Kúni keshe Ádebiet boiynsha 2017 jylǵy Nobel syilyǵyn tegi japon britan jazýshysy Kadzýo Isigýro iemdengen edi. Shved akademiiasynyń habarlamasynda syilyqtyń "avtordyń tańǵajaiyp emotsionaldy qýatqa ie romandarynda álem men shyńyraý arasyndaǵy bailanystyń buldyr beinesin kórsete alǵany úshin" berilgeni aitylǵan da. Isigýro qalyń oqyrmanǵa "Biz jetim bolǵanda...", "Noktiýrnder: mýzykanyń 5 tarihy jáne túnniń bastalýy", "Januialyq keshki as", "Jer qushqan alyp" romandary arqyly áldeqashan tanylyp úlgergen-tin. Aitýly syilyqqa ie bolǵan tusta ol: "Bul kútpegen jerden janymdy tańdanysqa bólegen jańalyq. Álem óz qundylyǵyn qalai qorǵaryn, qaitip paidaǵa asyraryn bilmei daǵdarǵan tusta oryn aldy. Osy marapat maǵan erkindik kúshi men ǵalamnyń aldynda kishkene bolsa da jaýapkershilik artady...", - dep, óz oiymen bólisken. Búgin biz zamanaýi prozada erekshe jazý stilin qalyptastyrǵan qalamgerdiń shaǵyn suhbattaǵy qysqa ǵana oi-pikirlerin oqyrman nazaryna usynamyz.
(Kadzýo Isigýromen feisbýk, "Taqtar oiyny" jáne jańa romany týraly suxbat)
– "Jer qushqan alyptyń"* (Pogrebennyi velikan) erlikteri rimdikterden keiingi Britaniiada oryn alady. Sol kezeńmen jaqsy tanys shyǵarsyz?!
– Siz oilaǵandai bolmaýy da yqtimal. Oqiǵaǵa beitarap mekendi izdedim. Bizge deiin ǵumyr keshken árbir eldiń óz qupiiasyn jan balasyna tis jarmai, saqtap kelýi jaidan jai emes. Ábden muqiiat búrkemelengen syrdyń quny basym, árine. AQSh-tyń afroamerikandyqtarǵa degen kózqarasyn mysalǵa alsańyz, xalyqtyń nendei sebeppen aqiqattyń kózine týra qaraýǵa dáti jetpegenin, sosyn qiyndyqtardyń qaidan bastalǵanyn kesip-piship aityp beresiz. Eger meiirimsizdiktiń san túrli quityrqylyǵyna zer salyp, tarix tuńǵiyǵyna súńgi bersek, jaǵdai aýyrlaidy. "Báribir izde" dep kei máselelerdi jyly jaba salǵannan jaǵdai jaqsara ma?! Eń aýyry – ońai aitylǵan jaýapta ómir joq. Sondyqtan jartylai tarixi, jartylai miftik kezeńdi oisha kezgen shaqtaǵy oqyrmannyń uqqanynan múlde basqa nárseni sóz qyla alatynymdy sezdim, sosyn... naqty bir el týraly jazyp otyrǵandai kúi keshtim...
– Romanda kisi etin jeitin jalmaýyzdar men aidaharlar kezdesedi. Shyndyqty qiial-ǵajaiyp kórinistermen sýretteý unady ma?
– Iá... Tek onyń janyma jaǵatynyna senimdi bolmadym. Azdap qobaljydym. Óitkeni, áli kúnge beimálim shekaraǵa bet túzedim. Alaida, aiqyn erejelerge súiendim. Barlyǵy da múmkin bolatyn tańǵajaiyp el jasaýǵa tyryspadym. Tek keremetterdi sol dáýirdegi adamdardyń senimimen shektegim keldi. Biz buny joqqa degen senimge, ǵylymnan ada joldarǵa balaimyz. Eger pendeler múmkindiginshe adam jegishter men perilerdiń tirshilik etkenine sene alatynyn sezsem, men ondaiǵa jol berer edim. Kitabymda aqylǵa qonbaityn túsiniksiz jaittardy boldyrmaý basty qaǵidam edi. ...Tardister de joq, eshteńe de joq.
– Fentezi janrynyń ǵumyry sheksiz ekeni sózsiz. "Taqtar oiynyna"** (Igra prestolov) degen kózqarasyńyz qandai?
– Ókinishke orai, oqymaǵam. Ańsarym aýǵan da, janarym bailanǵan da emes. Biraq, unaitynyna kámil senemin. Kino dese, alyp-ushatynym ras. Sheti men shegi joq teleserialdardy kórýge ózimdi əreń kóndiremin. Keide ýaqyt tappai qalasyń. Mende "Taqtar oiynynyń" birinshi maýsymy saqtaýly tur. Onyń ústine romanymdy jazý barysynda bóten dúnieniń yqpalyn sezingim kelmedi. Al, qazir bul serialdy kóre alamyn ǵoi...
– Qandai da bir filmder "Jer qushqan alypqa" (Pogrebennyi gigant) əserin tigizdi me?
– Vesternder, samýrailar týraly kinolar men samýrailyq mangalar zor mańyzǵa ie boldy. Maǵan jaýyngerlerdiń terminderine oilaný qatty unaityn. Tabiǵi tazalyǵyna ańsarym aýatyn. Men Djon Fordtyń "Izdeýshiler" (Iskateli) atty vesterni men Sem Pekinptiń revizionizmniń elesi kólbeńdeitin filmderin jaqsy kóremin. Shóldi landshaftta adasqan salt atty bop sýrettelgen Gaveinniń kitaptaǵy beinesi sonyń áserinen týdy. Óte qyzyq jaǵdaida...
– Mýzykaǵa bailanysty pikirińizdi bilgimiz kelgen...
– Birneshe aspapta oinaitynymnan shyǵar, mýzykanyń túr-túrin tyńdaimyn. Jazýǵa otyrǵan shaǵymda ol ádetimdi doǵaramyn. Óitkeni oiym bólinedi... Áýen shyǵarmashylyǵyma tikelei yqpal etpegenimen, belgili bir deńgeide shabyttandyrady. Saxnalyq kórinis jazǵanda, ony jeteleitin ánge qulaq túrem. Áńgimelerdi melodiiamen oqi almaitynymyzdyń qaiǵysy qanshalyqty aýyr edi?! Múmkin, elektrondy kitaptar qalaýymyzdy júzege asyrýǵa múmkindik syilar...
– "Jer qushqan alyptyń" saýndtregine qandai ánder ener edi?
– Keibir dýeldik kórinisterge Ennio Morrikoneniń kompozitsiialary endi. Ózge tustarynda áýenniń turaqty ári formaldy bolǵanyn qalaimyn. Al, eger maǵan jinaqqa minsiz saýndtrek oilap tabý kerek dese, ol dástúrli nemese ejelgi emes, zamanaýi jáne avangardty bolar edi.
– Alǵashqy shimai dápterińizdi áielińizdiń "bunyń jaramaidy" degeninen soń laqtyryp tastapsyz. Sol sátte qandai sezimdi keshtińiz?
– Asa keremet emes (kúldi). Biraq, shimai dápterlerimdi jii laqtyramyn. "Qol úzbe menendi"*** eki ret kóshirip jazdym. "Jer qushqan alyptyń" 40-qa jýyq betiniń qańqasyn túsirip qoiǵanymda áielim: "Munda qyzyqty jait kóp, biraq, kórkemdigi óte álsiz. Ásirese, keiipkerlerdiń dialogi kúlkili kórinedi. Endi... myna abzatsyn sál ózgertip, basqa bir jerin keri jaza almaisyń. Qaitadan bastaýyńa týra keledi", - dedi. Estigim kelgen sózim bul emes-tin. Onyń ústine romannyń alǵashqy betine oralýǵa ál-dármenim qalmady. Sóittim de paraqtarymdy qimai-qimai... eń jaqsy ýaqyttarǵa qaldyrdym.
– Siz ózge janrda áldene jazý týraly oilanyp kórdińiz be? Mysaly, Dj. K.Roýling siiaqty búrkenshik atpen...
– Kitabyma azan shaqyryp qoiǵan esimimniń jazylǵanyn qalamaimyn degen oidy mańyma jýytqym kelmeidi. Túsinbeimin! Qandai da bir qylmysty beinelegen romandaryn búrkenshik atymen jariialaǵan Djon Benvill sekildi kóptegen jazýshyny bilemin. Olardyń ne sebepti shyn esimderin jasyrǵany men úshin jumbaq. Maǵan keibir kitaptarymnyń janryn anyqtaý qiyndyq týǵyzady dep aitýyńyz múmkin. "Qol úzbe menen" - ǵylymi-fantastikalyq roman. "Jer qushqan alyptyń" fentezi ekenine asa senimdi emespin... Mańyzdysy - esimimniń muqabada turýy. Olai bolmaǵan jaǵdaida oqyrmanǵa neniń ne ekenin túsiný qiynǵa soǵady...
– Mark Tsýkerbergtyń "Oqyrmandar klýby" jaiynda ne oilaisyz?
– Ailamen jasalǵan qadam bolýy múmkin. Bálkim, feisbýk úshin ǵana qurylǵan shyǵar. Biraq, qýantarlyq bastama. Oqý degenimiz – jaqsy nárse. Meniń tarixtyń kez kelgen derekti formada aitylý quqyǵyn qorǵaǵym keledi. Kitap basylymymen bailanysy bar adamdardyń alǵys aitýy ekitalai. Tarixty baiandaý arqyly biz bir-birimizben film, oiyn, serial, grafikalyq roman, álde, jańa túrde, tipti, kez kelgen formada pikir almasa alamyz. Quraldar da ózgerip otyrýy kerek. Sebebi, erte me, kesh pe... ótkendi jazýdyń jańa tásilderi paida bolady.
– Shyǵarmashylyqqa qatysty sizge berilgen eń nashar keńes?
– "Óziń biletindi ǵana jaz". Men estigen sózderdiń ishindegi eń soraqysy - osy. Bul keńes - oqyǵan jandy zeriktiretin ómirbaian jazýǵa itermeleidi. Jalyndap jatqan qiial men jazýshylyq múmkindikterdiń antonimy. Bir baspashy alǵashqy romanym shyqqannan keiin men oryndamaǵan keńesin aitty. Sol úshin ózime kóńilim toldy. Aitýynsha, ekinshi romandy araǵa eki jyl salyp jaryqqa shyǵarǵan jón eken. Ýaqytynda aiaqtaý qolymnan kelmei qoidy. 4 jyl ótti. Kúnderdiń syrǵyǵany ózgeshe áserimen esimde qaldy. Sondyqtan, sol sátten beri araǵa 2 jyl úzilis salý jaily pikirlerdi elemeimin. Al, romandar ai aýysqan saiyn qalyńdai bastady.
– Bolashaqta nemen ainalysqandy jón kóresiz?
– Kópten beri eki janrdy zerttep júrmin. Kásibi tergeýshileri jáne kásipqoi mamany, politseileri, gangsterleri, iz kesýshileri joq trillerlerdi durys kóremin. Biraq, politsiialyq emes. Kúdikti isterge qatysy bar bop shyqqan qarapaiym adamdar jónindegi oqiǵalar myqtyraq. Al, ekinshi janr – 30-jyldardyń ekstsentriialyq komediialary...
Orys tilinen aýdarǵan: Marlen Ǵilymxan
* "Jer qushqan alyp" – Kadzýo Isigýronyń romany.
** "Taqtar oiyny" – "Ot pen Muzdyń áni" atty Djordj R.R.Martinniń romany jelisinde túsirilgen fentezi janryndaǵy amerikalyq dramalyq teleserial.
*** "Qol úzbe menen" – Kadzýo Isigýronyń romany.
Ult portaly
