Oralǵa nege oraldyńyz?..
(Halyq jazýshysy Qadyr Myrza Álimen suhbat)
«Astana – ákimderdiń, sheneýnikterdiń qalasyna ainalyp barady»
– Qadyr aǵa, týǵan jerińizge – Oral qalasyna birjola oralǵanyńyzǵa qutty bolsyn aitamyz. Bul sheshimge qalai keldińiz, atamekendi burynnan saǵynýshy ma edińiz?
– Oqýǵa túskennen keiin alǵashqy ailardan týǵan aýyldy saǵyna bastadym. Eger senseń, osy saǵynysh bes jylǵa sozyldy. Osy bes jyl boiy ózim de elge qaitam ba dep oiladym. Bizdiń otbasymyz kedeileý edi - úiimiz de, malymyz da bolǵan joq. Ákem birese sottaldy, birese áskerge ketti, sonymen dúnie-múlik te jinalmaǵan. Elge barǵanda muǵalim bolam, kishkentai qujyra bolsa da úi salyp alyp, sabaqtan qol bosaǵan kezde ádebietpen shuǵyldansam dep armandadym. Biraq besinshi kýrsta meniń taǵdyrym ózgerdi. Birinshi-ekinshi kýrsta oqyp júrgende-aq balalarǵa arnalǵan óleńder jinaǵymdy baspaǵa tapsyrǵanmyn. Jazýshylar Odaǵynda talqylanyp, jaqsy qabyldady. Onyń ústine sabaqty da jaqsy oqydym – sóitip oqý bitirgende ǵylymi keńestiń sheshimimen meni aspirantýraǵa qaldyrdy. Oilap-oilap, elge qaita almaitynyma kózim jetti, bul meniń janyma qatty batty. Stýdent kezdegi bes jyl saǵynysh keiin taǵy qyryq bes jylǵa sozyldy... Árine, elge qaitsam degen oi únemi mazalady demeimin, biraq bir tynyshtyq tilegen kezderim kóp. Óitkeni men qyzmet jasap júrip, kúnine 8 saǵat jumysta bolǵan adamnan úlken ádebietshi shyqpaitynyna kózim jetti. Ol óte aýyr. Biraq men jas kezimnen úide otyryp jumys isteýge, oqýǵa, jazýǵa mashyqtanǵam. Jumystan keshki saǵat altylarda kelem de, shái-sý iship jatyp qalam. Birer saǵat uiqydan soń túngi 2-3-ke deiin jumys isteimin. Ol kezdegi jumys kóbinese gazet-jýrnaldardyń zakazy, retsenziia, ara-arasynda óleń... Osylai ómir ótip jatty. «Jazmyshta» jazǵanmyn, men ómir-baqi jekemenshik úidi ańsadym. Qalanyń syrtynda, qazaqy aýylǵa jaqyn jerden úi alsam dedim. Biraq Keńes úkimetiniń zańdary «qyzyq» edi ǵoi. Onyń printsipi – adamdy qaitkende de baiytyp almaý bolǵan sekildi. Úi alý úshin toqsan qujat talap etetin, bizdiń tárbiemiz bólek, ótirik aita almaimyz... Keiin armanyma endi jetemin degende Keńes úkimeti qulady, meniń úi alamyn dep júrgen aqshamdy jutyp qoidy. Jasyrmaimyn, aqsham boldy. Sheshem, áielim – ekeýmiz, úsh balam – alty adamnyń shotyna esepshot ashyp, aqsha salǵanmyn. Men kitapty kóp jazdym ǵoi, 50-60 kitap shyǵarǵan adammyn, kitabym shyqpaǵan jyl bolǵan joq. Sodan ne kerek, aqshadan aiyrylyp, sońǵy jyldarda uzaq ýaqyt kedeishilik kórdik. Mine, osyndai kúnderdiń birinde Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi ózgerdi. Jańa ákim Qyrymbek Kósherbaev qońyraý shalyp: «Qadeke, elge kelseńiz qaitedi? Astana bolsa kóshti. Bul jaqta jaǵdaiyńyzdy jasaimyz, eshteńeden qam jemeńiz!», - dedi. Bir emes, eki ret telefon soqty. Sosyn Almatyǵa kelip, dastarhan jaiyp, oraldyqtardy shaqyryp ońashada taǵy aitty. Sonymen men osynda kelgendi durys dep taptym. Almatyda turǵanyma 49 jyl bolypty, men alǵash barǵan kezdegiden aýasy on ese nasharlady. Qala on ese úlkeidi, kólik kóbeidi. Adamnyń densaýlyǵyna kerekti nárseniń bári azaiǵan sekildi. Al Oraldyń aýasy múlde bólek. Ákim bergen osy eki qabatty kottedj turǵan jerde tipti tynysh.
Bizdiń qazaq ákimderdi artyq maqtaǵandy unatpaidy. Meniń Oralǵa kelgenime biraz ýaqyt boldy, mádeni saladaǵy qansha ózgeristi kórdik. Jańadan salynǵan qazaq teatrynyń ózi úlken dúnie. Ákimniń óner men mádenietke yqylasy bólek, qolynan kelgenshe barlyq jaqsylyqty jasaǵysy keledi. Ony qalai aitpassyń...
Sonymen men elge oraldym. Almatyǵa eshqandai ókpem joq. Jarty ǵasyr turdym, ádebietshi retinde, azamat retinde tanyldym. Ádebiet pen mádeniettiń oshaǵy retinde Almaty áli de biik. Biraq onyń bolashaǵyna qamqorlyq jasalsa ǵana ońtústik astana ataǵyna laiyq bolyp qala alady. Anaý astana ákimderdiń, sheneýnikterdiń qalasyna ainaldy. Olarǵa qolyń jetpeidi. Olarmen telefon arqyly Almatyda sóilestiń ne, Oralda sóilestiń ne – báribir bolyp qaldy...
Ádebi ortany ekige bólý
- Sizdiń balalyq shaǵyńyz, jas kezińiz týraly kóp aitylmaidy. Bala Qadyrdyń arman-maqsaty qandai edi?
- Balalyq shaqty aitqanda kóbine joqshylyq jaǵy eske túsedi. Ákeniń qyzyǵyn kóp kóre almadym, 1952 jyly men 8-klass oqyp júrgende qaitys boldy. Meniń tipti oqymai qalýym da múmkin bolatyn. 6-klasta oqýdy tastap ketip, mektepti óz qatarlastarymnan bir jyl keiin bitirdim.
Men ózimdi, Qudai qastyq qylmasyn, baqytty adamdardyń birimin ǵoi dep oilaimyn. Maǵan óńsheń jaqsy adamdar kezdesti. Bastaýysh klasta oqytqan muǵalimim meniń oqýǵa barmai qalǵanymdy estip, aýdandyq aǵartý bólimine deiin kirip, oqýdy jalǵastyrýyma kómektesipti. Bul meniń úlkenderden kórgen alǵashqy jaqsylyǵym.
Bala kezden men kitapty óte kóp oqydym. Menen birer jas úlken Myrzahmet degen balanyń áseri kóp boldy. Men odan shahmat úirendim, kitap oqýdy úirendim. Tipti, ádebietshi bolýyma da sonyń áseri tidi-aý deimin.
Bir naǵashy aǵam ylǵi batyrlar jyryn oqityn. Men latynshany mektepke deiin úirenip alǵam, naǵashymmen jaǵalasyp júrip dastandy da, kirillitsa álipbiin de jattap aldym.
Birinshi klasqa barǵanymda soǵys bastaldy. Sol kezderde únemi kóretin eki túsim boldy. Qyzyq. Óńsheń bir appaq-appaq, súttei aq qanatty qulyndardy kóremin, solarmen óńsheń appaq-appaq aqsha bulttardyń arasynda ushyp júrem. Naǵashy ájem bul túsimdi «Qudai qalasa, sen abyroily bolasyń» dep jorityn. Ekinshi túsimdi sál sirekteý, anda-sanda kórem. Bir qara býra qýyp, sodan shoshynyp oianatynmyn.
Taǵy bir tań qalatynym – ólim aýzynan talai ret aman qaldym. Úsh ret sýǵa ketip qala jazdadym. Birinde sýda júzip júrgende aiaǵym qurysyp qaldy. Negizinde ózim jaqsy júzemin, sabyrymdy joǵaltpai, sýdyń ishine súńgip jiberip, aiaǵyma massaj jasap, sosyn jailap qalyqtaimyn. Sýdyń ózi kótere beredi, tek saspasań boldy...
Ekinshi ret biikten quladym, eki-úsh ret it qapty. Bala kezimde jaiaýlap bir qoishynyń úiine bardym, sóitsem, qabaǵan tóbeti bar eken, aldymnan quiǵytyp shyǵyp, meni keýdesimen soqty. Domalap-domalap kettim. Aiǵailap jetip, aiyryp alǵan qoishynyń aitqany «Ajalyń joq bala ekensiń» boldy. Sóitsek, tóbettiń jaǵy qarysyp qalǵan eken.
Bala kezde kim bolǵym kelmedi?! Ǵylymi-kópshilik kitaphanasy seriiasynan shyqqan, Kún men Aidyń tutylýy, shoqjuldyzdar týraly kitap oqyp, astronom bolǵym keldi. Sonan keiin sýretshi bolsam dep armandadym, uzaq ýaqyt kóshirip sýret salyp júrdim. Sodan, 1946 jyly-aý deimin, Aqtóbe oblysyna ónerpazdar kelip, aýylda kontsert qoidy. Bir ártis «16 qyz» atty án aitty. Bul – Ǵarekeń aitatyn «16 qyz» emes. Shamasy, ózderi shyǵarǵan bolsa kerek. Sol óleń maǵan unady. 6-klasta oqimyn, keshke úige qaitqasyn uiyqtamastan «16 jigit» degen óleń jazbaq boldym. «Jigitterim – altynshy klastyń oqýshylary: biraq altaýyn ǵana jazdym, qalǵanyna shamam kelmedi. Meniń alǵashqy ádebi shyǵarmam – sol. Erteńine muǵalimder kóshirip alyp, bir-birine kórsetip, bir kúnde «aqyn bala» atanǵanmyn... Ol kezde men óleńge onsha qyzyqpadym. Mektep bitirgenshe proza jazyp júrdim. Almatyǵa barǵanda mende eki povest boldy. Biraq keiin onyń bárin órtep jiberdim.
Almatyda proza jazýǵa ýaqyt joq. Óleń jazyp júrdim. Lirikamdy esh jer jariialamady, sosyn balalarǵa oiystym. Ekinshi kýrsta Muzafar Álimbaev Jazýshylar odaǵynyń kezekti sezinde meniń óleńderimdi mysalǵa keltirip, maqtady. 1959 jyly baspaǵa tapsyrǵan kitabym oqý bitirgen soń shyqty.
- Qadyr aǵa, Oralda oqshaýlanyp qalam dep qoryqpaisyz ba? Provintsiiada otyryp álem ádebietine uialmai qosatyn shyǵarma jazýǵa bola ma?
- Oralda emes, aýdan ortalyǵynda, tipti alys aýylda turyp ta Dúnie júzine ataǵyńdy shyǵarýǵa bolady, menińshe. Biraq ol óte sirek qubylys. Mysaly, stanitsada turyp jalǵyz Sholohov qana myqty boldy Reseide. Máskeý, Peterbýrgte turǵandardyń da kóbi shyǵarmalaryn qaladan jyraq saiajailardy jazdy. Mysaly, Almatyda turmai-aq qazaq ádebietiniń deńgeiinen túk te túspeitin shyǵarma jazǵan adamdar bar. Bul – ózimizdiń Janǵali Nábiýllin. Kókshetaýda Erkesh Ibrahim, Qyzylordada Zeinolla Shúkirov boldy. Bul - adamyna bailanysty nárse. Múmkindigim bolǵanda men de osyndai jaǵdaida turar edim. «Jazmyshty» eske alsaq, aǵylshyn jazýshysy, «Qazyna aralynyń» avtory Stivensen bútin Angliiadan kóńiline qonatyn jer tappai, tynyshtyq tappai, jerdiń túbindegi Tynyq muhityndaǵy bir aralǵa baryp turyp, sonda shyǵarmalaryn jazyp, sol jerde ólip, jerlendi. Jaqsy shyǵarma úshin keide sondai jerdi izdeýge týra keledi.
- Ádebi orta degen bar emes pe?
- Ol jaily men de oilandym. Biraq, sen tań qalma, men ádebi ortany ekige bóler edim. Birinshisi – tiri ádebi orta, ekinshisi – ólgenderdiń ádebi ortasy. E. Rotderdamskiidiń «meniń kitaphanam qaida bolsa, meniń otanym sonda» degeni – maǵan eń jaqsy ystyq jer sol degeni ǵoi. Kitaphanasynda Abaimen, Pýshkinmen, Getemen, Baironmen sóilesip otyrǵan adam myna jerde kúnde araq iship júrgen ortany qaitsin?! Ondai adamdar jalǵyzsyramaidy.
«Meni eńbekqor etken – kedeilik»
- Qadyr aǵa, Sizdi el óte eńbekqor dep ańyz qylady. Bul elden erekshe Qudai bergen qasiet pe, álde, qalypty jaǵdai ma?
- Mektepte júrgen kezden bastap jumys istep úirendim dep aittym ǵoi. Ony Qudaidan deý, iaki ózim qalyptastym deý qiyn. Muny maǵan úiretken kedeilik dep oilaimyn. Kedeilik adamdy májbúrleidi. Men sonyń kesirinen altynshy klasta júrip oqymai qaldym, segizinshi klasta bir ret sabaq jiberip, oqýdy qoldan shyǵaryp aldym. Basqa sabaq eshteńe emes, matematikany bir uqpasań túsiný qiyn. Sodan men 8-klasta júrgende, ózge klastastarym jazǵy kanikýlǵa shyqqanda men úide jatyp, 8-klastyń matematikasyndaǵy esepterdi túgeldei shyǵaryp shyqtym. Sóitip, toǵyzynshyǵa matematikany jaqsy bilip keldim. Jalpy men osy pándi jaqsy kórýshi edim... Eńbekqorlyq degen – osy.
QazMÝ-de bes jyl oqyǵanda durys kóktem kórmeppin, jas bolyp, bozbala bolyp qydyrǵan kúnim bolmapty. Kitaphanaǵa baram, 10-15 avtordyń kitabyn alyp úige qaitam. Bir aptadan soń qaita tapsyram, sóitip men mektep, ýniversitette júrgende Dúnie júziniń klassikasymen tanysyp shyqtym. Odan bitken soń da oqýdy qoiǵan joqpyn. Ózim turǵan Tastaqtyń kitaphanasyn túk qoimai oqyp, QazMÝ-de oqymaǵan nárselerimdi bildim. Eńbek jóninde tutas bir dáris oqýǵa bolady.
Keibir suraqtarǵa jaýap berýdiń etikalyq qiyndyǵy bar, ózińdi-óziń maqtaǵandai bolasyń. Mysaly, men Almatydan Oralǵa kelerde ózimmen birge jumys ala shyǵam, barǵanda osy jaqtan jumys ala ketem. Jol boiy jumys isteimin. Almatyda júrgende Máskeýge, Kievke, Leningradqa, Kavkazǵa, Qyrymǵa jumys isteý úshin baratynmyn. Alǵashqyda shekeme tidi, birde eki aptaǵa demalys úiin alyp, túk jaza almai qaittym. Shyǵarma jazý ońai emes. Birte-birte men tájiribe aldym. Ondai jerge bararda jazatyn nárseme aldyn-ala kirisetin boldym. Aldymen pisirip, alǵashqy taraýlaryn jazyp jolǵa shyqsań, relstiń jalǵasy siiaqty bolady. Mysaly, men Máskeýge barǵanda eki adamdyq kýpeni jalǵyz ózim alyp, Almatyda bastalǵan jumysyma otyram. Eshkim kedergi jasamaidy, úsh kún boiy jolda jumys istep baram. Poiyz Máskeýge keshte jetedi, keshki tamaqqa úlgerem, kelesi kúni tańerteń taǵy sol jumys. Qaitarda taǵy solai, otyz kún jumys istegen kezderim boldy. Demalys úiindegi bir tártip – esigińniń syrtyńda kiltiń tursa, eshkim kirmeidi, ol – jumys istep otyr degen sóz, máskeýlikter, basqa respýblikalardan kelgen dostarym maǵan sonda «nemis» dep at qoiǵan. «Kak nemets rabotaet» degeni ǵoi.
- Shyǵarmashylyq adamy úshin qai kezeń táýir edi – keshegi keńestik dáýir me, qazirgi ýaqyt pa?
- Men bul suraqty psihologiialyq-áleýmettik jaǵynan túsinemin. Óz basym keńestik dáýirden jamanshylyq kórgenim joq. Ásirese ekonomikalyq, turmystyq turǵydan. Kitap shyǵarý qiyn boldy, biraq shyǵaryp jattym. Syilyq alý ońai emes edi, biraq alyp jattym. Ózime shyǵarmashylyq ziian keltirmeitin jumystardy tańdap istedim. Úi aldyq, kólik aldyq – ol jaqsy jaǵy. Biraq men sol qoǵamnyń qulaǵanyna qýandym. Bir-aq nársesi úshin – tsenzýrasy úshin. Ol kezde tsenzýra jarmaspaityn nársege jarmasatyn. Men jazýshy baspasynda poeziia redaktsiiasyn basqaryp otyrdym. Birde LITO-dan telefon shaldy, beitanys daýys:
- Myna Syrbai Máýlenovtiń shyǵyp jatqan kitabynda túzetetin joldar bar.
- Qandai jol?
- «Almatynyń aspanynda kók tútin» - degen. Men aittym:
- Almatynyń aspanynda kók tútin joq pa?
- Bar, biraq bulai jazýǵa bolmaidy.
- Osy úshin basym ketse de, ózgertpeimin, - dedim men kúiip ketip. Álgi kisi ashýlanyp trýbkany qoiyp qoidy. Keiin osyndai jaǵdaidy Jumeken Nájimedenov te aitty. Onyń minezi qyzyq adam edi. Telefondaǵy daýys oǵan da bir joldardy ózgertý kerektigin aitady, Jumeken kelispeidi. Álgi ashýlanyp: «Ái, biz osy máselemen shuǵyldanyp, nan jep otyrmyz ǵoi!» degende, Jumeken: «Men de bul jerde boq jep otyrǵan joqpyn!» depti. «Bul bir myqtyǵa arqa súiep, nyǵyz sóilep otyr-aý» dep oilasa kerek, álgi basylyp qalypty. Ol kezde solai edi ǵoi.
Buryn bizdiń jazýshylar «nege jazbaisyń?» degende «báribir tsenzýra baspaidy» deitin. Qazir tsenzýra joq, biraq jazbaǵan jazýshylar jazbaǵan kúiinde qaldy. Al, aitylatyn shyndyq sol kezde de aitylǵan edi. «Dombyra», «Qulaq kúii» deitin óleń bar, sonda «shyndyq ta jótel siiaqty, jybyrlap turar tamaqta» degen jol bar edi. Birinshide sol basylyp ketti. Sońynan eki «Dombyranyń» basy qosylyp qaita jaryq kórgende osy joldy baspadaǵylar qulaǵymnan burap otyryp túzettirdi. Biraq bir shyǵýyn shyǵyp ketti.
Baspada jatqan bir kitabymnyń qoljazbasyn Jumeken oqypty. Redaktordyń suraq qoiǵan jerlerin meniń túzetkenimdi kórip maǵan «Ái, seniń túzetkeniń qyzyq eken, burynǵydan da myqtyraq etip jiberipsiń» dedi. Sol shyndyq, biraq anaý túzetkenge máz.
Biraq sol kezde bir jaman nárse qaldy mende. Ol – meniń ishindegi óz tsenzýram. Durys pa, burys pa? Qalǵan tárbie ǵoi...
«Balama poeziiany ákelý ońai emes»
- Qazirgi jastarda mundai qorqynysh joq qoi?!
- Qazirgi jastarda kerisinshe etika jetispeýi múmkin. Eń myqtysy – neni aitqanyńda emes, qalai aitýda. Bir qyzyq hikaia bar.
«Bir han túsinde búkil tisinen aiyrylyp, jalǵyz qasqa tisi qalyp shoshyp oianady. Tústi joryǵan juldyzshy qatty qinalyp, «Han iem, bul shynynda jaman tús, tóńiregińizdegi et jaqyn adamdardyń bári ólip, jalǵyz qalady ekensiz» deidi. Ashý ústinde han juldyzshynyń basyn aldyrtady, sonda oqiǵaǵa kýá bolǵan bir shákirt jymiyp kúlipti.
- Ái, sen nege kúlesiń?, - depti han ashý ústinde.
- Keshirersiz, han iem. Meniń ustazym sál qatelesip ketti, – depti sonda shákirt.
- Qalaisha?, - dep ańtarylǵan patshaǵa ol:
- Siz uzaq ómir súredi ekensiz, sonshalyqty uzaq jasaisyz, tipti nemere-shóberelerińizdiń de artynda qalady ekensiz, – dep jaýap beripti..
Burynǵylardan Nurpeiisov batyl jazdy. Jubaǵań men Ábdilda Tájibaev ta batyl jazdy. Ásirese, Tahaýi Ahtanov solai edi. Áýezov týraly Fadeev aitypty: «Mynadai ómirden keiin qazaqtarǵa kommýnizmniń ne keregi bar? – dep. Solai aitýy da ǵajap emes, óitkeni romanda azdaǵan qoldan jasalǵan taptyq konflikt bolmasa, keremet dala tirshiligi ǵoi.
- Endi qazaq poeziiasynda jańalyq ashý múmkin be?
- Qazir qazaq poeziiasy óziniń sharyqtaý shegine jetti-aý deimin. Abaidan da keiin óleń jazylyp, jaqsy poeziia jasaldy, bul úlken erlik. Abai eshkimnen kem jazǵan joq, biraz nárseni qamtyp ketti, biraq sodan keiin de qansha jaqsy poeziia dúniege keldi. Soǵan qarap, budan keiin de jaqsy óleń kelmeidi dep qorytyndy jasai almaisyń. Biraq qazaq aqyndary múmkindikti jaqsy paidalanady. Qazirgi jastar aldy-artyna qarap, neni jazýdy, qalai jazýdy bilmei sasyp qaldy-aý deimin. Ádette bir tásil bar, Maiakovskii Pýshkindi joqqa shyǵarǵan, ol ózine jol ashý tásili. Orta jas kezimizde bizge de oppozitsiia kóp boldy, biraq shýlap-shýlap qaldy bári. Aqyrynda, eń durysy – jaqsy nárse jazyp qana shyǵýǵa bolatynyn túsindi. Temirhandar eshkimdi jamanadamai-aq, qolynan kelgenshe jaqsy sóz aityp shyqty ǵoi. Sol Temirhan týraly – jyl buryn maqala jazǵanmyn.
Qazir Jumekendi qaita kótere bastady. Ol óte durys. Óte iri tulǵa. Men ár ýaqytta Jumekendi ózimnen biik ustaitynmyn. Ol meni ózinen biik kóretin. Bul bir-birimizdi syilaǵandyqtan emes, poeziiasyn bilgendikten. Men jalpy úmit úzbeimin, biraq báribir poeziiada báseńdeý bolady-aý deimin. Jastar ne bizdiń joldy qaitalap shyǵady, ne balama poeziiany ákeledi. Al, balama poeziiany ákelý – ońai nárse emes.
«Adamnyń saitan bolýyna jaǵdai jasalady»
- Jalpy ádebiettiń ómirdegi orny qandai dep oilaisyz? Ádebietshi – mamandyq pa?
- Men ónerdi mamandyqqa jatqyzbaimyn. Ol - etikshi bolý emes, qasapshy bolý emes. Ol - bar halyqtyń, kez kelgen adamnyń ainalysatyn sharýasy. Nege jazýshylardyń kóbi ár salada, prokýror, zańger, jumysshy, t.b. bolyp jumys isteidi? Ádebietshilikti mamandyq etip jibergen keńestik zamannyń saiasaty. Ertede aqyndar han saraiyna barǵan, basqa jerde kún kóre almaidy. Al memleket basyndaǵy úlken kósemder ádebietke qatty mán bergen. Shyǵysta uly aqyndardy sol jerdiń han-patshalary óz saraiyna shaqyryp alýǵa tyrysqan. Ataqty «Shah-namanyń» avtory Firdoýsi han saraiynda turǵan ǵoi. Hannyń tapsyrmasymen ǵana «Shah-namany» jazý úshin eki jyl qyshlaqqa, el arasyna ketti.
Qazir ádebiette qyzyq pikir-talastar júrip jatyr. Bireýler tipti otan, azamattyq, halyq sekildi úlken uǵymdar jóninde jazýǵa qarsy sekildi. Adam óziniń kóńili týraly jazý kerek deidi. Sonda kóńil degen ne? Tek qana jeke bas sezimi. Bireýdi jaqsy kórý, jek kórý, aýrý-syrqaýdyń tóńiregi emes qoi! Nege meniń kóńilim halqymmen bailanysty bolmaidy? Ádebietti áleýmettik máselelerden bólip qaraýǵa bolmaidy. Abaidy qalai bólip qaraisyń? Ádebiet degen – aqynnyń jan dúniesi. Halqynyń qýanyshy men muńyn aqyn aitpasa, men túsinbeimin ony. «Jazmyshta» bar, Kavkazdyń bir aqyn qyzy qaiyspen tigip tastaǵan ernin jyrtyp, shyndyqty aitýdan tanbaǵan. Mine, bul naǵyz ádebiet dep esepteimin. Kezinde Stalindik syilyqty úsh ret alǵan Babaevskii degender boldy, qazir esimin eshkim bilmeidi. Al litinstitýttyń aýlasynda sypyrýshy bolyp istegen Platonov klassikterdiń tiziminde. Ádebiet – kieli dúnie, oǵan jalǵan eńbek etkenderdi ýaqyt syzyp tastaidy.
- Meniń oiymsha, ádebiet, jalpy ónerdiń kez kelgen salasy bir ǵana aqiqatty aian etý úshin beriletin sekildi. Shyndyǵynda ádebiet adam balasynyń izgi muratyn nasihattaý, júzege asyrý úshin qajetti qural emes pe? Buǵan qalai qaraisyz?
- Bul pikirińe jartylai kelisýge bolady. Ahmet Baitursynov pen Shákárim óleńdi halyq aǵartý jolyna paidalandy. Biraq sol kisiler aqyn bolǵan soń, sondai qabiletti bolǵan soń jazyp otyr ǵoi óleńdi. Mysaly, Altynsarin - keremet aqyn emes. Biraq «Kel, balalar, oqylyqty» jazdy. Óziniń maqsatyna, úgitine, kredosyna paidalandy. Ony joqqa shyǵarýǵa bolmaidy, biraq aldymen dúniege aqyn bolyp keledi, týady.
- Qadyr aǵa, siz Qudaiǵa senesiz be, dinge qalai qaraisyz?
- Bul ózi talai adamnyń «tisin syndyrǵan» óte qiyn suraq. Biz naǵyz ateistik qoǵamda ómir súrdik. Atalarymyz ben ákelerimiz Qudaiǵa sendi, mektep bizge «joq» dep úiretti. Qudaidy «bar» degennen góri «joq» dep dáleldeý ońai ǵoi. “Bar bolsa, kórset” deisiń. Soǵys kezinde ashynǵan, jaqyn jýyǵynan aiyrylǵan analardyń Táńirige til tigizgenin talai estidik.
Frantsýzdyń Volter degen aǵartýshy-filosofy bolǵan, ózi ateist. Eger ateist degen kisige Uly degen sózdi qosýǵa bolatyn bolsa, osy kisige aitar edim. Sonyń: «Esli ne bylo by Boga, stoilo by ego vydýmat?» degen bir sózi bar. Ózi ateist bola tura, “Qudai joq bolǵan kúnniń ózinde – ol bolýǵa tiis edi” – deidi. Orysta “vera” degen sóz bar, maǵan osy sóz unaidy. Adamda bir qudiretke degen senim bolýy kerek. Men kún saiyn jatar aldynda mindetti túrde «O, Alla, bergenińe shúkir!» dep aitamyn, shyn kóńilimmen aitamyn. Óitkeni men aýyram, qartaidym, ómirdiń teperishin de kórdim, joq jaǵyn da kórdim. Solardyń bárin salmaqtasam, jaqsylyqtyń nury kóbirek túsken siiaqty kórinedi. Men sondyqtan rizamyn.
Qazir din oraldy, biraq men osydan qaýiptenemin. Shynymdy aitaiyn, búkil halyq ádebieti, aýyz ádebieti moldany jamandaidy. Qazaqtyń moldalary ábden din baǵasyn túsirgen. Birinshiden – saýatsyz, ekinshiden – dúnieqor. Nerýdyń bir sózi bar: «Adamdar buryn baqytty edi, túrmege túsedi, qiyndyq kóredi, azap shegedi, biraq olar o dúniede jánnatqa jetetinine senetin. Keiin kommýnister keldi, kommýnizm ideiasy dindi yǵystyryp shyǵardy. Olar jumaqty jer betinde ornatpaqshy boldy. Endi din de ketti, kommýnister de ketti. Qazir halyq eshteńege senbeidi. Men jarty milliard halqy bar eldiń premer-ministrimin, biraq ne úshin ómir súretinimdi bilmeimin» deidi. Sonda oilap otyrsań, din – adam balasynyń baqyty úshin shyqqan dúnie eken.
Qazaqta adamdy eki jaqqa tartatyn peri men perishte týraly uǵym bar. “Qaisysy jeńedi, adam sondai bolady” – deidi. Qazir ainala «saitanizatsiia» bolyp jatyr. Muńaiasyń, bilesiń, sezesiń, qinalasyń. Qazir adamnyń saitan bolýyna kóp jaǵdai jasaldy ǵoi.
«Qazirgi estelikterge kóńilim tolmaidy»
- Qadyr aǵa, kúndelik jazasyz ba? Hat alysýǵa qalai qaraisyz, jinaisyz ba? «Jazmyshty» jazǵanda qazaq qalamgeriniń jeke arhiviniń salaqtyǵyna ókinish bildirip edińiz. Al, Qadyr Myrza Álidi zertteýshilerdiń qolyna qandai mura tier eken?
- Men 50-60 jyldary kóp hat jazdym. Ókinetinim, sol hattardyń kóshirmesi qolymda qalmady. Janǵalida meniń biraz hatym bolýy kerek. Ábishpen de kanikýlǵa ketkende hat jazysyp turatynbyz. Mańǵystaýda Marshal degen jigit boldy, Meńdekeshpen de biraz hat alystyq. Bul hattar saqtalýy múmkin, meniń eń qinalatynym – gazet-jýrnalda istep júrgen kezimde jas ádebietshilerge jazǵandarym. Solardy qimaimyn. Solardyń bir danasyn ózim alyp qalýym kerek edi. Epistoliarlyq dúnie degen óte keremet nárse ǵoi. Týrgenevtiń 25 tomdyǵy shyqty, sonyń 13 tomy hat. Onda qanshama másele ashylǵan...
Al kúndelik jaiyn aitaiyn. Óz basym balalardyń mektep jasynan bastap kúndelik jazǵanyn qalar edim. Birinshiden, bul adamnyń stilin, jazý sheberligin qalyptastyrady. Men jas kezimde kúndelik jazǵan joqpyn. Este saqtaý qabiletim óte kúshti edi, birneshe esepti, mashinanyń nómirin ret-retimen jattap alatynmyn. Biraq es te tozady eken. Bir jerden oqydym, adam miynda san milliard kletka bar, adam otyzdan asqan soń kúninen birneshe million kletka joǵalady eken. Adamnyń aljýy barlyq kletkalarynyń tozýynan bolsa kerek. Biraq igiliktiń erte-keshi joq, on shaqty jyl boldy, kúndelik júrgizemin.
Ózimniń josparym – buryn jazǵan dúnielerimdi rettep, júiege túsirgen soń estelik jazýǵa kiriskim keledi. Qazirgi estelikterge kóńilim tolmaidy, kóbi bireýdi jamandap, ózin-ózi aqtap álek bolady. Obraz jasaý joq. Qazaqta uly adamdar az bolǵan joq, ádebietke eńbek etken, shapaǵaty tigen adamdardyń taza beineleri jasalsa. Ózimniń solardyń arqasynda adam bolatynymdy aitsam deimin. Maqsat olardy maqtaý emes, fakt bolyp qalsyn. Mysaly, I. Omarov týraly jazsam, eshqandai ótirik-qospasyz, bireýge paidaly ne ziian bolar dep alańdamai adalyn jazam. Sodan keiin kádimgi shal bolyp ómir súrsem.
- Ózińizdiń tiri kezińizde jaryq kórýin qalamaityn, keiin shyǵady-aý dep jasyryp júrgen dúnielerińiz bar ma?
- Men ol máseleni sheship aldym. Keńes kezinde jariialanbaityn, eki tom kóleminde shyǵarmalarym bar edi. Reforma bolyp, 1990 jyldary qoǵam ózgere bastaǵanda men eki kitap shyǵardym. Birinshisi – «Qylysh pen qanjar», ekinshisi – «Máńgi maidan!». Ekeýi de ashy kitap edi, halyq baiqamai qaldy. Kóp jazǵan adamnyń bir obaly – ózine-ózi ziian keltiredi. "Qai jazǵanyn oqimyn" degendei. Onyń ber jaǵynda Parlamentte júrip "Zaman-ai" degen kitap jazdym. Men aitatynymdy aittym, endi jasyryn eshteńe joq. Myna 15 tomdyqtyń sońǵy kitabynyń aty - «Shyrǵalań». Eger tsenzýra bolsa, munyń da birde bir óleńi shyqpas edi.
Kúndelik ádette arhivte qalatyn dúnie ǵoi. Mysaly Bloktyń kúndeligin oqý múmkin emes - hronologiia. Bireýler kúndelikke oiyn jazady, bireý obrazdar jazady. Men kúndelikti tiri kezinde baspaǵa berý yrymǵa jaman dep esepteimin. Eger menen keiin jaryq kórýge tiis dúnie bolsa, osy kúndelikter shyǵar. Úlken, qalyń, on shaqty bloknot-kúndeligim bar. Óz sezimderim, ózime yrza bolmaǵan jerlerim, bireýge de yrza bolmaǵan kezim bar. Biraq betine basyp, bireýge kir keltirerliktei sóz joq. Taza dúnie.
- Qadaqa, shynyńyzdy aityńyzshy, kúndelikke tolyq senip, bárin jasyrmai jaza alasyz ba?
- Joq. Bárin jaza almaisyń, men ony kóp oilandym...
- Búkpesiz áńgimeńizge kóp-kóp rahmet, Qadyr aǵa! Myqty densaýlyq tileimiz. Týǵan jerińizde týatyn shyǵarmalaryńyz kóp bolsyn!
Áńgimelesken Qazybek Quttymuratuly,
2002 jyl. "Jas alash" gazeti
Kompiýterge terip, daiyndaǵan Aibol Islamǵali.
