي-اق جاڭا مەرزٸمگە سايلانا الماعانىمنان كەيٸن ورالمانداردىڭ دا, وتارشىل-توتاليتارلىق جٷيە قۇرباندارىنىڭ باسقا كٶپتەگەن ساناتتارىنىڭ دا قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ كٶپتەن بەرٸ كٷتكەن ساياسي-قۇقىقتىق شەشٸمٸن تاپپادى.

تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلى ٸشٸندە قازاقستان بٸر ميلليون وتانداسىمىزدى قابىلداي الدى. بۇل دا از جەتٸستٸك ەمەس. ٶكٸنٸشكە وراي, جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە تيٸستٸ تٷردە قابىلدانباۋى, بٸزدٸڭ ناقتى جاعدايىمىزعا ورالمانداردىڭ بەيٸمدەلە الماۋى, تٸلدٸك پروبلەمالار, سىبايلاس جەمقورلىق سالدارىنان ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ كەرٸ قايتىپ كەتتٸ نەمەسە قازاقستانعا كٶشٸپ كەلگەنٸنە ٶكٸنٸپ وتىر. بۇل دا بٸزدٸڭ ٶمٸر شىندىعىمىز. كەڭەستٸك كەزەڭنەن بەرٸ ۇلتارالىق مەسەلەلەرمەن اينالىسىپ, ونىڭ بەلسەندٸلەرٸمەن قويان-قولتىق ارالاسقانىما بايلانىستى مەملەكەتتٸڭ بۇل پروبلەماعا دەگەن كٶزقاراسىن جاقسى بٸلەمٸن.

مەملەكەت باسشىسى ن.ە. نازارباەۆ توقسانىنشى جىلدارى, ەلدەگٸ قيىندىقتارعا قاراماستان, وتانداستارىمىزدىڭ وتانىنا ورالۋىن بەلسەندٸ تٷردە قولداپ, ساياسي تۇرعىدان ماڭىزدى وسى جۇمىستى قازاقستاننىڭ پاتريوتتارىنا تاپسىردى. كەيٸنٸرەك بۇل جۇمىسپەن شەنەۋنٸكتەر اينالىسىپ, ولار مۇنداي باعدارلامالارعا بٸلدٸرمەي قاساقىلىق جاسادى نەمەسە ەل بولاشاعىنان گٶرٸ, ٶز قارا باسىنىڭ قامىن كٶبٸرەك كٷيتتەپ كەتتٸ. بۇل جەردە دە بٸز اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحى الدىنداعى ٶز مٸندەتٸمٸزدٸ, ٶز پارىزىمىزدى سوڭىنا دەيٸن ورىنداي المادىق, ٶيتكەنٸ ەلگە ورالىپ جاتقان ورالماندار, نەگٸزٸنەن العاندا, جوعارىدا ايتىلعانداي, كەزٸندە حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسٸپ, قازاقستاننان قۋىلعان كٸسٸلەردٸڭ ۇرپاعى بولىپ تابىلادى. ەگەر بٸز شىن مەنٸندە جاقسى بولعانىمىزدا, بۇل پروبلەمانى مەملەكەتتٸك تۇرعىدان قاراپ, شەشٸپ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸز بەن قازاقستاننىڭ بولاشاعىن نىعايتقان بولار ەدٸك.  

بٸزدٸڭ باسشىلارىمىز بەن ساياساتكەرلەرٸمٸز قازاقستاننىڭ بولاشاعى, ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ, قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني بٸرلٸگٸ, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ, مەدەنيەتتٸ, سالت-دەستٷرلەر مەن باق-بەرەكەنٸ ساقتاۋ جەنە دامىتۋ, سونداي-اق بٸزدٸڭ ەڭ باستى ەرٸ ۇلى قازىنامىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن قورعاۋ كٶپ جاعدايدا, قازٸر شەتەلدە تۇراتىن بەس ميلليون وتانداسىمىزدىڭ رەسۋرسىن (ەسٸرەسە, ونىڭ ٸشٸندە جاستاردى, ەسٸرەسە بولاشاقتا) تارتۋ مەن پايدالانۋعا بايلانىستى بولاتىنىن تٷسٸنۋگە تيٸس. سوندىقتان دا بٸزدٸڭ رەسپۋبليكامىز حالىقارالىق ستاندارتتار مەن مٸندەتتەمەلەر نەگٸزٸندە, حالقىمىزدى بٸرٸكتٸرۋگە قاجەتتٸ جوسپارلاردى ەزٸرلەۋگە جەنە ٸسكە اسىرۋعا تيٸس.

قازاقستان بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالارىنا قاراعاندا وتارشىل باسقىنشىلىققا كٶبٸرەك ۇشىرادى. قازاق حالقى بۇرىنعى كسرو-نىڭ باسقا حالىقتارىنا قاراعاندا توتاليتارلىق ستاليندٸك رەجيمنەن كٶبٸرەك زارداپ شەكتٸ. سوندىقتان دا بٸزدە قۋعىن-سٷرگٸن اۋقىمى مەن قۇرباندار ساناتىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى سانى باسقا رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا كٶبٸرەك.

مىسالى, ٶتكەن 20-شى عاسىردى عانا الىپ قارار بولساق, قازاق جەرٸ مەن ونىڭ كٶپۇلتتى حالقى بٸرنەشە رەت وتارشىل-توتاليتارلىق ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالدى. وسى ساياساتتىڭ كەيبٸر تۇستارى مەن فاكتٸلەرٸن كەلتٸرە كەتەيٸك:

- ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا ستولىپيننٸڭ ورتالىق رەسەي اۋداندارىنان جەرسٸز شارۋالاردى قازاقستاننىڭ قۇنارلى جايىلىمى مەن ەگٸستٸك جەرلەرٸنە قونىس اۋدارتۋى جەنە جەرگٸلٸكتٸ حالىقپەن اراعا وت جاعىپ, قولدان ٶشٸكتٸرۋ تۋعىزۋ, سونداي-اق ەسكەري-جازالاۋشى جاساقتار مەن كازاكتاردىڭ قارۋلى جاساقتارىن پايدالانا وتىرىپ, نارازىلىقتاردى كٷشپەن باسۋ جەنە بايىرعى حالىقتى قۋعىن-سٷرگٸنگە سالۋ;

 - قازاقستانعا سىرتتان ەكەلٸنگەن ازاماتتىق سوعىس پەن جاپپاي كەڭەستەندٸرۋ, 20-شى جىلداردىڭ باسىنداعى اشتىققا ەكەپ سوقتىرعان قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ ٶمٸر سالتىن, ساناسى مەن تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن بۇزۋ;

- باي-كۋلاكتاردى قۋدالاپ, مٷلكٸن تەركٸلەۋگە جەنە ۇجىمداستىرۋعا, سونداي-اق دٸندارلاردى قۋعىن-سٷرگٸنگە سالۋعا قارسى قازاقستانداعى جٷزدەگەن شارۋالار كٶتەرٸلٸستەرٸن كٷشتەپ باسىپ-جانشۋ, ولارعا قاتىسۋشىلارعا جازالاۋ شارالارىن قولدانۋ جەنە قۋعىنداۋ;

- 30-شى جىلداردىڭ باسىندا بيلٸك قولدان جاساعان, قازاق حالقىنىڭ جارتىسىن جالماعان, بۇرىن-سوندى بولماعان اشتىق;

- قازاقستاننىڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندە قانات جايعان «الاش» قوزعالىسىنا (پارتيياسىنا) جەنە «الاش وردا» ٷكٸمەتٸنە بٸرٸككەن قازاقتىڭ بەتكە ۇستار, جوعارى بٸلٸمدٸ, پروگرەسشٸل زييالى قاۋىمىن قۋعىن-سٷرگٸنگە سالىپ, كٶزٸن جويۋ. «الاش وردا» پارتيياسىنىڭ قاتارداعى مٷشەلەرٸ, وبلىستار مەن اۋداندارداعى فيليالدارىندا قىزمەت ەتكەن ادامدار, ەسكەري بٶلٸمدەرٸنٸڭ ساربازدارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن اقتالعان جوق.

- حرۋششەۆتٸڭ تىڭ جەرلەردٸ يگەرۋ دەگەن جەلەۋمەن قازاقستانعا رەسەيدەن, ۋكراينادان ميلليونداعان ادامدى اۆانتيۋرالىق جولمەن جاپپاي قونىس اۋدارتۋى قازاقتاردى ٶز تاريحي وتانىندا «ۇلتتىق ازشىلىققا» اينالدىرىپ, سودان تۋىندايتىن سالدارلارعا ۇشىراتتى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸز ەۋروپانىڭ بارلىق ەلدەرٸ بار-جوعى 2-3 ميلليون بوسقىندى قابىلداي الماي, قابىلداعىسى كەلمەي وتىرعانىن جەنە بۇل رەتتە قانداي پروبلەمالار تۋىندايتىنىن بايقاپ وتىرمىز;

- قازاقستاننىڭ ورتالىعىندا اشىق يادرولىق جارىلىستار جاساۋ سالدارىنان عاسىرلار بويى جەرٸمٸز بەن حالقىمىز جاپپاي ۋلاندى;

- «حالىقتار دوستىعىنىڭ زەرتحاناسى» دەگەن جەلەۋمەن قازاق حالقىن تاريحي مۇراسىنان, تٸلٸنەن, مەدەني جەنە رۋحاني قۇندىلىقتارىنان بٸرتە-بٸرتە ايىرۋ, قازاق مەكتەپتەرٸن جابۋ جەنە ت.ب.

–  «تىنىش» 60-70-جىلداردىڭ ٶزٸندە دە ماحمەت قۇلماعانبەتوۆ, حاسەن قوجاحمەت سوتتالىپ, جۇمابەك تەشەنوۆ جەنە ٶزگە دە ەر سالاداعى جەنە ٶڭٸرلەردەگٸ ۇلتجاندى ازاماتتار قۋدالاندى, ۇلت-ازاتتىق يدەيالارى رەپرەسسيياعا ۇشىراپ, ەل مٷددەسٸن كٶزدەگەن باسىلىمدار جويىلدى, شىعارۋعا تىيىم سالىندى.

– بۇرىنعى كەڭەستٸك يمپەرييا كەزٸندە قازاق حالقىنا قارسى جاسالىنعان سوڭعى جٷيەلٸ قىلمىستاردىڭ سوڭى 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸندە ايقىن كٶرٸندٸ. جەلتوقسان وقيعاسى اياۋسىزدىقپەن باسىپ-جانشىلىپ, كٶتەرٸلٸسكە قاتىسۋشىلارعا جاپپاي جازالاۋ شارالارى قولدانىلدى. قازاق حالقىن ۇلتشىل دەپ ايىپتاپ, جاپپاي قازاق حالقىنا قىلمىستىق ٸس قوزعالدى, «قازاق ۇلتشىلدارى» ٸزدەستٸرٸلٸپ قۋدالاندى.

قازاقستانعا دا ٶز كەسٸرٸن تيگٸزگەن «بٷكٸلوداقتىق» ستاليندٸك قۋعىن-سٷرگٸن مەن ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس قۇرباندارىن دا وسىعان قوسۋعا بولادى. مىسالى, بٸز ەلٸگە دەيٸن كەڭەس قولباسشىلىعىنىڭ كٸنەسٸ مەن جول بەرگەن قاتەلٸكتەرٸ سالدارىنان تۇتقىنعا تٷسكەن ونداعان مىڭ قازاقستاندىقتىڭ ارداقتى اتى مەن ەستەلٸگٸن اقتاۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ ٸسٸن قولعا العان جوقپىز, ٶيتكەنٸ ورىن العان تاريحي مەن-جايلار مەن قۇقىقتىق جاعدايلارعا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار سەكٸلدٸ, حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا جەنە ەگەمەندٸ قازاقستاننىڭ ۇستانىمى تۇرعىسىنان وبەكتيۆتٸ باعا بەرگٸمٸز كەلمەيدٸ.   

رەسەيلٸك جەنە باسقا دا عالىمدار مەن ماماندار ستاليننٸڭ قارۋلى كٷشتەر باسشىلىعىندا جول بەرگەن ساياسي جەنە ۇيىمداستىرۋشىلىق-تاكتيكالىق قاتەلٸكتەرٸ, سوعىس الدىندا ناعىز ەرٸ تالانتتى ەسكەري قولباسشىلاردى كٶپتەپ قىرىپ-جويعانى جەنە قاماۋعا العانى, قىزىل ارمييانىڭ اسا مٷشكٸل جاعدايى, جاۋعا قارسى تۇرۋعا قاجەتتٸ ەسكەري تەحنيكانىڭ بولماعانى, الدىڭعى شەپتە ۇيىمداستىرۋ ٸسٸ تولىقتاي اقساپ, مورالدىق جٸگەرلەندٸرۋ جاسالماعانى, ەسكەرلەردٸ ٷيلەستٸرۋ مەن تيٸسٸنشە باسقارۋدىڭ بولماعانى جٶنٸندە كٶپ جازدى. بۇل جاعدايدا ونداعان جەنە جٷزدەگەن مىڭ كەڭەس جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ جاپپاي تۇتقىنعا تٷسۋٸ الدىن الا شەشٸلگەن ەرٸ قاشىپ قۇتىلۋعا بولمايتىن جاعداي بولدى. ستاليننٸڭ ادامگەرشٸلٸككە جات ەرٸ قۇيتىرقى ساياساتىنىڭ مەنٸ مىنادا – ول ٶزٸنٸڭ وسى جەنە باسقا دا قاتەلٸكتەرٸ مەن قىلمىستارىن جاسىرۋ ماقساتىندا بارلىق تۇتقىنداردى وتانىن ساتقان, حالىق جاۋى دەپ جارييالادى. Cٶيتٸپ, بەرٸ قاراپايىم جولمەن شەشٸلە قويدى: ەگەر تۇتقىندار ساتقىن ەرٸ جاۋ بولسا, ولاردىڭ تۇتقىنعا تٷسۋ سەبەبٸن انىقتاۋ دا قاجەت ەمەس.

ولاردىڭ اراسىندا, ەرينە, «تٷركٸستان لەگيونىنا» ٶز ەركٸنەن تىس تاپ بولعان قازاقتار مەن قازاقستاندىقتاردىڭ قاسٸرەتتٸ تاعدىرى دا بار. ولار تٸرٸ قالىپ, ٶز ٶمٸرٸن ساقتاۋ ماقساتىندا عانا سول جەردە ۋاقىتشا بولدى. ەرينە, بۇل قازاقستاندىق ەسكەري تۇتقىندار قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا كٷرەسكەن كٷرەسكەرلەر ەمەس جەنە بٸز ولاردى وتانىمىزدىڭ باتىرلارى دەپ ەسەپتەۋگە نيەتتٸ ەمەسپٸز. بٸراق ولاردى حالىق جاۋى جەنە ساتقىن دەپ اتاۋعا دا بولمايدى. ولار قازاقستاندى ساتقان جوق. ٸس جٷزٸندە العاندا, كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ ٶزٸ ەسكەري تۇتقىنداردىڭ قۇقىقتارىن ايقىندايتىن گااگا (1889, 1907 جج.) جەنە جەنەۆا (1929 ج.) كونۆەنتسييالارىن تانۋدان باس تارتىپ, ٶز ەسكەري تۇتقىندارىنا ساتقىندىق جاسادى.

تٷپتەپ كەلگەندە, جيىرماسىنشى عاسىردا قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن باستى كٷرەسكەرلەردٸڭ بٸرٸ, ەيگٸلٸ مۇستافا شوقايدىڭ قوعامدىق-ساياسي جەنە عىلىمي قىزمەتٸنە, جان-جاقتى زەرتتەگەننەن كەيٸن, حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا وبەكتيۆتٸ جەنە ەدٸل باعا بەرۋ كەرەك. بۇل ٷشٸن ونىڭ بارلىق ەڭبەكتەرٸن جارىققا شىعارۋ جەنە زەردەلەۋ, ونىڭ ستالينيزممەن ۇزاققا سوزىلعان جەنە جٷيەلٸ كٷرەسٸنٸڭ بارلىق مەن-جايلارىن, سونداي-اق ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ بار-جوعى 5 ايى ٸشٸندە (1941 جىلدىڭ شٸلدە-جەلتوقسانى ارالىعىندا) فاشيستٸك گەرمانييا باسشىلىعىمەن «ىنتىماقتاسۋى» دەپ اتالاتىننىڭ مەن-جايى مەن ۋەجدەمەسٸن زەرتتەۋ قاجەت.

پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان كەزٸمدە جۇمىسىن ٶزٸم باسقارعان, جوعارىدا اتالعان سەنات كوميسسيياسىندا ٶز حالقى مەن قازاقستاننىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن كٷرەسكەن ەيگٸلٸ ەرٸ قاعيداتشىل كٷرەسكەر رەتٸندەگٸ م. شوقاي جيىرماسىنشى عاسىرداعى ەڭ قانقۇيلى ەكٸ ساياسي جٷيەنٸڭ: ستاليننٸڭ ديكتاتورلىق-قۋعىن-سٷرگٸنشٸل رەجيمٸ مەن گيتلەردٸڭ ادامعا جاۋ, فاشيستٸك رەجيمٸنٸڭ بٸر مەزگٸلدە جالا جابۋى مەن ايلا-شارعى جاساۋىنىڭ قۇربانى جەنە وبەكتٸسٸ بولدى دەپ ايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ماتەريالدار مەن دەلەلدەمەلەر جينالدى.

فاكتٸلەرگە جاسالعان وبەكتيۆتٸ تالداۋ ونىڭ باستى ماقسات – قازاقستاندىق ەسكەري تۇتقىنداردىڭ, تٷركٸستاننان شىققان ادامداردىڭ, سونداي-اق كەڭەس وداعىنان شىققان ەسكەري تۇتقىنداردىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالۋ, قاماۋدا ۇستالۋ جاعدايلارىن جەڭٸلتەتۋ ماقساتىندا عانا گەرمانييا باسشىلىعىمەن كەلٸسسٶزدەرگە كٸرٸسكەنٸن كٶرسەتەدٸ. م. شوقايدىڭ ەسكەري تۇتقىندارعا قاتىستى قىزمەتٸنٸڭ شىنايى مەن-جايىنا ونىڭ زامانداستارى, سونداي-اق ول ٸس جٷزٸندە اراسىندا ەرتٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ: تاتارلار, بۋرياتتار, گرۋزيندەر, قالماقتار بولعان مىڭداعان ادامدى اجالدان قۇتقارىپ قالدى دەپ كٶرسەتكەن كونتسلاگەرلەردٸڭ بۇرىنعى تۇتقىندارى باعا بەردٸ. بۇل جەردە بٸر مەسەلە انىق: م. شوقاي ٶز وتانى – قازاقستاندى, ٶز تۋعان حالقىن ەشقاشان دا, ەشبٸر جاعدايدا دا ساتپادى. ال قالعانىنىڭ بەرٸ – وعان كٸر كەلتٸرۋ جەنە كٷيە جاعۋ ماقساتىندا ارنايى قىزمەتتەردٸڭ جالا جابۋى مەن قۋدالاۋىنىڭ جەنە قىلمىسكەر ساياسي رەجيمدەر جٷرگٸزگەن ناسيحاتتىڭ تەسٸلدەرٸ.  

شوقايتانۋشىلار ونى ساتقىن جەنە فاشيستەرمەن «ىنتىماقتاستى» دەپ نەگٸزسٸز جەنە دەلەلسٸز ايىپتايتىن كٸتاپتار مەن ماقالالاردىڭ اۆتورلارى كسرو مقك-نىڭ تاپسىرىستارىن ورىنداۋشىلار نەمەسە قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ قاس دۇشپانى بولىپ تابىلادى دەپ تٷيٸندەيدٸ. دٷنيەتانىمدىق تۇرعىدان العاندا, بۇل ادامدار بٸزدٸڭ وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازات ەرٸ تەۋەلسٸز تٸرشٸلٸك قۇرۋىن قابىلداي المايدى, سوندىقتان دا ولار ەردايىم وسى يدەالداردى تۋ تۇتقان پاتريوتتاردى قارالاپ, كٷيە جاعۋىن توقتاتپايدى. ولار م. شوقايدى, مىسالى, قولىنا قارۋ الىپ, كەڭەس ەسكەرٸنە قارسى سوعىسقان گەنەرال ۆلاسوۆپەن بٸر قاتارعا قويعىسى كەلەدٸ.

 م. شوقايدىڭ ٶزدەرٸمەن ىنتىماقتاسىپ, بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىندامايتىنىنا كٶزٸ جەتكەن فاشيستٸك گەرمانييا باسشىلىعى قۇپييا تٷردە ونىڭ كٶزٸن قۇرتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعانىن ايعاقتايتىن دەلەلدەمەلەر بار, ٶيتكەنٸ م. شوقاي ۇسىنعان تالاپتار مەن ونىڭ ەسكەري تۇتقىندار مەن تٷركٸ حالىقتارى اراسىندا ەيگٸلٸ بولۋى فاشيستەردٸڭ ٶز جوسپارلارىن ٸسكە اسىرۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ. سوندىقتان دا ونىڭ ٶمٸرلٸك سەرٸگٸ – زايىبى مارييا گورينا مەن جاقىن-جۋىق ادامدارى كٶرسەتكەندەي, ول 1941 جىلعى 27 جەلتوقساندا نەمٸس اۋرۋحاناسىندا ۋ بەرٸپ ٶلتٸرٸلدٸ, ال «تٷركٸستان لەگيونى» بولسا, 1942 جىلدىڭ اقپانىندا قۇرىلدى. وسىنىڭ بارلىعى جەنە باسقا دا مەن-جايلار مەن فاكتٸلەر ەدٸل ەرٸ تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸم قابىلداي وتىرىپ, جوعارى عىلىمي جەنە مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە وبەكتيۆتٸ جەنە كەشەندٸ تٷردە زەرتتەلۋگە تيٸس.

قازاقستان ساياسي, يدەولوگييالىق, اقپاراتتىق جەنە رۋحاني سالالاردا باسقا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارمەن سالىستىرعاندا سىرتقى ەسەرگە, وتارلاندىرۋ مەن ورىستاندىرۋعا بارىنشا كٶبٸرەك ۇشىراپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان كٶبٸرەك ايىرىلدى, ۇلتتىق ساناسى دا كٶبٸرەك ٶزگەرتٸلٸپ, تٸلٸ مەن ۇلتتىق بٸردەيلٸگٸن دە كٶبٸرەك جوعالتتى. سوندىقتان دا بٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن حالقىمىزدى مەڭگٷرتتەندٸرۋ پروتسەسٸن توقتاتۋ جەنە حالىقارالىق ستاندارتتار مەن قاعيداتتارعا سەيكەس حالىقتىق-دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى قايتا تٷلەتۋدٸ باستاۋ ٷشٸن وتارسىزداندىرۋ مەن ستالينسٸزدەندٸرۋدٸڭ ارنايى مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن قابىلداۋدى ۇسىندىق.  

قازاقستاندا ورتالىق وتارشىل-توتاليتارلىق بيلٸك سەكٸلدٸ ساياساتقا, سونداي-اق ولاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ قازاقستاندىق قۋىرشاق قۇيىرشىقتارىنا قارسى كٷرەسكەن, بٸرنەشە عاسىر بويى جٷيەلٸ تٷردە قۋدالاۋعا ۇشىراعان پاتريوتتار باسقا جەرلەرگە قاراعاندا كٶبٸرەك. ولار قوعامنان الاستاتىلعان ادامدارعا اينالدىرىلىپ, ۇلتتىق قانا ەمەس, ازاماتتىق قۇقىقتارىنان دا ايىرىلدى. حالقىنىڭ ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسكەن قايسار جانداردىڭ بٸرنەشە ۇرپاعى «قىلمىسكەر», «بانديت», «باندىلىق قۇرالىمعا قاتىسۋشى», «حالىقتار دوستىعىنىڭ جاۋى», «بۋرجۋازييالىق ۇلتشىل», «كەڭەسكە قارسى شىقتى», «پانتٷركيست», «شەتەلدٸك شپيون» دەگەن جەنە ت.ب. قارا كٷيە جاعىلىپ, كٶز جۇمدى. مىسالى, 1929 جىلى تورعايدا ورىن العان باتباققارا كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسقان, «باندىلىق قۇرالىمنىڭ مٷشەلەرٸ» دەپ اتالىپ, سوتتالعان 500 ادامنىڭ بار بولعانى 3-ۋٸ عانا اقتالدى.

وسىنداي جانتٷرشٸگەرلٸك قۇرباندارعا, مەملەكەتتٸك قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سٷرگٸنگە قاراماستان, ەلٸمٸزدە جەر ٷشٸن, قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا كٷرەسكەن ناعىز كٷرەسكەرلەر بولعان جەنە بولا بەرەدٸ. قازاق حالقىنىڭ وزىق ٶكٸلدەرٸ 5-6 عاسىر بويى ٶڭٸر, اۋىل اۋقىمىندا بٸرٸگٸپ, كەيدە توپتاسىپ, كەيدە جەكە جٷرٸپ, تۋعان حالقىنىڭ مٷددەسٸ مەن ٶز جەرٸن قورعاۋ جولىندا كٷرەستٸ. 

ٶكٸنٸشكە وراي, ارحيۆتەر مەن دامىعان جازۋ-سىزۋدىڭ بولماۋى, سونداي-اق قۋعىن-سٷرگٸن, ساياسي رەجيمدەر سالعان تىيىم سالدارىنان ولاردىڭ ەرلٸگٸ مەن اتى-جٶنٸ استىرتىن عانا ايتىلىپ, بٸرتە-بٸرتە تاريح قويناۋىنا سٷڭگٸپ, ۇمىتىلا باستادى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ەربٸر ەرلٸگٸن, ەربٸر نارازىلىعىن ەرەكەت نەمەسە سٶز ارقىلى قايتا جاڭعىرتىپ, وبەكتيۆتٸ تٷردە باعالاۋ بٸزدٸڭ پەرزەنتتٸك, ازاماتتىق جەنە مورالدىق بورىشىمىز. بٸز ٷشٸن جەنە كەيٸنگٸ ۇرپاقتار ٷشٸن باعا جەتپەس اقپاراتقا يە ادامدار تٸرٸ تۇرعان كەزدە جوعارىدا ايتىلعان كٷرەسكەرلەر تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ تيتٸمدەي بولسا دا تٸرنەكتەپ جيناۋ اسا ماڭىزدى ەرٸ ٶتە قاجەت ٸس.

مىسالى, تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, ٶتكەن عاسىردىڭ 20 – 30-شى جىلدارىنىڭ ٶزٸندە كەڭەس بيلٸگٸنٸڭ قازاقستاندا حالىققا قارسى جٷرگٸزگەن ساياساتىنا نارازى بولعان حالىقتىڭ باس كٶتەرۋٸ 350-دەن استام كٶتەرٸلٸس ۇيىمداستىرۋ مەن وعان قاتىسۋدان كٶرٸنٸس تاپتى. بٸزدٸڭ بۇقارالىق اقپارات كٶزدەرٸندە ولاردىڭ كەيبٸرٸ عانا جازىپ-كٶرسەتٸلدٸ, كٶتەرٸلٸستەرگە بارلىق قاتىسۋشىلار جازالاۋ شارالارى مەن قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتىلعانىنا قاراماستان, ولاردىڭ باسشىلارى عانا اتالىپ جٷر. وسى كٶتەرٸلٸستەردٸڭ سەبەپتەرٸن, قۇرامىن, ماقساتتارى مەن ۇراندارىن بٸزدٸڭ عىلىمي مەكەمەلەر مەن عالىمدارىمىزدىڭ زەردەلەپ, تالداۋى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ, ٶيتكەنٸ مەملەكەت نەمەسە دەمەۋشٸلەر مۇنداي زەرتتەۋلەردٸ قارجىلاندىرمايدى. تەك پاتريوت-عالىمدار عانا ٶز كٷشٸنە سٷيەنٸپ, ٶز ۋاقىتىن, قاراجاتى مەن دەنساۋلىعىن جۇمساپ, مەملەكەتتٸك يدەولوگييامىزداعى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسىپ جٷر.

«الاش وردا» پارتيياسى مەن ٷكٸمەتٸنٸڭ قىزمەتٸن نەعۇرلىم تەرەڭٸرەك زەردەلەۋ مەن تالداۋ بٸزدٸڭ وسى حالىقتىق قوزعالىستىڭ بٸرنەشە ونداعان باسشىلارىن عانا اقتاپ, ولاردىڭ ارداقتى اتىن حالىققا قايتارعانىمىزدى كٶرسەتتٸ, ال ونىڭ حالقىمىز بەن وتانىمىزدىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن سولار سەكٸلدٸ كٷرەسٸپ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ الۋانتٷرلٸ نىساندارىنا ۇشىراعان ونداعان مىڭ ٶڭٸرلٸك قايراتكەرلەرٸنٸڭ, قاتارداعى مٷشەلەرٸنٸڭ جەكە باسى مەن ەرلٸك ٸستەرٸن بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن اقتاپ العان جوقپىز. وسى ادامدار ٶمٸر سٷرگەن جەنە جۇمىس ٸستەگەن جەرلەردەگٸ جۇرتشىلىق, ەسٸرەسە ولاردىڭ ۇرپاقتارى وسىنى ٶتٸنٸپ, وسىنى اسىعا كٷتٸپ وتىر.  

تاعى دا بٸر رەت نازار اۋدارتقىم كەلٸپ وتىرعان بٸر مەسەلە, قازاقستاندا ورىن العان الۋان تٷرلٸ, زاڭدى جەنە زاڭسىز وپەراتسييالار مەن قۋعىن-سٷرگٸندەردٸڭ سالدارلارىنا ارنايى جاسالعان تالداۋ ەل ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق دەرلٸك سالالارى مەن ٶڭٸرلەرٸندە وتانىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەندەر عانا قىرىپ-جويۋعا, تٷرمەگە وتىرعىزۋعا, قازاقستاننان تىسقارى جەرلەرگە قۋدالاۋعا باسقالاردان گٶرٸ كٶبٸرەك ۇشىراپ, «حالىق جاۋى» بولىپ كٶبٸرەك جارييالانعانىن, ٶز جەرٸندە ٶزدەرٸ الاستاتىلعانىن, مەملەكەتتٸك قۋدالاۋدىڭ بارىنشا قاتال ەرٸ ۇزاققا سوزىلاتىن باسقا دا نىساندارى مەن تەسٸلدەرٸنە ۇشىراتىلعانىن كٶرسەتتٸ. وسىنى بٸلٸپ قانا قويماي, بۇل ادامداردى اقتاپ الۋ جٶنٸندە قاجەتتٸ شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇل ولارعا قاجەت ەمەس. بۇل تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە قانداي باعامەن قول جەتكٸزٸلگەنٸن بٸلۋ ٷشٸن بٸزگە قاجەت ەرٸ بٸز ٷشٸن ماڭىزدى.

سونىمەن قاتار, بٸز ەلٸ قازاقستانداعى قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ بارلىق ساناتتارىن قۇقىقتىق (قىلمىستىق, ازاماتتىق, ەكٸمشٸلٸك) تەرتٸپپەن اقتاپ العان جوقپىز. كەزٸندە جوعارعى كەڭەس قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» (1993 ج.) زاڭ نەگٸزٸنەن العاندا  رەسەيدٸڭ وسىعان ۇقساس زاڭىنان كٶشٸرٸپ الىندى. ول رەسەيدە جٷرگٸزٸلمەگەن جەنە بولۋى دا مٷمكٸن ەمەس ەرتٷرلٸ جازالاۋ جەنە قۋعىن-سٷرگٸن ناۋقاندارىنان قازاقستاندا قۇربان بولعاندار مەن جاپا شەككەندەردٸڭ بارلىق ساناتتارىن تٷگەلدەي قامتىمايدى جەنە ولارعا قولدانىلمايدى.

مىسالى, كازاكتار قاۋىمىنىڭ قازاقستاندا نە تىندىرىپ, نە بٷلدٸرگەنٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جان-جاقتى ەرٸ تەرەڭ زەردەلەنگەن جوق. مەن ٶزٸمنٸڭ سٶزدەرٸم مەن جارييالانىمدارىمدا قازٸرگٸ كازاكتار قاۋىمى تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ قوعامدىق ٶمٸرٸنە تولىقتاي ارالاسىپ كەتسە ەكەن دەپ ايتىپ تا, جازىپ تا جٷرمٸن, ولار پاتشا يمپەريياسى جەرگٸلٸكتٸ قازاق حالقىنا قارسى ەسكەري-وتارشىل كٷش رەتٸندە پايدالانعان اتا-بابالارىنىڭ رٶلٸ مەن قاسٸرەتتٸ مۇراسىن جارييالى تٷردە ايىپتاپ, ودان باس تارتۋعا تيٸس.  

ٶكٸنٸشكە وراي, جالپى العاندا, بٸزدە قوعامدىق عىلىم, ونىڭ ٸشٸندە تاريح عىلىمى بوداندىق سيپاتتان ارىلماعانىن, بۇرىنعى دوكترينالار مەن دوگمالار ەلٸ تولىقتاي ەڭسەرٸلمەگەنٸن اتاپ ٶتۋگە تۋرا كەلەدٸ. پاتريوتتار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار تەورييالىق تۇرعىدان العاندا ٶتە ەلسٸز ەرٸ ولاردىڭ مٷمكٸندٸگٸ دە شەكتەۋلٸ. بۇل, ەرينە, ولاردىڭ كٸنەسٸنەن عانا بولىپ وتىرعان جوق.

تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك يدەولوگيياسى مەن قوعامدىق عىلىمى مەملەكەتتٸك جەنە قوعامدىق پاتريوتيزمگە بەرٸلەتٸن انىقتامانىڭ عىلىمي دەيەكتەلگەن ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن, مودەلٸ مەن ەمبەباپ ٶلشەمشارتتارىن جاساپ شىعارۋعا تيٸس. مىسالى, بٸز پاتريوت قازاقتار جٶنٸندە كٶپ ايتامىز, بٸراق قازاقستاننىڭ باسقا ۇلتتان شىققان پاتريوتتارى جٶنٸندە ەشتەڭە ايتپايمىز نە بولماسا از ايتامىز. بۇل بٷگٸنگٸ تاڭدا مەملەكەتتٸڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسشىلارىنىڭ يدەولوگييالىق, اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىسىنداعى ەلسٸز تۇس بولىپ وتىر.

بٸز ٶز تاريحىمىز بەن كٶپۇلتتى جەنە كٶپكونفەسسييالى قازاقستان حالقىنىڭ جادىندا باسقا مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ جاۋلاپ الۋشىلارى مەن تيراندارىن, دٸني اپوستولدارىن ەمەس, قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كٷرەسٸن تٷسٸنٸپ, قولداعان, قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ اۋىر كەزەڭٸندە بٸزگە كٶمەك قولىن سوزعان ۇلى دەموكراتتارى مەن گۋمانيستەرٸن مەڭگٸ ەستە قالدىرۋعا تيٸسپٸز. مىسالى, رەسەيدٸڭ پروگرەسشٸل جەنە دەموكراتييالىق كٷشتەرٸ مەن ادامدارى ەردايىم ٶز ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن قازاقتاردىڭ جاعىندا بولدى. ولار بيلٸككە كەلگەن كەزدە قازاقستان ٶز ازاتتىعىن الدى.

ورىس حالقىنىڭ كٶرنەكتٸ ۇلى گريگوريي پوتانين (رەسەيدٸڭ قۇرىلتاي جينالىسىنا «الاش» پارتيياسىنىڭ اتىنان سايلانعان دەپۋتات), تيموفەي سيدەلنيكوۆ (مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ مٷشەسٸ), ورەست شكاپسكيي (ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ كوميسسارى), سەرگەي شۆەتسوۆ (پەتەربۋرگتٸك پروفەسسور-ەتنوگراف) جەنە باسقا دا كٶپتەگەن ادامدار «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ يدەيالارىن قولداپ, قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتٸك اۆتونوميياسىن جاقتاپ ەرەكەت ەتتٸ, قازاقتاردىڭ مٷددەسٸ مەن ٶز جەرلەرٸن ساقتاپ قالۋىن قورعادى.

تاريحي قۇجاتتار قازاقستاننىڭ ازاتتىعى, تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى جولىندا كٷرەسكەندەر اراسىندا, مىسالى, ورىس ۇلتىنىڭ عانا ەمەس, ۋكراين, قاراقالپاق, ٶزبەك, قىرعىز, بالقار ۇلتى مەن باسقا دا ۇلتتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ از بولماعانىن كٶرسەتەدٸ, ولار قازاقستاننىڭ مٷددەسٸ, بٸزدٸڭ ورتاق وتانىمىز ٷشٸن قولىنا قارۋ الىپ تا, ساياسي جەنە يدەولوگييالىق مايداندا دا كٷرەسكەن. بۇعان جٷزدەگەن جەنە مىڭداعان مىسال كەلتٸرۋگە بولادى. قازاقستاندا وسى ادامداردىڭ ەرلٸگٸن قايتا جاڭعىرتىپ, ەسٸمدەرٸن مەڭگٸ ەستە قالدىرۋ اسا ماڭىزدى ەرٸ قاجەتتٸ ٸس. بۇل قازاقستان پرەزيدەنتٸ ن. نازارباەۆتىڭ «بٸز – بٸر وتباسىمىز جەنە بٸزدٸڭ بٸر عانا وتانىمىز بار. ەرقايسىمىزدىڭ تاعدىرىمىز – قازاقستان تاعدىرىندا» دەگەن سٶزدەرٸن تاعى دا بٸر رەت ايعاقتاي تٷسەدٸ.

مەسەلەن, قازاقتاردىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى وتان سوعىسىندا قىرعىزداردان, قاراقالپاقتاردان, ٶزبەكتەر مەن باشقۇرتتاردان قۇرالعان جاساقتار از بولماعان. پاتشا ٷكٸمەتٸنە قارسى كەنەسارى حان باستاعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسكە ورىستار, پولياكتار, بەلورۋستار, ٶزبەكتەر, تاتارلار, قىرعىزدار, قاراقالپاقتار بەلسەنە قاتىسقان. ەرٸ ولاردىڭ كٶبٸسٸ قايتا شاڭىراق كٶتەرگەن قازاق حاندىعىندا جٷزباسى, حاتشى, اديۋتانت جەنە ۆەدومستۆو باسشىسى رەتٸندە باسشى جەنە جاۋاپتى لاۋازىمدار اتقارعان. 1916 جىلعى حالىق كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە اقمولاداعى كٶتەرٸلٸس ورتالىعى باسشىلارىنىڭ بٸرٸ ۋكراين افاناسيي لاتۋتا بولدى. ونىڭ قول استىندا 30 مىڭعا جۋىق كٶتەرٸلٸسشٸ بولدى. ايتپاقشى, ول قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە قازاق تٸلٸن ٷيرەنٸپ العان.

نە بولماسا, اتا-بابالارىمىزدىڭ پاتشا بيلٸگٸنٸڭ وتارشىل ساياساتىنا قارسى كٷرەسٸن قازاق حالقىنىڭ ٶز ازاتتىعى مەن قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸ ٷشٸن ۇلت-ازاتتىق كٷرەسٸ رەتٸندە تانۋدى تابان تٸرەپ قورعاعان اكادەميك اننا پانكراتوۆانىڭ يدەولوگييالىق مايداندا كٶرسەتكەن ينتەرناتسيونالدىق ەرلٸگٸن قالايشا ۇمىتۋعا جەنە ەستە قالدىرماۋعا بولادى, كەيبٸر مەڭگٷرت قازاق عالىمدار قارسى شىقسا دا, ول ەڭ كٶرنەكتٸ قازاق تاريحشىسى ەرمۇحان بەكماحانوۆتى تٷرمەدەن بوساتۋعا تٸكەلەي اتسالىستى. مۇنداي فاكتٸلەر, قايتالاپ ايتايىق, مىڭداپ سانالادى, بٸراق ونى كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيدٸ.

تٸپتٸ, بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا جەنە بٸزدٸڭ قاتىسۋىمىزبەن ٶتكەن ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جىلدارىندا ورىس تٸلدٸ قازاقستاندىق باۋىرلارىمىز تانىتقان شىنايى پاتريوتيزم ٷلگٸسٸ دە از بولمادى. قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعى مەن ينتەرناتسيوناليزمٸنە تەنتٸ بولعان ولار قازاق حالقىن قۇرمەتتەپ, ونىڭ ەل ەگەمەندٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى ساياسي جەنە يدەولوگييالىق كٷرەسٸن جان-جاقتى قولداپ وتىردى.

مىسالى, بۇل رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسييانى دايىنداۋ جەنە قابىلداۋ (1990 جىلعى 25 قازان), «قر مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭدى تالقىلاۋ جەنە قابىلداۋ (1991 جىلعى 16 جەلتوقسان), تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسيياسىن تالقىلاۋ جەنە قابىلداۋ (1993 جىلعى 24 قاڭتار) كەزٸندە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ دەپۋتاتتارىنىڭ ەرەكەتتەرٸنەن انىق بايقالدى. دەپۋتاتتار زينايدا فەدوتوۆا, الەكساندر كنياگينين جەنە بٸرقاتار باسقا دا ادامدار ٶزدەرٸن قازاقستاننىڭ شىنايى پاتريوتتارى رەتٸندە كٶرسەتتٸ.

بۇرىنعى وتارشىل-توتاليتارلىق رەجيمدەردٸڭ ماقساتتى تٷردە جٷرگٸزگەن مەملەكەتتٸك ساياساتى مەن قاساقانا بۇرمالاپ باعالاۋى, ناسيحاتتاۋى سالدارىنان بٸز ولاردىڭ ەرلٸگٸ مەن پاتريوتيزمٸ تۋرالى بٸلۋ, حالقىمىزدىڭ مٷددەسٸ مەن قۇقىعىن ٷشٸن كٷرەسكەن, ەرلٸك جاساپ, جەكە باسىن قۇرباندىققا تٸگٸپ, قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جاقىنداتقان, ۇلان-بايتاق اۋماعىمىزدى قورعاپ قالعان, ناعىز ەرٸ شىنايى قاھارمان-باتىرلارىمىزدى ماقتان تۇتۋ قۇقىعىنان ايىرىلدىق.

وسىنداي اۋقىمدى, قاجەتتٸ ەرٸ قايىرىمدى جۇمىسقا بارلىق دەڭگەيدەگٸ ٶكٸلدٸ جەنە اتقارۋشى ورگاندار عانا ەمەس, قوعامدىق ۇيىمدار مەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار, بيزنەس ٶكٸلدەرٸ دە قاتىسىپ, اتسالىسۋعا تيٸس. بٸز وسى بٸر اسا ماڭىزدى پروبلەماعا بەت بۇرىپ, ويلانىپ-تولعانىپ, ٶزٸمٸزگە-ٶزٸمٸز: قازاق حالقىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن عاسىرلار بويى كٸم كٷرەستٸ? مەندەلەەۆ كەستەسٸندەگٸ بارلىق ەلەمەنتتەر تابىلاتىن بٸزدٸڭ ۇلان-بايتاق ەرٸ اسا باي جەرٸمٸزدٸ كٸم قورعاپ, ساقتاپ قالدى? بٸزدٸڭ رۋحاني تانىمىمىز بەن مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ, مەدەنيەتٸمٸز بەن تٸلٸمٸزدٸڭ تەورييالىق نەگٸزدەرٸن كٸم قورعاپ قالدى? وتانىمىزدىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن كٸم قولىنا قارۋ الىپ سوعىس شايقاستارىندا نەمەسە ساياسي, عىلىمي نەمەسە يدەولوگييالىق مايداندار مەن ايقاستاردا ناقتىلى تٷردە شايقاستى, كٸم بٸزدەن تارتىپ الىنعان جەرلەردٸ كەرٸ قايتارىپ الدى? كٸم ٶز ٶنەگەسٸمەن ۇلت رۋحىن قايتا تٷلەتٸپ, ساقتاپ قالا الدى? بٸز كٷنٸەرتەڭ ٶزٸمٸزدٸڭ ورنىمىزدى باساتىن بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرٸمٸزدٸ كٸمنٸڭ, قانداي تۇلعالاردىڭ (ەگەر قازاقستاننىڭ ازاتتىعى, تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ٷشٸن كٷرەسكەن كٷرەسكەرلەردٸڭ بولماسا) ەرلٸكتەرٸنٸڭ ٶنەگەسٸندە تەربيەلەي الامىز? بٸز بٷگٸنگٸ كٷنٸ ٶزٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸز تۋعان مەملەكەتٸمٸزدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىمىز, باعا جەتپەس بايلىعى بار كەڭ-بايتاق اۋماققا يە ەكەنٸمٸز, بٸزدٸڭ وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كٶپتەگەن حالىقارالىق بەدەلدٸ ۇيىمداردىڭ تولىق قۇقىقتى مٷشەسٸ بولىپ قانا قويماي, ەلەمدە تانىمال, لايىقتى قۇرمەتكە يە مەملەكەت دەپ ماقتاناتىنىمىز ٷشٸن كٸمگە كٶبٸرەك مٸندەتتٸمٸز? – دەگەن سۇراقتار قويىپ, ولارعا جاۋاپ تابۋعا تيٸسپٸز.

بٸز وسى جەنە ٶزگە دە سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز جەنە دەموكراتييالىق مەملەكەت رەتٸندە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, قوعامنىڭ رۋحاني-يماندىلىق بٸرلٸگٸنٸڭ باستى نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ, ماڭىزدى قۇندىلىعى رەتٸندە قازاقستاندىقتاردىڭ بٷگٸنگٸ جەنە بولاشاق ۇرپاقتارىن پاتريوتتىققا تەربيەلەۋ جٷيەسٸن جاساپ شىعارامىز, ازاماتتارىمىزدىڭ بويىندا جوعارى پاتريوتتىق سانا-سەزٸم قالىپتاستىرامىز.

اتالعان مەسەلەلەردٸ ۇزاق ۋاقىت بويى زەردەلەۋ, شەت ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸن, وسى پروبلەمامەن اينالىسىپ كەلە جاتقان باسقا دا عالىمدارىمىزدىڭ, قۇقىق قورعاۋشىلارىمىز بەن ماماندارىمىزدىڭ ۇسىنىستارىن تالداۋ بٸزدٸ قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ ناقتى جاعدايىندا قوعام مەن جەكەلەگەن ازاماتتارىمىزدىڭ قاجەتتٸلٸگٸن قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن قوردالانعان پروبلەمالاردى دايىنداۋ مەن دەيەكتٸ تٷردە شەشۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ تەسٸلٸ قوعامدىق قور قۇرۋ بولىپ تابىلادى دەگەن تۇجىرىمعا الىپ كەلدٸ. بۇل قور باستاپقى كەزدە ۇيىمداستىرۋ-ٸزدەستٸرۋ, اقپارات-ناسيحات جەنە باسقا دا قاجەتتٸ جۇمىستى ٶز كٷشٸمەن جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزۋگە كٸرٸسەر ەدٸ. ال مەملەكەت باسشىلارى مەن قوعام بۇل تاقىرىپتىڭ قاجەتتٸلٸگٸ مەن ماڭىزدىلىعىن جەتە ۇعىنىپ-سەزٸنگەن كەزدە اتالعان پروبلەمالاردى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە شەشەتٸن سەت تە جەتەدٸ دەپ سەنەمٸز. ٶز وتانىن قورعاۋشىلاردى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قالايشا لايىقتى تٷردە باعالاۋ قاجەت ەكەندٸگٸن بٸلۋ ٷشٸن رەسەيدەن – رەسەيلٸك جۇرتشىلىق پەن بيلٸكتەن ٷلگٸ الۋ كەرەك.

تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا قاجەت بولىپ وتىرعان, كوممەرتسييالىق ەمەس قوعامدىق ۇيىم «قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەستە زارداپ شەككەن ادامداردى اقتاۋ جەنە مەڭگٸ ەستە قالدىرۋ جٶنٸندەگٸ «قاھارماندار» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورى» (بۇدان ەرٸ – قور) دەگەن اتپەن قۇرىلدى. قوردىڭ اتى تۋرالى ۇسىنىلعان ونداعان نۇسقا مەن ۇسىنىستان بٸز تۇجىرىمدامادا باياندالعان ۋەجدەرگە سٷيەنە وتىرىپ, «قاھارماندار» دەگەن ماعىناسى كەڭ, ناقتى ەرٸ كيەلٸ ۇعىمعا توقتالدىق.

قوردىڭ نەگٸزگٸ قىزمەت نىساناسى جەنە ماقساتتارى:

- بٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ, ەسٸرەسە جاستاردىڭ قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى كٷرەستە زارداپ شەككەن ادامداردىڭ ەسٸمٸ مەن ەرلٸكتەرٸن بٸلۋ كٶكجيەگٸن كەڭەيتە تٷسەتٸن تەربيەلەۋشٸ, بٸلٸم بەرۋشٸ-وقىتۋشى باعدارلامالاردى ەزٸرلەۋ مەن ٸسكە اسىرۋدا مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن, عىلىمي مەكەمەلەرمەن, ساياسي پارتييالارمەن جەنە باسقا دا قوعامدىق ۇيىمدارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاساسۋ;

- قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى كٷرەس بارىسىندا زارداپ شەككەن ادامداردىڭ ەرتٷرلٸ (ساياسي, ەسكەري,  قىزمەتتٸك, يدەولوگييالىق, شىعارماشىلىق, عىلىمي, مەدەني سالالار مەن باسقا دا سالالارداعى) ساناتتارىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدامالارىن ەزٸرلەۋ;

- قازاقستاننىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن كٷرەسكەندەردٸڭ بۇرىن بەلگٸلٸ بولماعان نەمەسە باعالانباعان ەرلٸكتەرٸنە وبەكتيۆتٸ باعا بەرۋ بويىنشا ٸزدەستٸرۋ, تالداۋ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋدە ازاماتتارعا, زاڭدى تۇلعالارعا, عىلىمي مەكەمەلەرگە, قوعامدىق جەنە مەملەكەتتٸك ۇيىمدارعا قولداۋ جەنە كٶمەك كٶرسەتۋ, وسى كٷرەسكەرلەردٸڭ ارداقتى اتىن قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە ەرلٸك ٸستەرٸن مەڭگٸ ەستە قالدىرۋ;

- ورتالىقتا, سونداي-اق ٶڭٸرلەردە قازاقستاننىڭ ازاتتىعى, تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ٷشٸن كٷرەستە زارداپ شەككەن ادامداردى اقتاۋعا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييالارعا, دٶڭگەلەك ٷستەلدەرگە, باسپاسٶز كونفەرەنتسييالارىنا باستاما جاساۋ, وسى شارالارعا قاتىسۋ جەنە ولاردى ٶتكٸزۋ;

- قوردىڭ ماقساتتارىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن زەرتتەۋ باعىتتارى جەنە فاكتٸلەر بويىنشا توپتار قۇرىپ, ولاردى عىلىمي-ٸزدەستٸرۋ ٸسساپارلارىنا جٸبەرۋ;  

- ەربٸر پاتريوتتىڭ بۇرىن ساياسي جەنە يدەولوگييالىق ۋەجدەر بويىنشا تىيىم سالىنعان ەرلٸگٸن انىقتاۋ جەنە وعان ەدٸلەتتٸ باعا بەرۋ ماقساتىندا قوردىڭ ٸزدەستٸرۋ, تالداۋ جەنە ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىن, ەڭ الدىمەن, قوعامنىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن جەنە قازاقستاننىڭ ٶڭٸرلەرٸندەگٸ (اۋداندارىنداعى, كەنتتەرٸ مەن اۋىلدارىنداعى) ازاماتتاردىڭ, زاڭدى تۇلعالاردىڭ ٶتٸنٸشتەرٸن قاناعاتتاندىرۋعا باعىتتاۋ;

- قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى كٷرەستە زارداپ شەككەن قۇربانداردىڭ بارلىق ساناتتارىن اقتاۋ جەنە ولاردىڭ ەسٸمٸ مەن ەرلٸكتەرٸن مەڭگٸ ەستە قالدىرۋ جٶنٸندە زاڭنامالىق, نورماتيۆتٸك جەنە جەكە-دارا اكتٸلەر ەزٸرلەۋ مەن قابىلداۋدا, سونداي-اق اتقارۋشى جەنە ٶكٸلدٸ بيلٸك ورگاندارىنىڭ, سوتتاردىڭ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ وسىنداي شەشٸمدەر قابىلداۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن زاڭنامالىق اكتٸلەر قابىلداۋدا زاڭ شىعارۋ باستاماسى جەنە قۇقىقتىق باستاما سۋبەكتٸلەرٸنە كٶمەك كٶرسەتۋ;

- بٸزدٸڭ وتانداستارىمىزدىڭ ٶتٸنٸشتەرٸن حالىقارالىق قۇقىق پەن حالىقارالىق كەلٸسٸمدەردٸڭ نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ قاراۋ جەنە ولاردىڭ اتا-بابالارىن ۇلتتىق, تاپتىق جەنە دٸني سەبەپتەر بويىنشا قۋدالاۋعا, قۋعىن-سٷرگٸنگە سالۋعا جەنە قازاقستان اۋماعىنان قۋۋعا بايلانىستى مەسەلەلەر بويىنشا قولدان كەلەر كٶمەك كٶرسەتۋ;

- قازاقستان رەسپۋبليكاسىن تەۋەلسٸز جەنە دەموكراتييالىق مەملەكەت رەتٸندە دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ كٶپۇلتتى قوعامىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى قۇندىلىعى, ونى بٸرٸكتٸرەتٸن باستى نەگٸزدەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە قازاقستاندىقتاردى بٸرتۇتاس پاتريوتتىق تەربيەلەۋ جٷيەسٸن دامىتۋ مەن جەتٸلدٸرۋگە قاتىسۋ, ازاماتتارىمىزدىڭ بويىندا جوعارى پاتريوتتىق سانا-سەزٸم مەن تاعدىرلاردىڭ ورتاقتىعى تۋرالى تٷسٸنٸك قالىپتاستىرۋ;

- بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىزدىڭ قازٸرگٸ جەنە بولاشاق ۇرپاعىن قازاقستاننىڭ ەرتٷرلٸ ۇلتتان شىققان پاتريوتتارىنىڭ تاعدىرى مەن ەرلٸكتەرٸنٸڭ ناقتى ٶنەگەسٸ نەگٸزٸندە, وتاندى كٸرشٸكسٸز سٷيۋ مەن وعان قىزمەت ەتۋ تۇرعىسىنان پاتريوتتىق تەربيەلەۋگە جەردەمدەسۋ;

- قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى كٷرەستە پاتريوتتار جاساعان ەرلٸكتەردٸ كلاسسيكالىق حالىقارالىق ستاندارتتار مەن عىلىمي جەنە قوعامدىق وي-پٸكٸردٸڭ وزىق جەتٸستٸكتەرٸ نەگٸزٸندە باعالاۋ ٷشٸن يمپەرييالىق, تاپتىق دوگمالار مەن ستەرەوتيپتەردەن ارىلۋعا جەنە قازاقستاندىق پاتريوتيزمنٸڭ قازاقستاندىق ۇلتتىق عىلىمي ەدٸستەمەسٸ مەن ٶلشەمشارتتارىن, سونداي-اق بٸرتۇتاس قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن جاساۋعا جەردەمدەسۋ بولىپ تابىلادى (مۇنداي جۇمىستىڭ بارلىعى 21 باعىتى بار).

بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى حالىقارالىق ستاندارتتار مەن نورمالار شەڭبەرٸندە, باسقا حالىقتار ٶكٸلدەرٸنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸ مەن قۇقىقتارىن قوزعاماي, قازاقستانداعى ساياسي جەنە ۇلتارالىق كەلٸسٸمنٸڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەي, ٶركەنيەتتٸ تٷردە جٷرگٸزٸلۋگە تيٸس. بٸز وتارشىل جەنە ديكتاتورلىق ساياسات قاراپايىم حالىقتىڭ پٸكٸرٸ ەسكەرٸلمەي ەزٸرلەنٸپ, ٸسكە اسىرىلدى دەگەن پٸكٸردٸ نەگٸزگە الامىز, سوندىقتان دا وسى حالىقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ – قازاقستاندىقتار بۇرىنعى بيلٸكتەردٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ ٷشٸن جاۋاپ بەرمەيدٸ.  

وسى قوردى مەن جەنە ەيگٸلٸ تاريحشى-عالىم م. قويگەلديەۆ, سونداي-اق باسقا دا مٷددەلٸ ماماندار قۇردى. قوردىڭ قامقورشىلىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى – بارشاعا بەلگٸلٸ ەرٸ سىيلى مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ و. ەبدٸكەرٸموۆ. بٸز وسى تاريحي جەنە مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار, قوعامدىق پايدالى ەرٸ قايىرىمدى جۇمىستا حالىقتىڭ زييالىلىق دەڭگەيٸن ايقىندايتىن جەنە زييالى قاۋىمىن قۇرايتىن ٶزٸمٸزدٸڭ بەلگٸلٸ قوعام جەنە ساياسات قايراتكەرلەرٸنٸڭ, عالىمدار مەن جازۋشىلاردىڭ كٶمەگٸنە يەك ارتامىز. دەل وسى ادامدار بۇرىن كٶپشٸلٸككە بەلگٸلٸ بولماعان جەنە اتىن اتاۋعا تىيىم سالىنعان رۋحاني جەنە زييالى تۇلعالاردىڭ, قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى كٷرەسكەرلەردٸڭ ٷلگٸ-ٶنەگەلەرٸن تانىتۋعا تيٸس.

بٸزدە وسى پروبلەما بويىنشا ٶڭٸرلٸك بيلٸكپەن جەنە ەليتامەن (جۇرتشىلىقپەن) سىندارلى تٷردە ٶزارا ٸس-قيمىل جاساسۋ تەجٸريبەسٸ بار. مەسەلەن, 2010 جىلى م. قوزىباەۆ اتىنداعى سولتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ (قىزىلجار قالاسى) بازاسىندا وبلىس ەكٸمدٸگٸنٸڭ, «جەتٸ جارعى جەنە قوجابەرگەن جىراۋ» قوعامىنىڭ, باسقا دا ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردٸڭ كٶمەگٸنە سٷيەنٸپ, سونداي-اق جەرگٸلٸكتٸ زەرتتەۋشٸلەردٸ, عالىمدار مەن ٶلكەتانۋشىلاردى بەلسەندٸ تٷردە تارتا وتىرىپ, «سولتٷستٸك قازاقستان: ٶڭٸردٸڭ تاريحى, تۇلعالاردىڭ تاعدىرلارى» دەگەن تاقىرىپتا ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى جولىنداعى كٷرەس تاريحىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزدٸك.

كونفەرەنتسييانىڭ جۇمىسىنا كٶرنەكتٸ قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرلەرٸ, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ەيگٸلٸ وتاندىق جەنە شەتەلدٸك عالىمدار – قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ 13 جوعارى وقۋ ورنى مەن 14 ۇيىمىنان كەلگەن, 49 بايانداما جاساعان 48 زەرتتەۋشٸ, ونىڭ ٸشٸندە 2 اكادەميك, 18 عىلىم دوكتورى مەن 21 عىلىم كانديداتى قاتىستى.

عالىمدار مەن ٶلكەتانۋشى-زەرتتەۋشٸلەردٸڭ باياندامالارىندا قوعام ٷشٸن مٷلدەم جاڭا, بۇرىن بەلگٸلٸ بولماعان فاكتٸلەر مەن قۇبىلىستار كٶپتەپ كەلتٸرٸلدٸ, ٶلكەنٸڭ ناعىز پاتريوتتارىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ٶز كەزٸندە قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا كٷرەسكەن, سوڭىنان ونداعان مىڭ ادام ٸلەسكەن كٶرنەكٸ رۋحاني جەنە زييالى كٷرەسكەرلەردٸڭ عىلىمنىڭ شۇعىلدانۋىنا تىيىم سالىنعان تاعدىرى مەن ەرلٸگٸ بۇرىنعى دوگمالار مەن ستەرەوتيپتەرسٸز, جاڭاشا جەنە وبەكتيۆتٸ تٷردە جازىپ-كٶرسەتٸلدٸ.

بٸز مۇنداي فورۋمداردى ەلٸمٸزدٸڭ باسقا ٶڭٸرلەرٸندە دە ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاعان ەدٸك. بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي, وبەكتيۆتٸ جەنە سۋبەكتيۆتٸ سەبەپتەر بويىنشا بۇل جوسپاردى ٸسكە اسىرا المادىق. ەندٸ بٸز «قاھارماندار» قوعامدىق قورى قىزمەتٸنٸڭ اياسىندا, ونىڭ جۇمىس نىساندارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە, وسى پراكتيكانى جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

بٸز قوردىڭ ٸزدەستٸرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ, ۇيىمداستىرۋ-دەمەۋشٸلٸك ەتۋ جۇمىسىنا استانا مەن الماتىنىڭ عالىمدارى مەن ماماندارىن بەلسەندٸ تٷردە تارتۋمەن قاتار, بٸزدٸڭ وتانىمىزدىڭ ازاتتىعى, تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن پاتريوتتار تۇرعان جەنە تۇرىپ جاتقان قازاقستاننىڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندەگٸ قوعامدىق, عىلىمي, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارعا, ٶلكەتانۋشىلارعا, دەمەۋشٸلەرگە, دەپۋتاتتار مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە, سونداي-اق قازاقستان پاتريوتتارىنىڭ – بٸزدٸڭ ەلٸمٸز وتانىنا اينالعان ەرتٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەلسەندٸ تٷردە اتسالىسۋىنا ٷمٸت ارتامىز.

 بٸز وتانىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا كٷرەسكەن ناعىز پاتريوتتاردىڭ بارلىق ساناتتارىنىڭ ەرلٸگٸ مەن ەسٸمٸن قايتا جاڭعىرتقاندا عانا وتانىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ جەنە بولاشاق قورعاۋشىلارىن تەربيەلەيتٸن, قاجەتتٸ مورالدىق-يماندىلىق ٸرگەتاس (رەسۋرس) جاساي الاتىنىمىزعا كەمٸل سەنەمٸز.

الدىمىزدا بۇرالاڭ-بۇلتارىسى كٶپ, ماشاقاتى مول, اسا قيىن جول تۇر, بٸزدٸ, ەسٸرەسە ۇيىمداستىرۋشىلىق جەنە ماتەريالدىق تۇرعىدان اۋقىمدى قيىندىقتار كٷتٸپ تۇر. دەگەنمەن بٸز قور قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن ٸزگٸلٸك پەن پاتريوتتىق ەلەۋەت, يماندىلىق رەسۋرستارى, سونداي-اق قازٸرگٸ قازاقستاندىق ۇرپاققا اتا-بابالارىمىز جولداعان قاسيەتتٸ ٷندەۋ مەن ارتقان ٷمٸت بۇل قيىندىقتاردى دا ەڭسەرٸپ شىعاتىنىمىزعا كٶمەكتەسەدٸ دەپ سەنەمٸز.

بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ كٶپۇلتتى حالقىمىز الدىندا وسى جولدان, بۇرىنعىسىنشا, تاباندى تٷردە, ريياسىز, ادال نيەتپەن سوڭىنا دەيٸن ٶتەمٸز دەپ ۋەدە ەتٸپ, سەرت بەرەمٸز.

سابىر قاسىموۆ,

قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەستە زارداپ شەككەن ادامداردى اقتاۋ جەنە مەڭگٸ ەستە قالدىرۋ جٶنٸندەگٸ «قاھارماندار» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ.

ۇلت پورتالى