سوناۋ 1839 جىلى مەسكەۋدiڭ سول كەزدەگi اتاقتى جۋرنالى «سوۆرەمەننيكتە» قوعامعا ەلi ونشالىقتى تانىلا قويماعان جاس جازۋشى پەتر ەرشوۆتىڭ «سٷزگە. سiبiر اڭىزى» اتتى باتىرلىق ەرi تراگەدييالىق داستانى جارىق كٶردi. بۇل جازۋشى كەيiننەن ەيگiلi بولعان «كونەك-گوربۋنوك» ەرتەگiسiنiڭ اۆتورى ەدi. سول زاماندا رەسەي وقىرماندارى تاريحي شىندىقتى بايانداعان, قازاق قىزى سٷزگە تۋرالى اڭىز داستاندى قىزىعا وقىعانى داۋسىز. شىعارما جەلٸسٸندە, سiبiر حاندىعى مەن اتامان ەرماكتىڭ اراسىنداعى تەكەتiرەس, ۇزاق جىلعى سوعىس پەن ورىستاردىڭ سiبiردi يگەرۋ ساياساتى ناقتى اشىلىپ, نەگiزگە اينالعان.
جالپى وسى داستاندى جازۋعا ەرشوۆتى سiبiردiڭ تاريحىن تەرەڭ بiلەتiن, سول ٶلكەنiڭ ازاماتى پەتر سلوۆتسوۆ يتەرمەلەگەن ەكەن. سونىمەن قاتار ول وسى ايماقتىڭ تۇرعىندارىنىڭ اۋزىنان جازىلىپ الىنىپ, مۇراعاتتاردىڭ ەسكi جىلنامالارىندا ساقتالعان وقيعا دەرەگiن iزدەپ تاۋىپ, شىعارماسىنا پايدالانادى. دەگەنمەن, وسىلاردى تارقاتىپ ايتپاي تۇرىپ, سول بiر مەزگiلدەگi تاريحقا شولۋ جاسايىق. سونىمەن كەتتٸك.
زامانىندا سiبiر حاندىعىنىڭ اۋماعى, باتىس سiبiر مەن قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك ٶلكەلەرٸن الىپ جاتقان, استاناسى – Iسكەر قالاسى توبىل ٶزەنiنiڭ ەرتiسكە قۇيار جەرiنە ورنالاسقان. حاندىقتىڭ نەگiزگi تۇرعىندارى قازاقتىڭ ارعىن, قىپشاق, كەرەي, جالايىر, نايمان, ۋاق جەنە تاعى باسقا رۋلارى بولدى. بۇل رۋلار حاندىقتى قۇرعان ەرi ۇستاپ تۇرعان. بۇلارمەن قوسا ازعانتاي ۆوگۋل مەن استياك توپتارى مەكەندەدi (قازiرگi حانتى-مانسىلاردىڭ اتا تەگi).
بۇل حاندىقتى تٷرلi جاۋلارمەن تىنباي كٷرەسiپ جٷرiپ, ٶزi ۇيىمداستارىپ, ٶزi قۇرعان كٶشiم حان بيلەدi. ەگەر تاريحي شىندىققا جٷگiنسەك, بۇل دا قازاقتىڭ ۇلى حانىنىڭ بiرi دەۋگە بولادى. تٶڭكەرٸسكە دەيiنگi ورىستىڭ تاريحشى عالىمدارى ن.كارامزين, ا.لەۆشين, پ.نەبولسين جەنە باسقالارى كٶشiم حاندى قازاق رۋىنىڭ ازاماتى دەپ زەرتتەپ جازعان.
تiپتi ۇلى عالىمىمىز شوقان ۋەليحانوۆتىڭ ٶزi «كۋچۋم بىل سۋلتان كيرگيزسكيي» («قازاق سۇلتانى» دەپ وقىلادى) دەپ جازعان. كٶشiم حان 1510-1520 جىلداردىڭ ارالىعىندا قازiرگi ارال تەڭiزiنiڭ سولتٷستiك ٶڭiرiندە تۋعان ەكەن. جاس جiگiت كەزiندە ٶزiنiڭ از عانا ساربازدارىمەن سiبiر جاققا اۋىپ, جەرگiلiكتi بىتىراڭقى تايپالارمەن سوعىسقا جٷرiپ ەرi بiرiكتiرiپ, ۇيىمداستىرىپ, ٶزiنiڭ حاندىعىن قۇرادى. جيىرما جىلدىق تاريحىندا حاندىق قاتتى كٷشەيiپ, العا باسادى. بٷكiل سiبiر بايلىعى قازاق تايپالارىنىڭ قولىندا بولدى. حان ارتتا قالعان سiبiرگە ٶركەنيەت ەكەلدi, بۇل جاقتىڭ كٶشپەلi ەلiن يسلام دiنiنە باعىتتادى. ساۋران, بۇحار, ٷرگەنiش, قىرىم, پەرسييامەن ساۋدا قارىم-قاتىناسىن ورناتتى. ول ٶز زامانىنداعى ٶتە باي ادام بولدى. ونى سول كەزەڭدەگi «سiبiر كرەزi» دەپ ايتۋعا تولىق مٷمكiندiك بار.
مiنە, وسى ايبارلى دا اتاقتى حاننىڭ سٷيiكتi ەيەلi سٷزگە حانىم ەدi. سٷزگە – ەسiل دالاسىن ۋىسىندا ۇستاعان نايمان سۇلتانىنىڭ قىزى بولاتىن. حان سارايىنداعى اقىندار مەن ەنشiلەر سٷزگەنiڭ اقىلدىلىعىن, سۇلۋلىعىن, ادامگەرشiلiگiن, باتىلدىعىن اسا جوعارى باعالاعان. تٸپتٸ, «كراسوتوي س كوتوروي موگلا سپوريت ليش ۋترەننيايا زۆەزدا شولپان» دەپ ەنگە قوسقان.
«نو نا ۆسەي زەملە سيبيرسكوي,
نەت پرەكراسنەە سۋزگۋنا» دەپ جىرلانادى داستاندا.
حان ٶزiنiڭ سٷيiكتi جاس ەيەلiنە Iسكەردiڭ قاسىنان اعاشتان ارنايى قالاشىق سالدىرادى. كٶپتەگەن كٷڭدەر, قۇلداردى بەرiپ, نٶكەرلەرiنە قالاشىقتى كٷزەتتiرiپ قويادى. بۇل قالاشىقتىڭ ورنى قازiرگi توبىل قالاسىنىڭ قاسىندا ٷلكەن تٶبە بولىپ وسى كەزگە دەيiن كٶرٸنٸپ تۇر. مٷمكٸن كٶرگەندەرٸڭٸز دە بار شىعار. ونى سول جەردەگi جۇرتشىلىق «سٷزگە-تۋرا» دەپ اتايدى (سٷزگەنiڭ تۇراعى دەگەنi عوي). ايتىلۋىنىڭ ٶزiنەن قازاق اتاۋى ەكەنi انىق بايقالادى. قالاشىقتىڭ اينالاسى اعاشتاردان قۇراستىرىلىپ قاعىلعان مىقتى قورعان بولاتىن. ەر بۇرىشتاعى مۇنارادا ساداق اسىنىپ, قولىنا نايزا ۇستانعان قارۋلى ساربازدار تۇردى. سٷزگە ٷشiن وسى قورعان-قالاشىقتىڭ iشiنەن ويۋ-ٶرنەكتi ەتiپ دۋالى بيٸك ەدەمi ساراي سالىندى. تٶمەننەن جوعارى قاراي ەسەمدەپ ٶرiلگەن باسپالداقپەن كٶتەرiلۋگە بولاتىن. حان ەر اپتانىڭ جۇما كٷندەرi نامازدان كەيiن وسىندا كەلiپ دەمالاتىن. ٶزiمەن بiرگە شىعىستىڭ قىمبات كيiم-كەشەكتەرiن, تٷرلi تiل ٷيiرەر دەمدi تاعامدارىن الا كەلەتiن ەدi. وسىلاي جىلجىپ ٶتiپ جاتقان بەيبiت زاماندى كازاك ەرماكتىڭ جورىعى بۇزدى. حان ەسكەرلەرi جان اياماي قارسىلاسىپ سوعىسقانىمەن, وق-دەرiمەن اتىلاتىن زەڭبiرەككە جەنە مىلتىققا قارسى تۇرا المادى. ول جىردا تٶمەندەگٸدەي جىرلانادى:
– وت كرۋتىح ۆەرحوۆ ۋرالا,
ك نام وت زاپادنوي گرانيتسى,
بەز پريزىۆۋ, بەز پروشەنييا,
ۆدرۋگ پوجالوۆالي گوستي,
ي پيرۋيۋت ناشەي كروۆيۋ,
پو سيبيرسكوي ۆسەي زەملە…
حاندىقتىڭ قۇلاعانىن ەستiپ, سٷزگە قالاشىقتىڭ بارلىق قاقپالارىن جاپتىرىپ, قورعانىسقا دايىندالادى. ازىق-تٷلiكتiڭ ۇزاق ۋاقىتقا جەتەتiندەي قورىن جيناتتىرادى. حاندىقتىڭ ورتالىعى Iسكەردi جاۋلاپ العان ەرماك ەندi ٶزiنiڭ ەسكەرلەرiن ٶزگە قالالار مەن بەكiنiستەردi باسىپ الۋعا اتتاندىرادى. جاۋ ەسكەرi سٷزگە-تۋراعا كەلiپ جەتتi. بۇل ەرماكتىڭ قولباسشىلارىنىڭ بiرi – يۆان گروزانىڭ ەسكەرلەرi ەدi. قورعان- قالاشىقتىڭ تٷبiنە كەلگەن جاۋ قاقپالاردىڭ اشىلۋىن, مۇنداعىلاردىڭ سوعىسسىز بەرiلۋiن تالاپ ەتەدi. بiراق حانشايىم ولارعا بىلاي دەپ قاتقىل جاۋاپ قاتادى:
– گوي, نەۆەرنىي ۆوەۆودا,
پرەجدە سولنتسە پوتەمنەەت,
پرەجدە ناش يرتىش ۆەليكيي,
پوتەچەت نازاد ك يستوكۋ,
چەم سداديم مى ۆام وگرادۋ!
بiرنەشە اپتا سوعىسىپ, جاۋ ەسكەرi قالاشىقتى الا المايدى. ولاردىڭ زەڭبiرەگi دە, قورقىتقانى دا, جالعان ۋەدە بەرگەنi دە iسكە اسپادى. ساربازدار ايانباي سوعىسادى. سٷزگەنiڭ ٶزi دە ساداقتى جاقسى اتاتىن. جاۋدىڭ بiراز ادامىن ٶزi جۋساتىپ تٷسiرەدi. بiراق ساربازدارى بiرتiندەپ ازايىپ, قارسى تۇرار قاۋقار كەمي بەردi.
ەشقايدان كٶمەك كەلە قويمادى. حان جەنە ونىڭ جاقىن اعاينى بولىپ كەلەتٸن مۇقامەتقۇل قازاق ايماعى – ەسiل دالاسىنا قاراي شەگiنiپ كەتتi. بۇل جاۋشىنىڭ ەكەلگەن حابارى ەدi. وسىنىڭ بەرiن ەكشەپ, تەرەڭ ويلاستىرعان حانىم ٶزiنiڭ قاراماعىنداعى ادامداردىڭ قانىن بەكەرگە تٶككiسi كەلمەدi. ول اتامان گروزاعا ادام جiبەرiپ, مىنانداي شارت قويدى.
«بiز قالانى بارلىق بايلىعىمەن ساعان قالدىرايىق, تەك سەن بiزدiڭ ادامداردى بوسات, ەرi كەمە بەرiپ, ٶزەننiڭ ارعى بەتiنە ٶتۋiمiزگە جول اش» دەپ حابار ايتادى.
جىردا كەستەلەنگەندەي اتامان بىلاي دەپ كەلiسiم بەرەدi:
– …دام ۆام ۆوليۋ,
دام ۆام سۋدنا:
نو پۋسكاي تساريتسا ۆاشا,
نام وتداست سەبيا ۆ پولون.
قالاشىقتاعى تiرi قالعان ادامداردى امان ساقتاپ قالۋ ٷشiن سٷزگە ساربازدارىنىڭ اقىرىنا دەيiن سوعىسايىق دەگەنiنە دە كٶنبەيدi.
كٷڭدەرiنە بىلاي دەپ ايتادى:
ۆى پريسلۋجنيتسى-دەۆيتسى!
وتپيرايتە كلادوۆىە,
ۆىنوسيتە ۆسە ناريادى,
ي تساريتسۋ نارياجايتە,
زاۆترا پرازدنيك ۋ مەنيا.
تاڭەرتەڭگiلiك وسىعان دەيiن ٶزiن قورعاعان ساربازدارى مەن ٶزiنە قىزمەت ەتكەن ادامداردىڭ ٷلكەن كەمەگە تيەلiپ, ەرتiسپەن تٶمەن قاراي جٷزiپ بارا جاتقانىن ەسiك الدىنداعى بيiك تۇعىردان قاراپ, كٶرiپ تۇرادى.
ٷستiنە التىن جەنە كٷمiسپەن ەسەمدەلگەن كيiمدەرiن كيiپ, قارۋىن اسىنىپ, جىلاپ تۇرعان ەدi. قالاشىقتى قورعاۋشىلاردىڭ كەتۋiن اسىعا توسىپ تۇرعان ورىس كازاكتارى قالاشىققا لاپ قويادى. بiراق ولار ەشتەڭەگە ٷلگەرمەدi. قىمبات بايلىقتىڭ بەرiن حانىم ساربازدارىنان بەرiپ جiبەرگەن بولاتىن. جاۋ ەسكەرi حانشا سارايىنىڭ الدىندا ٶزiنە قانجارسالىپ, قانعا بويالىپ جاتقان سٷزگەنi كٶرەدi. الدارىندا جاتقان كەربەز حانشايىمنىڭ وسىنشالىقتى سۇلۋ ەرi كٶركەمدiگiنە ولار قايران قالادى.
چتو تى سدەلالا تساريتسا?
ۆوسكريكنۋل گرومكو اتامان,
كروۆ رۋكويۋ زاجيمايا,
ۆدرۋگ تساريتسا زادروجالا…
ٶزiنiڭ ار-نامىسىن اياققا تاپتاتقىسى كەلمەگەن سٷزگە حانىم ٶزiن وسىلاي مەرت ەتەدi. جاۋ ەسكەرi حانىمنىڭ جٷرەكتiلiگiنە جەنە ادالدىعىنا قايران قالىپ, ونى ەرتiستiڭ ەل كٶرەتiن بيiكتەۋ جەرiنە اپارىپ قويادى. بوس قالعان قالاشىقتا جاۋ كٶپ تۇرماي, كەرi قايتىپ كەتتi. تەك سوناۋ بيiكتە, ەسiل دالاسىنداعى قازاق سۇلتانىنىڭ ارۋ قىزى, اتاقتى حاننىڭ سٷيiكتiسi, قازاقتىڭ ۇلى حانىمى مەڭگiگە قالا بەردi.
بۇل داستان باسىلىپ شىققان سوڭ ارتىنان «سٷزگە» دەپ اتالاتىن پەسا دٷنيەگە كەلدi. كەيiننەن, 1896 جىلى وسى داستاننىڭ جەلiسiمەن كومپوزيتور ي.كورنيلوۆ «سٷزگە» وپەراسىن جازىدى. وسىلاي قايتالانباس ۇلى قىزدىڭ ٶنەگەسi ٶنەردە دە جالعاسىن تاپتى.
تاريحقا زەر سالساق كٶشٸم حان , ورىستاردان بۇرىن بٷكiل سiبiردi قازاق جەرiنە اينالدىرىپ, اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان قازاق ازاماتى, بۇلار جىل سايىن ەرتە كٶكتەمدە بۇلعىن اۋلاۋعا بارىپ, كٷزدە قايتىپ ورالىپ وتىرعان. ەكەلگەن بۇلعىن, باسقا دا تەرiسi قىمبات تٷرلi اڭداردى بۇحار, سامارقاند, پەرسييا جاقتىڭ كٶپەستەرiنە ساتىپ, وراسان پايدا تاپقان.
كٶشiم بولسا, وسىنداي كٶكتەمنiڭ بiرiندە سiبiرگە كەتiپ, كەيiن ٶزiنiڭ نٶكەرلەرiمەن قايتپاي قالعان ادام. سiبiردە قۋاتتى قازاق حاندىعىن قۇرىپ, بٷكiل سۋىق ٶلكەنi (سولتٷستiك مۇحيتقا دەيiن) باعىندىرىپ, العاش يگەرگەن, سiبiرگە جول سالعان العاشقى قازاق. حاندىق قۇرامىنا بiزدiڭ سولتٷستiك ٶلكەلەرiمiزدiڭ بiراز جەرلەرi دە كiرگەن. مiنە, وسى بiر قازاقتىڭ ۇلى حانىنا جەنە اتاقتى سٷزگە حانىمعا قىزىلجاردان, قوستانايدان, پاۆلوداردان كٶشە, داڭعىل اتتارىن بەرiپ, ەسكەرتكiشتەرiن تۇرعىزسا ارتىق بولماس ەدi. تولىپ جاتقان مونو قالاردىڭ جەنە ەلدiمەكەندەردiڭ بiرنەشەۋiن وسىلاردىڭ اتىمەن اتاسا, كiم قارسى بولار ەدi. تەۋەلسiز ەلiمiزدiڭ تەرەڭ تاريحى وسىلاي تولىعا تٷسەتiنi كٷمەنسiز.
