Sonaý 1839 jyly Máskeýdiń sol kezdegi ataqty jýrnaly «Sovremennikte» qoǵamǵa áli onshalyqty tanyla qoimaǵan jas jazýshy Petr Ershovtyń «Súzge. Sibir ańyzy» atty batyrlyq ári tragediialyq dastany jaryq kórdi. Bul jazýshy keiinnen áigili bolǵan «Konek-Gorbýnok» ertegisiniń avtory edi. Sol zamanda Resei oqyrmandary tarihi shyndyqty baiandaǵan, qazaq qyzy Súzge týraly ańyz dastandy qyzyǵa oqyǵany daýsyz. Shyǵarma jelisinde, Sibir handyǵy men ataman Ermaktyń arasyndaǵy teketires, uzaq jylǵy soǵys pen orystardyń Sibirdi igerý saiasaty naqty ashylyp, negizge ainalǵan.
Jalpy osy dastandy jazýǵa Ershovty Sibirdiń tarihyn tereń biletin, sol ólkeniń azamaty Petr Slovtsov itermelegen eken. Sonymen qatar ol osy aimaqtyń turǵyndarynyń aýzynan jazylyp alynyp, muraǵattardyń eski jylnamalarynda saqtalǵan oqiǵa deregin izdep taýyp, shyǵarmasyna paidalanady. Degenmen, osylardy tarqatyp aitpai turyp, sol bir mezgildegi tarihqa sholý jasaiyq. Sonymen kettik.
Zamanynda Sibir handyǵynyń aýmaǵy, batys Sibir men qazirgi Qazaqstannyń soltústik ólkelerin alyp jatqan, astanasy – Isker qalasy Tobyl ózeniniń Ertiske quiar jerine ornalasqan. Handyqtyń negizgi turǵyndary qazaqtyń arǵyn, qypshaq, kerei, jalaiyr, naiman, ýaq jáne taǵy basqa rýlary boldy. Bul rýlar handyqty qurǵan ári ustap turǵan. Bularmen qosa azǵantai vogýl men astiak toptary mekendedi (qazirgi hanty-mansylardyń ata tegi).
Bul handyqty túrli jaýlarmen tynbai kúresip júrip, ózi uiymdastaryp, ózi qurǵan Kóshim han biledi. Eger tarihi shyndyqqa júginsek, bul da qazaqtyń uly hanynyń biri deýge bolady. Tóńkeriske deiingi orystyń tarihshy ǵalymdary N.Karamzin, A.Levshin, P.Nebolsin jáne basqalary Kóshim handy qazaq rýynyń azamaty dep zerttep jazǵan.
Tipti uly ǵalymymyz Shoqan Ýálihanovtyń ózi «Kýchým byl sýltan kirgizskii» («qazaq sultany» dep oqylady) dep jazǵan. Kóshim han 1510-1520 jyldardyń aralyǵynda qazirgi Aral teńiziniń soltústik óńirinde týǵan eken. Jas jigit kezinde óziniń az ǵana sarbazdarymen Sibir jaqqa aýyp, jergilikti bytyrańqy taipalarmen soǵysqa júrip ári biriktirip, uiymdastyryp, óziniń handyǵyn qurady. Jiyrma jyldyq tarihynda handyq qatty kúsheiip, alǵa basady. Búkil Sibir bailyǵy qazaq taipalarynyń qolynda boldy. Han artta qalǵan Sibirge órkeniet ákeldi, bul jaqtyń kóshpeli elin islam dinine baǵyttady. Saýran, Buhar, Úrgenish, Qyrym, Persiiamen saýda qarym-qatynasyn ornatty. Ol óz zamanyndaǵy óte bai adam boldy. Ony sol kezeńdegi «Sibir Krezi» dep aitýǵa tolyq múmkindik bar.
Mine, osy aibarly da ataqty hannyń súiikti áieli Súzge hanym edi. Súzge – Esil dalasyn ýysynda ustaǵan Naiman sultanynyń qyzy bolatyn. Han saraiyndaǵy aqyndar men ánshiler Súzgeniń aqyldylyǵyn, sulýlyǵyn, adamgershiligin, batyldyǵyn asa joǵary baǵalaǵan. Tipti, «Krasotoi s kotoroi mogla sporit lish ýtrenniaia zvezda Sholpan» dep ánge qosqan.
«No na vsei zemle sibirskoi,
Net prekrasnee Sýzgýna» dep jyrlanady dastanda.
Han óziniń súiikti jas áieline Iskerdiń qasynan aǵashtan arnaiy qalashyq saldyrady. Kóptegen kúńder, quldardy berip, nókerlerine qalashyqty kúzettirip qoiady. Bul qalashyqtyń orny qazirgi Tobyl qalasynyń qasynda úlken tóbe bolyp osy kezge deiin kórinip tur. Múmkin kórgenderińiz de bar shyǵar. Ony sol jerdegi jurtshylyq «Súzge-Týra» dep ataidy (Súzgeniń turaǵy degeni ǵoi). Aitylýynyń ózinen qazaq ataýy ekeni anyq baiqalady. Qalashyqtyń ainalasy aǵashtardan qurastyrylyp qaǵylǵan myqty qorǵan bolatyn. Ár buryshtaǵy munarada sadaq asynyp, qolyna naiza ustanǵan qarýly sarbazdar turdy. Súzge úshin osy qorǵan-qalashyqtyń ishinen oiý-órnekti etip dýaly biik ádemi sarai salyndy. Tómennen joǵary qarai ásemdep órilgen baspaldaqpen kóterilýge bolatyn. Han ár aptanyń juma kúnderi namazdan keiin osynda kelip demalatyn. Ózimen birge Shyǵystyń qymbat kiim-keshekterin, túrli til úiirer dámdi taǵamdaryn ala keletin edi. Osylai jyljyp ótip jatqan beibit zamandy kazak Ermaktyń joryǵy buzdy. Han áskerleri jan aiamai qarsylasyp soǵysqanymen, oq-dárimen atylatyn zeńbirekke jáne myltyqqa qarsy tura almady. Ol jyrda tómendegidei jyrlanady:
– Ot krýtyh verhov Ýrala,
K nam ot zapadnoi granitsy,
Bez prizyvý, bez prosheniia,
Vdrýg pojalovali gosti,
I pirýiýt nashei kroviý,
Po sibirskoi vsei zemle…
Handyqtyń qulaǵanyn estip, Súzge qalashyqtyń barlyq qaqpalaryn japtyryp, qorǵanysqa daiyndalady. Azyq-túliktiń uzaq ýaqytqa jetetindei qoryn jinattyrady. Handyqtyń ortalyǵy Iskerdi jaýlap alǵan Ermak endi óziniń áskerlerin ózge qalalar men bekinisterdi basyp alýǵa attandyrady. Jaý áskeri Súzge-Týraǵa kelip jetti. Bul Ermaktyń qolbasshylarynyń biri – Ivan Grozanyń áskerleri edi. Qorǵan- qalashyqtyń túbine kelgen jaý qaqpalardyń ashylýyn, mundaǵylardyń soǵyssyz berilýin talap etedi. Biraq hanshaiym olarǵa bylai dep qatqyl jaýap qatady:
– Goi, nevernyi voevoda,
Prejde solntse potemneet,
Prejde nash Irtysh velikii,
Potechet nazad k istoký,
Chem sdadim my vam ogradý!
Birneshe apta soǵysyp, jaý áskeri qalashyqty ala almaidy. Olardyń zeńbiregi de, qorqytqany da, jalǵan ýáde bergeni de iske aspady. Sarbazdar aianbai soǵysady. Súzgeniń ózi de sadaqty jaqsy atatyn. Jaýdyń biraz adamyn ózi jýsatyp túsiredi. Biraq sarbazdary birtindep azaiyp, qarsy turar qaýqar kemi berdi.
Eshqaidan kómek kele qoimady. Han jáne onyń jaqyn aǵainy bolyp keletin Muqametqul qazaq aimaǵy – Esil dalasyna qarai sheginip ketti. Bul jaýshynyń ákelgen habary edi. Osynyń bárin ekshep, tereń oilastyrǵan hanym óziniń qaramaǵyndaǵy adamdardyń qanyn bekerge tókkisi kelmedi. Ol ataman Grozaǵa adam jiberip, mynandai shart qoidy.
«Biz qalany barlyq bailyǵymen saǵan qaldyraiyq, tek sen bizdiń adamdardy bosat, ári keme berip, ózenniń arǵy betine ótýimizge jol ash» dep habar aitady.
Jyrda kestelengendei ataman bylai dep kelisim beredi:
– …Dam vam voliý,
Dam vam sýdna:
No pýskai tsaritsa vasha,
Nam otdast sebia v polon.
Qalashyqtaǵy tiri qalǵan adamdardy aman saqtap qalý úshin Súzge sarbazdarynyń aqyryna deiin soǵysaiyq degenine de kónbeidi.
Kúńderine bylai dep aitady:
Vy prislýjnitsy-devitsy!
Otpiraite kladovye,
Vynosite vse nariady,
I tsaritsý nariajaite,
Zavtra prazdnik ý menia.
Tańerteńgilik osyǵan deiin ózin qorǵaǵan sarbazdary men ózine qyzmet etken adamdardyń úlken kemege tielip, Ertispen tómen qarai júzip bara jatqanyn esik aldyndaǵy biik tuǵyrdan qarap, kórip turady.
Ústine altyn jáne kúmispen ásemdelgen kiimderin kiip, qarýyn asynyp, jylap turǵan edi. Qalashyqty qorǵaýshylardyń ketýin asyǵa tosyp turǵan orys kazaktary qalashyqqa lap qoiady. Biraq olar eshteńege úlgermedi. Qymbat bailyqtyń bárin hanym sarbazdarynan berip jibergen bolatyn. Jaý áskeri hansha saraiynyń aldynda ózine qanjarsalyp, qanǵa boialyp jatqan Súzgeni kóredi. Aldarynda jatqan kerbez hanshaiymnyń osynshalyqty sulý ári kórkemdigine olar qairan qalady.
Chto ty sdelala tsaritsa?
Voskriknýl gromko ataman,
Krov rýkoiý zajimaia,
Vdrýg tsaritsa zadrojala…
Óziniń ar-namysyn aiaqqa taptatqysy kelmegen Súzge hanym ózin osylai mert etedi. Jaý áskeri hanymnyń júrektiligine jáne adaldyǵyna qairan qalyp, ony Ertistiń el kóretin biikteý jerine aparyp qoiady. Bos qalǵan qalashyqta jaý kóp turmai, keri qaityp ketti. Tek sonaý biikte, Esil dalasyndaǵy qazaq sultanynyń arý qyzy, ataqty hannyń súiiktisi, qazaqtyń uly hanymy máńgige qala berdi.
Bul dastan basylyp shyqqan soń artynan «Súzge» dep atalatyn pesa dúniege keldi. Keiinnen, 1896 jyly osy dastannyń jelisimen kompozitor I.Kornilov «Súzge» operasyn jazydy. Osylai qaitalanbas uly qyzdyń ónegesi ónerde de jalǵasyn tapty.
Tarihqa zer salsaq Kóshim han , orystardan buryn búkil Sibirdi qazaq jerine ainaldyryp, ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan qazaq azamaty, Bular jyl saiyn erte kóktemde bulǵyn aýlaýǵa baryp, kúzde qaityp oralyp otyrǵan. Ákelgen bulǵyn, basqa da terisi qymbat túrli ańdardy Buhar, Samarqand, Persiia jaqtyń kópesterine satyp, orasan paida tapqan.
Kóshim bolsa, osyndai kóktemniń birinde Sibirge ketip, keiin óziniń nókerlerimen qaitpai qalǵan adam. Sibirde qýatty qazaq handyǵyn quryp, búkil sýyq ólkeni (Soltústik muhitqa deiin) baǵyndyryp, alǵash igergen, Sibirge jol salǵan alǵashqy qazaq. Handyq quramyna bizdiń soltústik ólkelerimizdiń biraz jerleri de kirgen. Mine, osy bir qazaqtyń uly hanyna jáne ataqty Súzge hanymǵa Qyzyljardan, Qostanaidan, Pavlodardan kóshe, dańǵyl attaryn berip, eskertkishterin turǵyzsa artyq bolmas edi. Tolyp jatqan mono qalardyń jáne eldimekenderdiń birnesheýin osylardyń atymen atasa, kim qarsy bolar edi. Táýelsiz elimizdiń tereń tarihy osylai tolyǵa túsetini kúmánsiz.
