ورالعا نەگە ورالدىڭىز?..
(حالىق جازۋشىسى قادىر مىرزا ەليمەن سۇحبات)
«استانا – ەكٸمدەردٸڭ, شەنەۋنٸكتەردٸڭ قالاسىنا اينالىپ بارادى»
– قادىر اعا, تۋعان جەرٸڭٸزگە – ورال قالاسىنا بٸرجولا ورالعانىڭىزعا قۇتتى بولسىن ايتامىز. بۇل شەشٸمگە قالاي كەلدٸڭٸز, اتامەكەندٸ بۇرىننان ساعىنۋشى ما ەدٸڭٸز?
– وقۋعا تٷسكەننەن كەيٸن العاشقى ايلاردان تۋعان اۋىلدى ساعىنا باستادىم. ەگەر سەنسەڭ, وسى ساعىنىش بەس جىلعا سوزىلدى. وسى بەس جىل بويى ٶزٸم دە ەلگە قايتام با دەپ ويلادىم. بٸزدٸڭ وتباسىمىز كەدەيلەۋ ەدٸ - ٷيٸمٸز دە, مالىمىز دا بولعان جوق. ەكەم بٸرەسە سوتتالدى, بٸرەسە ەسكەرگە كەتتٸ, سونىمەن دٷنيە-مٷلٸك تە جينالماعان. ەلگە بارعاندا مۇعالٸم بولام, كٸشكەنتاي قۇجىرا بولسا دا ٷي سالىپ الىپ, ساباقتان قول بوساعان كەزدە ەدەبيەتپەن شۇعىلدانسام دەپ ارماندادىم. بٸراق بەسٸنشٸ كۋرستا مەنٸڭ تاعدىرىم ٶزگەردٸ. بٸرٸنشٸ-ەكٸنشٸ كۋرستا وقىپ جٷرگەندە-اق بالالارعا ارنالعان ٶلەڭدەر جيناعىمدى باسپاعا تاپسىرعانمىن. جازۋشىلار وداعىندا تالقىلانىپ, جاقسى قابىلدادى. ونىڭ ٷستٸنە ساباقتى دا جاقسى وقىدىم – سٶيتٸپ وقۋ بٸتٸرگەندە عىلىمي كەڭەستٸڭ شەشٸمٸمەن مەنٸ اسپيرانتۋراعا قالدىردى. ويلاپ-ويلاپ, ەلگە قايتا المايتىنىما كٶزٸم جەتتٸ, بۇل مەنٸڭ جانىما قاتتى باتتى. ستۋدەنت كەزدەگٸ بەس جىل ساعىنىش كەيٸن تاعى قىرىق بەس جىلعا سوزىلدى... ەرينە, ەلگە قايتسام دەگەن وي ٷنەمٸ مازالادى دەمەيمٸن, بٸراق بٸر تىنىشتىق تٸلەگەن كەزدەرٸم كٶپ. ٶيتكەنٸ مەن قىزمەت جاساپ جٷرٸپ, كٷنٸنە 8 ساعات جۇمىستا بولعان ادامنان ٷلكەن ەدەبيەتشٸ شىقپايتىنىنا كٶزٸم جەتتٸ. ول ٶتە اۋىر. بٸراق مەن جاس كەزٸمنەن ٷيدە وتىرىپ جۇمىس ٸستەۋگە, وقۋعا, جازۋعا ماشىقتانعام. جۇمىستان كەشكٸ ساعات التىلاردا كەلەم دە, شەي-سۋ ٸشٸپ جاتىپ قالام. بٸرەر ساعات ۇيقىدان سوڭ تٷنگٸ 2-3-كە دەيٸن جۇمىس ٸستەيمٸن. ول كەزدەگٸ جۇمىس كٶبٸنەسە گازەت-جۋرنالداردىڭ زاكازى, رەتسەنزييا, ارا-اراسىندا ٶلەڭ... وسىلاي ٶمٸر ٶتٸپ جاتتى. «جازمىشتا» جازعانمىن, مەن ٶمٸر-باقي جەكەمەنشٸك ٷيدٸ اڭسادىم. قالانىڭ سىرتىندا, قازاقى اۋىلعا جاقىن جەردەن ٷي السام دەدٸم. بٸراق كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ زاڭدارى «قىزىق» ەدٸ عوي. ونىڭ پرينتسيپٸ – ادامدى قايتكەندە دە بايىتىپ الماۋ بولعان سەكٸلدٸ. ٷي الۋ ٷشٸن توقسان قۇجات تالاپ ەتەتٸن, بٸزدٸڭ تەربيەمٸز بٶلەك, ٶتٸرٸك ايتا المايمىز... كەيٸن ارمانىما ەندٸ جەتەمٸن دەگەندە كەڭەس ٷكٸمەتٸ قۇلادى, مەنٸڭ ٷي الامىن دەپ جٷرگەن اقشامدى جۇتىپ قويدى. جاسىرمايمىن, اقشام بولدى. شەشەم, ەيەلٸم – ەكەۋمٸز, ٷش بالام – التى ادامنىڭ شوتىنا ەسەپشوت اشىپ, اقشا سالعانمىن. مەن كٸتاپتى كٶپ جازدىم عوي, 50-60 كٸتاپ شىعارعان اداممىن, كٸتابىم شىقپاعان جىل بولعان جوق. سودان نە كەرەك, اقشادان ايىرىلىپ, سوڭعى جىلداردا ۇزاق ۋاقىت كەدەيشٸلٸك كٶردٸك. مٸنە, وسىنداي كٷندەردٸڭ بٸرٸندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ٶزگەردٸ. جاڭا ەكٸم قىرىمبەك كٶشەرباەۆ قوڭىراۋ شالىپ: «قادەكە, ەلگە كەلسەڭٸز قايتەدٸ? استانا بولسا كٶشتٸ. بۇل جاقتا جاعدايىڭىزدى جاسايمىز, ەشتەڭەدەن قام جەمەڭٸز!», - دەدٸ. بٸر ەمەس, ەكٸ رەت تەلەفون سوقتى. سوسىن الماتىعا كەلٸپ, داستارحان جايىپ, ورالدىقتاردى شاقىرىپ وڭاشادا تاعى ايتتى. سونىمەن مەن وسىندا كەلگەندٸ دۇرىس دەپ تاپتىم. الماتىدا تۇرعانىما 49 جىل بولىپتى, مەن العاش بارعان كەزدەگٸدەن اۋاسى ون ەسە ناشارلادى. قالا ون ەسە ٷلكەيدٸ, كٶلٸك كٶبەيدٸ. ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا كەرەكتٸ نەرسەنٸڭ بەرٸ ازايعان سەكٸلدٸ. ال ورالدىڭ اۋاسى مٷلدە بٶلەك. ەكٸم بەرگەن وسى ەكٸ قاباتتى كوتتەدج تۇرعان جەردە تٸپتٸ تىنىش.
بٸزدٸڭ قازاق ەكٸمدەردٸ ارتىق ماقتاعاندى ۇناتپايدى. مەنٸڭ ورالعا كەلگەنٸمە بٸراز ۋاقىت بولدى, مەدەني سالاداعى قانشا ٶزگەرٸستٸ كٶردٸك. جاڭادان سالىنعان قازاق تەاترىنىڭ ٶزٸ ٷلكەن دٷنيە. ەكٸمنٸڭ ٶنەر مەن مەدەنيەتكە ىقىلاسى بٶلەك, قولىنان كەلگەنشە بارلىق جاقسىلىقتى جاساعىسى كەلەدٸ. ونى قالاي ايتپاسسىڭ...
سونىمەن مەن ەلگە ورالدىم. الماتىعا ەشقانداي ٶكپەم جوق. جارتى عاسىر تۇردىم, ەدەبيەتشٸ رەتٸندە, ازامات رەتٸندە تانىلدىم. ەدەبيەت پەن مەدەنيەتتٸڭ وشاعى رەتٸندە الماتى ەلٸ دە بيٸك. بٸراق ونىڭ بولاشاعىنا قامقورلىق جاسالسا عانا وڭتٷستٸك استانا اتاعىنا لايىق بولىپ قالا الادى. اناۋ استانا ەكٸمدەردٸڭ, شەنەۋنٸكتەردٸڭ قالاسىنا اينالدى. ولارعا قولىڭ جەتپەيدٸ. ولارمەن تەلەفون ارقىلى الماتىدا سٶيلەستٸڭ نە, ورالدا سٶيلەستٸڭ نە – بەرٸبٸر بولىپ قالدى...
ەدەبي ورتانى ەكٸگە بٶلۋ
- سٸزدٸڭ بالالىق شاعىڭىز, جاس كەزٸڭٸز تۋرالى كٶپ ايتىلمايدى. بالا قادىردىڭ ارمان-ماقساتى قانداي ەدٸ?
- بالالىق شاقتى ايتقاندا كٶبٸنە جوقشىلىق جاعى ەسكە تٷسەدٸ. ەكەنٸڭ قىزىعىن كٶپ كٶرە المادىم, 1952 جىلى مەن 8-كلاسس وقىپ جٷرگەندە قايتىس بولدى. مەنٸڭ تٸپتٸ وقىماي قالۋىم دا مٷمكٸن بولاتىن. 6-كلاستا وقۋدى تاستاپ كەتٸپ, مەكتەپتٸ ٶز قاتارلاستارىمنان بٸر جىل كەيٸن بٸتٸردٸم.
مەن ٶزٸمدٸ, قۇداي قاستىق قىلماسىن, باقىتتى ادامداردىڭ بٸرٸمٸن عوي دەپ ويلايمىن. ماعان ٶڭشەڭ جاقسى ادامدار كەزدەستٸ. باستاۋىش كلاستا وقىتقان مۇعالٸمٸم مەنٸڭ وقۋعا بارماي قالعانىمدى ەستٸپ, اۋداندىق اعارتۋ بٶلٸمٸنە دەيٸن كٸرٸپ, وقۋدى جالعاستىرۋىما كٶمەكتەسٸپتٸ. بۇل مەنٸڭ ٷلكەندەردەن كٶرگەن العاشقى جاقسىلىعىم.
بالا كەزدەن مەن كٸتاپتى ٶتە كٶپ وقىدىم. مەنەن بٸرەر جاس ٷلكەن مىرزاحمەت دەگەن بالانىڭ ەسەرٸ كٶپ بولدى. مەن ودان شاحمات ٷيرەندٸم, كٸتاپ وقۋدى ٷيرەندٸم. تٸپتٸ, ەدەبيەتشٸ بولۋىما دا سونىڭ ەسەرٸ تيدٸ-اۋ دەيمٸن.
بٸر ناعاشى اعام ىلعي باتىرلار جىرىن وقيتىن. مەن لاتىنشانى مەكتەپكە دەيٸن ٷيرەنٸپ العام, ناعاشىممەن جاعالاسىپ جٷرٸپ داستاندى دا, كيريلليتسا ەلٸپبيٸن دە جاتتاپ الدىم.
بٸرٸنشٸ كلاسقا بارعانىمدا سوعىس باستالدى. سول كەزدەردە ٷنەمٸ كٶرەتٸن ەكٸ تٷسٸم بولدى. قىزىق. ٶڭشەڭ بٸر اپپاق-اپپاق, سٷتتەي اق قاناتتى قۇلىنداردى كٶرەمٸن, سولارمەن ٶڭشەڭ اپپاق-اپپاق اقشا بۇلتتاردىڭ اراسىندا ۇشىپ جٷرەم. ناعاشى ەجەم بۇل تٷسٸمدٸ «قۇداي قالاسا, سەن ابىرويلى بولاسىڭ» دەپ جوريتىن. ەكٸنشٸ تٷسٸمدٸ سەل سيرەكتەۋ, اندا-ساندا كٶرەم. بٸر قارا بۋرا قۋىپ, سودان شوشىنىپ وياناتىنمىن.
تاعى بٸر تاڭ قالاتىنىم – ٶلٸم اۋزىنان تالاي رەت امان قالدىم. ٷش رەت سۋعا كەتٸپ قالا جازدادىم. بٸرٸندە سۋدا جٷزٸپ جٷرگەندە اياعىم قۇرىسىپ قالدى. نەگٸزٸندە ٶزٸم جاقسى جٷزەمٸن, سابىرىمدى جوعالتپاي, سۋدىڭ ٸشٸنە سٷڭگٸپ جٸبەرٸپ, اياعىما ماسساج جاساپ, سوسىن جايلاپ قالىقتايمىن. سۋدىڭ ٶزٸ كٶتەرە بەرەدٸ, تەك ساسپاساڭ بولدى...
ەكٸنشٸ رەت بيٸكتەن قۇلادىم, ەكٸ-ٷش رەت يت قاپتى. بالا كەزٸمدە جاياۋلاپ بٸر قويشىنىڭ ٷيٸنە باردىم, سٶيتسەم, قاباعان تٶبەتٸ بار ەكەن, الدىمنان قۇيعىتىپ شىعىپ, مەنٸ كەۋدەسٸمەن سوقتى. دومالاپ-دومالاپ كەتتٸم. ايعايلاپ جەتٸپ, ايىرىپ العان قويشىنىڭ ايتقانى «اجالىڭ جوق بالا ەكەنسٸڭ» بولدى. سٶيتسەك, تٶبەتتٸڭ جاعى قارىسىپ قالعان ەكەن.
بالا كەزدە كٸم بولعىم كەلمەدٸ?! عىلىمي-كٶپشٸلٸك كٸتاپحاناسى سەريياسىنان شىققان, كٷن مەن ايدىڭ تۇتىلۋى, شوقجۇلدىزدار تۋرالى كٸتاپ وقىپ, استرونوم بولعىم كەلدٸ. سونان كەيٸن سۋرەتشٸ بولسام دەپ ارماندادىم, ۇزاق ۋاقىت كٶشٸرٸپ سۋرەت سالىپ جٷردٸم. سودان, 1946 جىلى-اۋ دەيمٸن, اقتٶبە وبلىسىنا ٶنەرپازدار كەلٸپ, اۋىلدا كونتسەرت قويدى. بٸر ەرتٸس «16 قىز» اتتى ەن ايتتى. بۇل – عارەكەڭ ايتاتىن «16 قىز» ەمەس. شاماسى, ٶزدەرٸ شىعارعان بولسا كەرەك. سول ٶلەڭ ماعان ۇنادى. 6-كلاستا وقيمىن, كەشكە ٷيگە قايتقاسىن ۇيىقتاماستان «16 جٸگٸت» دەگەن ٶلەڭ جازباق بولدىم. «جٸگٸتتەرٸم – التىنشى كلاستىڭ وقۋشىلارى: بٸراق التاۋىن عانا جازدىم, قالعانىنا شامام كەلمەدٸ. مەنٸڭ العاشقى ەدەبي شىعارمام – سول. ەرتەڭٸنە مۇعالٸمدەر كٶشٸرٸپ الىپ, بٸر-بٸرٸنە كٶرسەتٸپ, بٸر كٷندە «اقىن بالا» اتانعانمىن... ول كەزدە مەن ٶلەڭگە ونشا قىزىقپادىم. مەكتەپ بٸتٸرگەنشە پروزا جازىپ جٷردٸم. الماتىعا بارعاندا مەندە ەكٸ پوۆەست بولدى. بٸراق كەيٸن ونىڭ بەرٸن ٶرتەپ جٸبەردٸم.
الماتىدا پروزا جازۋعا ۋاقىت جوق. ٶلەڭ جازىپ جٷردٸم. ليريكامدى ەش جەر جارييالامادى, سوسىن بالالارعا ويىستىم. ەكٸنشٸ كۋرستا مۇزافار ەلٸمباەۆ جازۋشىلار وداعىنىڭ كەزەكتٸ سەزٸندە مەنٸڭ ٶلەڭدەرٸمدٸ مىسالعا كەلتٸرٸپ, ماقتادى. 1959 جىلى باسپاعا تاپسىرعان كٸتابىم وقۋ بٸتٸرگەن سوڭ شىقتى.
- قادىر اعا, ورالدا وقشاۋلانىپ قالام دەپ قورىقپايسىز با? پروۆينتسييادا وتىرىپ ەلەم ەدەبيەتٸنە ۇيالماي قوساتىن شىعارما جازۋعا بولا ما?
- ورالدا ەمەس, اۋدان ورتالىعىندا, تٸپتٸ الىس اۋىلدا تۇرىپ تا دٷنيە جٷزٸنە اتاعىڭدى شىعارۋعا بولادى, مەنٸڭشە. بٸراق ول ٶتە سيرەك قۇبىلىس. مىسالى, ستانيتسادا تۇرىپ جالعىز شولوحوۆ قانا مىقتى بولدى رەسەيدە. مەسكەۋ, پەتەربۋرگتە تۇرعانداردىڭ دا كٶبٸ شىعارمالارىن قالادان جىراق ساياجايلاردى جازدى. مىسالى, الماتىدا تۇرماي-اق قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ دەڭگەيٸنەن تٷك تە تٷسپەيتٸن شىعارما جازعان ادامدار بار. بۇل – ٶزٸمٸزدٸڭ جانعالي نەبيۋللين. كٶكشەتاۋدا ەركەش يبراھيم, قىزىلوردادا زەينوللا شٷكٸروۆ بولدى. بۇل - ادامىنا بايلانىستى نەرسە. مٷمكٸندٸگٸم بولعاندا مەن دە وسىنداي جاعدايدا تۇرار ەدٸم. «جازمىشتى» ەسكە الساق, اعىلشىن جازۋشىسى, «قازىنا ارالىنىڭ» اۆتورى ستيۆەنسەن بٷتٸن انگلييادان كٶڭٸلٸنە قوناتىن جەر تاپپاي, تىنىشتىق تاپپاي, جەردٸڭ تٷبٸندەگٸ تىنىق مۇحيتىنداعى بٸر ارالعا بارىپ تۇرىپ, سوندا شىعارمالارىن جازىپ, سول جەردە ٶلٸپ, جەرلەندٸ. جاقسى شىعارما ٷشٸن كەيدە سونداي جەردٸ ٸزدەۋگە تۋرا كەلەدٸ.
- ەدەبي ورتا دەگەن بار ەمەس پە?
- ول جايلى مەن دە ويلاندىم. بٸراق, سەن تاڭ قالما, مەن ەدەبي ورتانى ەكٸگە بٶلەر ەدٸم. بٸرٸنشٸسٸ – تٸرٸ ەدەبي ورتا, ەكٸنشٸسٸ – ٶلگەندەردٸڭ ەدەبي ورتاسى. ە. روتدەردامسكييدٸڭ «مەنٸڭ كٸتاپحانام قايدا بولسا, مەنٸڭ وتانىم سوندا» دەگەنٸ – ماعان ەڭ جاقسى ىستىق جەر سول دەگەنٸ عوي. كٸتاپحاناسىندا ابايمەن, پۋشكينمەن, گەتەمەن, بايرونمەن سٶيلەسٸپ وتىرعان ادام مىنا جەردە كٷندە اراق ٸشٸپ جٷرگەن ورتانى قايتسٸن?! ونداي ادامدار جالعىزسىرامايدى.
«مەنٸ ەڭبەكقور ەتكەن – كەدەيلٸك»
- قادىر اعا, سٸزدٸ ەل ٶتە ەڭبەكقور دەپ اڭىز قىلادى. بۇل ەلدەن ەرەكشە قۇداي بەرگەن قاسيەت پە, ەلدە, قالىپتى جاعداي ما?
- مەكتەپتە جٷرگەن كەزدەن باستاپ جۇمىس ٸستەپ ٷيرەندٸم دەپ ايتتىم عوي. ونى قۇدايدان دەۋ, ياكي ٶزٸم قالىپتاستىم دەۋ قيىن. مۇنى ماعان ٷيرەتكەن كەدەيلٸك دەپ ويلايمىن. كەدەيلٸك ادامدى مەجبٷرلەيدٸ. مەن سونىڭ كەسٸرٸنەن التىنشى كلاستا جٷرٸپ وقىماي قالدىم, سەگٸزٸنشٸ كلاستا بٸر رەت ساباق جٸبەرٸپ, وقۋدى قولدان شىعارىپ الدىم. باسقا ساباق ەشتەڭە ەمەس, ماتەماتيكانى بٸر ۇقپاساڭ تٷسٸنۋ قيىن. سودان مەن 8-كلاستا جٷرگەندە, ٶزگە كلاستاستارىم جازعى كانيكۋلعا شىققاندا مەن ٷيدە جاتىپ, 8-كلاستىڭ ماتەماتيكاسىنداعى ەسەپتەردٸ تٷگەلدەي شىعارىپ شىقتىم. سٶيتٸپ, توعىزىنشىعا ماتەماتيكانى جاقسى بٸلٸپ كەلدٸم. جالپى مەن وسى پەندٸ جاقسى كٶرۋشٸ ەدٸم... ەڭبەكقورلىق دەگەن – وسى.
قازمۋ-دە بەس جىل وقىعاندا دۇرىس كٶكتەم كٶرمەپپٸن, جاس بولىپ, بوزبالا بولىپ قىدىرعان كٷنٸم بولماپتى. كٸتاپحاناعا بارام, 10-15 اۆتوردىڭ كٸتابىن الىپ ٷيگە قايتام. بٸر اپتادان سوڭ قايتا تاپسىرام, سٶيتٸپ مەن مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەتتە جٷرگەندە دٷنيە جٷزٸنٸڭ كلاسسيكاسىمەن تانىسىپ شىقتىم. ودان بٸتكەن سوڭ دا وقۋدى قويعان جوقپىن. ٶزٸم تۇرعان تاستاقتىڭ كٸتاپحاناسىن تٷك قويماي وقىپ, قازمۋ-دە وقىماعان نەرسەلەرٸمدٸ بٸلدٸم. ەڭبەك جٶنٸندە تۇتاس بٸر دەرٸس وقۋعا بولادى.
كەيبٸر سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدٸڭ ەتيكالىق قيىندىعى بار, ٶزٸڭدٸ-ٶزٸڭ ماقتاعانداي بولاسىڭ. مىسالى, مەن الماتىدان ورالعا كەلەردە ٶزٸممەن بٸرگە جۇمىس الا شىعام, بارعاندا وسى جاقتان جۇمىس الا كەتەم. جول بويى جۇمىس ٸستەيمٸن. الماتىدا جٷرگەندە مەسكەۋگە, كيەۆكە, لەنينگرادقا, كاۆكازعا, قىرىمعا جۇمىس ٸستەۋ ٷشٸن باراتىنمىن. العاشقىدا شەكەمە تيدٸ, بٸردە ەكٸ اپتاعا دەمالىس ٷيٸن الىپ, تٷك جازا الماي قايتتىم. شىعارما جازۋ وڭاي ەمەس. بٸرتە-بٸرتە مەن تەجٸريبە الدىم. ونداي جەرگە باراردا جازاتىن نەرسەمە الدىن-الا كٸرٸسەتٸن بولدىم. الدىمەن پٸسٸرٸپ, العاشقى تاراۋلارىن جازىپ جولعا شىقساڭ, رەلستٸڭ جالعاسى سيياقتى بولادى. مىسالى, مەن مەسكەۋگە بارعاندا ەكٸ ادامدىق كۋپەنٸ جالعىز ٶزٸم الىپ, الماتىدا باستالعان جۇمىسىما وتىرام. ەشكٸم كەدەرگٸ جاسامايدى, ٷش كٷن بويى جولدا جۇمىس ٸستەپ بارام. پويىز مەسكەۋگە كەشتە جەتەدٸ, كەشكٸ تاماققا ٷلگەرەم, كەلەسٸ كٷنٸ تاڭەرتەڭ تاعى سول جۇمىس. قايتاردا تاعى سولاي, وتىز كٷن جۇمىس ٸستەگەن كەزدەرٸم بولدى. دەمالىس ٷيٸندەگٸ بٸر تەرتٸپ – ەسٸگٸڭنٸڭ سىرتىڭدا كٸلتٸڭ تۇرسا, ەشكٸم كٸرمەيدٸ, ول – جۇمىس ٸستەپ وتىر دەگەن سٶز, مەسكەۋلٸكتەر, باسقا رەسپۋبليكالاردان كەلگەن دوستارىم ماعان سوندا «نەمٸس» دەپ ات قويعان. «كاك نەمەتس رابوتاەت» دەگەنٸ عوي.
- شىعارماشىلىق ادامى ٷشٸن قاي كەزەڭ تەۋٸر ەدٸ – كەشەگٸ كەڭەستٸك دەۋٸر مە, قازٸرگٸ ۋاقىت پا?
- مەن بۇل سۇراقتى پسيحولوگييالىق-ەلەۋمەتتٸك جاعىنان تٷسٸنەمٸن. ٶز باسىم كەڭەستٸك دەۋٸردەن جامانشىلىق كٶرگەنٸم جوق. ەسٸرەسە ەكونوميكالىق, تۇرمىستىق تۇرعىدان. كٸتاپ شىعارۋ قيىن بولدى, بٸراق شىعارىپ جاتتىم. سىيلىق الۋ وڭاي ەمەس ەدٸ, بٸراق الىپ جاتتىم. ٶزٸمە شىعارماشىلىق زييان كەلتٸرمەيتٸن جۇمىستاردى تاڭداپ ٸستەدٸم. ٷي الدىق, كٶلٸك الدىق – ول جاقسى جاعى. بٸراق مەن سول قوعامنىڭ قۇلاعانىنا قۋاندىم. بٸر-اق نەرسەسٸ ٷشٸن – تسەنزۋراسى ٷشٸن. ول كەزدە تسەنزۋرا جارماسپايتىن نەرسەگە جارماساتىن. مەن جازۋشى باسپاسىندا پوەزييا رەداكتسيياسىن باسقارىپ وتىردىم. بٸردە ليتو-دان تەلەفون شالدى, بەيتانىس داۋىس:
- مىنا سىرباي مەۋلەنوۆتٸڭ شىعىپ جاتقان كٸتابىندا تٷزەتەتٸن جولدار بار.
- قانداي جول?
- «الماتىنىڭ اسپانىندا كٶك تٷتٸن» - دەگەن. مەن ايتتىم:
- الماتىنىڭ اسپانىندا كٶك تٷتٸن جوق پا?
- بار, بٸراق بۇلاي جازۋعا بولمايدى.
- وسى ٷشٸن باسىم كەتسە دە, ٶزگەرتپەيمٸن, - دەدٸم مەن كٷيٸپ كەتٸپ. ەلگٸ كٸسٸ اشۋلانىپ ترۋبكانى قويىپ قويدى. كەيٸن وسىنداي جاعدايدى جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ تە ايتتى. ونىڭ مٸنەزٸ قىزىق ادام ەدٸ. تەلەفونداعى داۋىس وعان دا بٸر جولداردى ٶزگەرتۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى, جۇمەكەن كەلٸسپەيدٸ. ەلگٸ اشۋلانىپ: «ەي, بٸز وسى مەسەلەمەن شۇعىلدانىپ, نان جەپ وتىرمىز عوي!» دەگەندە, جۇمەكەن: «مەن دە بۇل جەردە بوق جەپ وتىرعان جوقپىن!» دەپتٸ. «بۇل بٸر مىقتىعا ارقا سٷيەپ, نىعىز سٶيلەپ وتىر-اۋ» دەپ ويلاسا كەرەك, ەلگٸ باسىلىپ قالىپتى. ول كەزدە سولاي ەدٸ عوي.
بۇرىن بٸزدٸڭ جازۋشىلار «نەگە جازبايسىڭ?» دەگەندە «بەرٸبٸر تسەنزۋرا باسپايدى» دەيتٸن. قازٸر تسەنزۋرا جوق, بٸراق جازباعان جازۋشىلار جازباعان كٷيٸندە قالدى. ال, ايتىلاتىن شىندىق سول كەزدە دە ايتىلعان ەدٸ. «دومبىرا», «قۇلاق كٷيٸ» دەيتٸن ٶلەڭ بار, سوندا «شىندىق تا جٶتەل سيياقتى, جىبىرلاپ تۇرار تاماقتا» دەگەن جول بار ەدٸ. بٸرٸنشٸدە سول باسىلىپ كەتتٸ. سوڭىنان ەكٸ «دومبىرانىڭ» باسى قوسىلىپ قايتا جارىق كٶرگەندە وسى جولدى باسپاداعىلار قۇلاعىمنان بۇراپ وتىرىپ تٷزەتتٸردٸ. بٸراق بٸر شىعۋىن شىعىپ كەتتٸ.
باسپادا جاتقان بٸر كٸتابىمنىڭ قولجازباسىن جۇمەكەن وقىپتى. رەداكتوردىڭ سۇراق قويعان جەرلەرٸن مەنٸڭ تٷزەتكەنٸمدٸ كٶرٸپ ماعان «ەي, سەنٸڭ تٷزەتكەنٸڭ قىزىق ەكەن, بۇرىنعىدان دا مىقتىراق ەتٸپ جٸبەرٸپسٸڭ» دەدٸ. سول شىندىق, بٸراق اناۋ تٷزەتكەنگە مەز.
بٸراق سول كەزدە بٸر جامان نەرسە قالدى مەندە. ول – مەنٸڭ ٸشٸندەگٸ ٶز تسەنزۋرام. دۇرىس پا, بۇرىس پا? قالعان تەربيە عوي...
«بالاما پوەزييانى ەكەلۋ وڭاي ەمەس»
- قازٸرگٸ جاستاردا مۇنداي قورقىنىش جوق قوي?!
- قازٸرگٸ جاستاردا كەرٸسٸنشە ەتيكا جەتٸسپەۋٸ مٷمكٸن. ەڭ مىقتىسى – نەنٸ ايتقانىڭدا ەمەس, قالاي ايتۋدا. بٸر قىزىق حيكايا بار.
«بٸر حان تٷسٸندە بٷكٸل تٸسٸنەن ايىرىلىپ, جالعىز قاسقا تٸسٸ قالىپ شوشىپ ويانادى. تٷستٸ جورىعان جۇلدىزشى قاتتى قينالىپ, «حان يەم, بۇل شىنىندا جامان تٷس, تٶڭٸرەگٸڭٸزدەگٸ ەت جاقىن ادامداردىڭ بەرٸ ٶلٸپ, جالعىز قالادى ەكەنسٸز» دەيدٸ. اشۋ ٷستٸندە حان جۇلدىزشىنىڭ باسىن الدىرتادى, سوندا وقيعاعا كۋە بولعان بٸر شەكٸرت جىميىپ كٷلٸپتٸ.
- ەي, سەن نەگە كٷلەسٸڭ?, - دەپتٸ حان اشۋ ٷستٸندە.
- كەشٸرەرسٸز, حان يەم. مەنٸڭ ۇستازىم سەل قاتەلەسٸپ كەتتٸ, – دەپتٸ سوندا شەكٸرت.
- قالايشا?, - دەپ اڭتارىلعان پاتشاعا ول:
- سٸز ۇزاق ٶمٸر سٷرەدٸ ەكەنسٸز, سونشالىقتى ۇزاق جاسايسىز, تٸپتٸ نەمەرە-شٶبەرەلەرٸڭٸزدٸڭ دە ارتىندا قالادى ەكەنسٸز, – دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ..
بۇرىنعىلاردان نۇرپەيٸسوۆ باتىل جازدى. جۇباعاڭ مەن ەبدٸلدا تەجٸباەۆ تا باتىل جازدى. ەسٸرەسە, تاحاۋي احتانوۆ سولاي ەدٸ. ەۋەزوۆ تۋرالى فادەەۆ ايتىپتى: «مىناداي ٶمٸردەن كەيٸن قازاقتارعا كوممۋنيزمنٸڭ نە كەرەگٸ بار? – دەپ. سولاي ايتۋى دا عاجاپ ەمەس, ٶيتكەنٸ روماندا ازداعان قولدان جاسالعان تاپتىق كونفليكت بولماسا, كەرەمەت دالا تٸرشٸلٸگٸ عوي.
- ەندٸ قازاق پوەزيياسىندا جاڭالىق اشۋ مٷمكٸن بە?
- قازٸر قازاق پوەزيياسى ٶزٸنٸڭ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتتٸ-اۋ دەيمٸن. ابايدان دا كەيٸن ٶلەڭ جازىلىپ, جاقسى پوەزييا جاسالدى, بۇل ٷلكەن ەرلٸك. اباي ەشكٸمنەن كەم جازعان جوق, بٸراز نەرسەنٸ قامتىپ كەتتٸ, بٸراق سودان كەيٸن دە قانشا جاقسى پوەزييا دٷنيەگە كەلدٸ. سوعان قاراپ, بۇدان كەيٸن دە جاقسى ٶلەڭ كەلمەيدٸ دەپ قورىتىندى جاساي المايسىڭ. بٸراق قازاق اقىندارى مٷمكٸندٸكتٸ جاقسى پايدالانادى. قازٸرگٸ جاستار الدى-ارتىنا قاراپ, نەنٸ جازۋدى, قالاي جازۋدى بٸلمەي ساسىپ قالدى-اۋ دەيمٸن. ەدەتتە بٸر تەسٸل بار, ماياكوۆسكيي پۋشكيندٸ جوققا شىعارعان, ول ٶزٸنە جول اشۋ تەسٸلٸ. ورتا جاس كەزٸمٸزدە بٸزگە دە وپپوزيتسييا كٶپ بولدى, بٸراق شۋلاپ-شۋلاپ قالدى بەرٸ. اقىرىندا, ەڭ دۇرىسى – جاقسى نەرسە جازىپ قانا شىعۋعا بولاتىنىن تٷسٸندٸ. تەمٸرحاندار ەشكٸمدٸ جاماناداماي-اق, قولىنان كەلگەنشە جاقسى سٶز ايتىپ شىقتى عوي. سول تەمٸرحان تۋرالى – جىل بۇرىن ماقالا جازعانمىن.
قازٸر جۇمەكەندٸ قايتا كٶتەرە باستادى. ول ٶتە دۇرىس. ٶتە ٸرٸ تۇلعا. مەن ەر ۋاقىتتا جۇمەكەندٸ ٶزٸمنەن بيٸك ۇستايتىنمىن. ول مەنٸ ٶزٸنەن بيٸك كٶرەتٸن. بۇل بٸر-بٸرٸمٸزدٸ سىيلاعاندىقتان ەمەس, پوەزيياسىن بٸلگەندٸكتەن. مەن جالپى ٷمٸت ٷزبەيمٸن, بٸراق بەرٸبٸر پوەزييادا بەسەڭدەۋ بولادى-اۋ دەيمٸن. جاستار نە بٸزدٸڭ جولدى قايتالاپ شىعادى, نە بالاما پوەزييانى ەكەلەدٸ. ال, بالاما پوەزييانى ەكەلۋ – وڭاي نەرسە ەمەس.
«ادامنىڭ سايتان بولۋىنا جاعداي جاسالادى»
- جالپى ەدەبيەتتٸڭ ٶمٸردەگٸ ورنى قانداي دەپ ويلايسىز? ەدەبيەتشٸ – ماماندىق پا?
- مەن ٶنەردٸ ماماندىققا جاتقىزبايمىن. ول - ەتٸكشٸ بولۋ ەمەس, قاساپشى بولۋ ەمەس. ول - بار حالىقتىڭ, كەز كەلگەن ادامنىڭ اينالىساتىن شارۋاسى. نەگە جازۋشىلاردىڭ كٶبٸ ەر سالادا, پروكۋرور, زاڭگەر, جۇمىسشى, ت.ب. بولىپ جۇمىس ٸستەيدٸ? ەدەبيەتشٸلٸكتٸ ماماندىق ەتٸپ جٸبەرگەن كەڭەستٸك زاماننىڭ ساياساتى. ەرتەدە اقىندار حان سارايىنا بارعان, باسقا جەردە كٷن كٶرە المايدى. ال مەملەكەت باسىنداعى ٷلكەن كٶسەمدەر ەدەبيەتكە قاتتى مەن بەرگەن. شىعىستا ۇلى اقىنداردى سول جەردٸڭ حان-پاتشالارى ٶز سارايىنا شاقىرىپ الۋعا تىرىسقان. اتاقتى «شاح-نامانىڭ» اۆتورى فيردوۋسي حان سارايىندا تۇرعان عوي. حاننىڭ تاپسىرماسىمەن عانا «شاح-نامانى» جازۋ ٷشٸن ەكٸ جىل قىشلاققا, ەل اراسىنا كەتتٸ.
قازٸر ەدەبيەتتە قىزىق پٸكٸر-تالاستار جٷرٸپ جاتىر. بٸرەۋلەر تٸپتٸ وتان, ازاماتتىق, حالىق سەكٸلدٸ ٷلكەن ۇعىمدار جٶنٸندە جازۋعا قارسى سەكٸلدٸ. ادام ٶزٸنٸڭ كٶڭٸلٸ تۋرالى جازۋ كەرەك دەيدٸ. سوندا كٶڭٸل دەگەن نە? تەك قانا جەكە باس سەزٸمٸ. بٸرەۋدٸ جاقسى كٶرۋ, جەك كٶرۋ, اۋرۋ-سىرقاۋدىڭ تٶڭٸرەگٸ ەمەس قوي! نەگە مەنٸڭ كٶڭٸلٸم حالقىممەن بايلانىستى بولمايدى? ەدەبيەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردەن بٶلٸپ قاراۋعا بولمايدى. ابايدى قالاي بٶلٸپ قارايسىڭ? ەدەبيەت دەگەن – اقىننىڭ جان دٷنيەسٸ. حالقىنىڭ قۋانىشى مەن مۇڭىن اقىن ايتپاسا, مەن تٷسٸنبەيمٸن ونى. «جازمىشتا» بار, كاۆكازدىڭ بٸر اقىن قىزى قايىسپەن تٸگٸپ تاستاعان ەرنٸن جىرتىپ, شىندىقتى ايتۋدان تانباعان. مٸنە, بۇل ناعىز ەدەبيەت دەپ ەسەپتەيمٸن. كەزٸندە ستاليندٸك سىيلىقتى ٷش رەت العان باباەۆسكيي دەگەندەر بولدى, قازٸر ەسٸمٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ال ليتينستيتۋتتىڭ اۋلاسىندا سىپىرۋشى بولىپ ٸستەگەن پلاتونوۆ كلاسسيكتەردٸڭ تٸزٸمٸندە. ەدەبيەت – كيەلٸ دٷنيە, وعان جالعان ەڭبەك ەتكەندەردٸ ۋاقىت سىزىپ تاستايدى.
- مەنٸڭ ويىمشا, ەدەبيەت, جالپى ٶنەردٸڭ كەز كەلگەن سالاسى بٸر عانا اقيقاتتى ايان ەتۋ ٷشٸن بەرٸلەتٸن سەكٸلدٸ. شىندىعىندا ەدەبيەت ادام بالاسىنىڭ ٸزگٸ مۇراتىن ناسيحاتتاۋ, جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قاجەتتٸ قۇرال ەمەس پە? بۇعان قالاي قارايسىز?
- بۇل پٸكٸرٸڭە جارتىلاي كەلٸسۋگە بولادى. احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن شەكەرٸم ٶلەڭدٸ حالىق اعارتۋ جولىنا پايدالاندى. بٸراق سول كٸسٸلەر اقىن بولعان سوڭ, سونداي قابٸلەتتٸ بولعان سوڭ جازىپ وتىر عوي ٶلەڭدٸ. مىسالى, التىنسارين - كەرەمەت اقىن ەمەس. بٸراق «كەل, بالالار, وقىلىقتى» جازدى. ٶزٸنٸڭ ماقساتىنا, ٷگٸتٸنە, كرەدوسىنا پايدالاندى. ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى, بٸراق الدىمەن دٷنيەگە اقىن بولىپ كەلەدٸ, تۋادى.
- قادىر اعا, سٸز قۇدايعا سەنەسٸز بە, دٸنگە قالاي قارايسىز?
- بۇل ٶزٸ تالاي ادامنىڭ «تٸسٸن سىندىرعان» ٶتە قيىن سۇراق. بٸز ناعىز اتەيستٸك قوعامدا ٶمٸر سٷردٸك. اتالارىمىز بەن ەكەلەرٸمٸز قۇدايعا سەندٸ, مەكتەپ بٸزگە «جوق» دەپ ٷيرەتتٸ. قۇدايدى «بار» دەگەننەن گٶرٸ «جوق» دەپ دەلەلدەۋ وڭاي عوي. “بار بولسا, كٶرسەت” دەيسٸڭ. سوعىس كەزٸندە اشىنعان, جاقىن جۋىعىنان ايىرىلعان انالاردىڭ تەڭٸرٸگە تٸل تيگٸزگەنٸن تالاي ەستٸدٸك.
فرانتسۋزدىڭ ۆولتەر دەگەن اعارتۋشى-فيلوسوفى بولعان, ٶزٸ اتەيست. ەگەر اتەيست دەگەن كٸسٸگە ۇلى دەگەن سٶزدٸ قوسۋعا بولاتىن بولسا, وسى كٸسٸگە ايتار ەدٸم. سونىڭ: «ەسلي نە بىلو بى بوگا, ستويلو بى ەگو ۆىدۋمات?» دەگەن بٸر سٶزٸ بار. ٶزٸ اتەيست بولا تۇرا, “قۇداي جوق بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە – ول بولۋعا تيٸس ەدٸ” – دەيدٸ. ورىستا “ۆەرا” دەگەن سٶز بار, ماعان وسى سٶز ۇنايدى. ادامدا بٸر قۇدٸرەتكە دەگەن سەنٸم بولۋى كەرەك. مەن كٷن سايىن جاتار الدىندا مٸندەتتٸ تٷردە «و, اللا, بەرگەنٸڭە شٷكٸر!» دەپ ايتامىن, شىن كٶڭٸلٸممەن ايتامىن. ٶيتكەنٸ مەن اۋىرام, قارتايدىم, ٶمٸردٸڭ تەپەرٸشٸن دە كٶردٸم, جوق جاعىن دا كٶردٸم. سولاردىڭ بەرٸن سالماقتاسام, جاقسىلىقتىڭ نۇرى كٶبٸرەك تٷسكەن سيياقتى كٶرٸنەدٸ. مەن سوندىقتان ريزامىن.
قازٸر دٸن ورالدى, بٸراق مەن وسىدان قاۋٸپتەنەمٸن. شىنىمدى ايتايىن, بٷكٸل حالىق ەدەبيەتٸ, اۋىز ەدەبيەتٸ مولدانى جاماندايدى. قازاقتىڭ مولدالارى ەبدەن دٸن باعاسىن تٷسٸرگەن. بٸرٸنشٸدەن – ساۋاتسىز, ەكٸنشٸدەن – دٷنيەقور. نەرۋدىڭ بٸر سٶزٸ بار: «ادامدار بۇرىن باقىتتى ەدٸ, تٷرمەگە تٷسەدٸ, قيىندىق كٶرەدٸ, ازاپ شەگەدٸ, بٸراق ولار و دٷنيەدە جەنناتقا جەتەتٸنٸنە سەنەتٸن. كەيٸن كوممۋنيستەر كەلدٸ, كوممۋنيزم يدەياسى دٸندٸ ىعىستىرىپ شىعاردى. ولار جۇماقتى جەر بەتٸندە ورناتپاقشى بولدى. ەندٸ دٸن دە كەتتٸ, كوممۋنيستەر دە كەتتٸ. قازٸر حالىق ەشتەڭەگە سەنبەيدٸ. مەن جارتى ميلليارد حالقى بار ەلدٸڭ پرەمەر-مينيسترٸمٸن, بٸراق نە ٷشٸن ٶمٸر سٷرەتٸنٸمدٸ بٸلمەيمٸن» دەيدٸ. سوندا ويلاپ وتىرساڭ, دٸن – ادام بالاسىنىڭ باقىتى ٷشٸن شىققان دٷنيە ەكەن.
قازاقتا ادامدى ەكٸ جاققا تارتاتىن پەرٸ مەن پەرٸشتە تۋرالى ۇعىم بار. “قايسىسى جەڭەدٸ, ادام سونداي بولادى” – دەيدٸ. قازٸر اينالا «سايتانيزاتسييا» بولىپ جاتىر. مۇڭاياسىڭ, بٸلەسٸڭ, سەزەسٸڭ, قينالاسىڭ. قازٸر ادامنىڭ سايتان بولۋىنا كٶپ جاعداي جاسالدى عوي.
«قازٸرگٸ ەستەلٸكتەرگە كٶڭٸلٸم تولمايدى»
- قادىر اعا, كٷندەلٸك جازاسىز با? حات الىسۋعا قالاي قارايسىز, جينايسىز با? «جازمىشتى» جازعاندا قازاق قالامگەرٸنٸڭ جەكە ارحيۆٸنٸڭ سالاقتىعىنا ٶكٸنٸش بٸلدٸرٸپ ەدٸڭٸز. ال, قادىر مىرزا ەليدٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قولىنا قانداي مۇرا تيەر ەكەن?
- مەن 50-60 جىلدارى كٶپ حات جازدىم. ٶكٸنەتٸنٸم, سول حاتتاردىڭ كٶشٸرمەسٸ قولىمدا قالمادى. جانعاليدا مەنٸڭ بٸراز حاتىم بولۋى كەرەك. ەبٸشپەن دە كانيكۋلعا كەتكەندە حات جازىسىپ تۇراتىنبىز. ماڭعىستاۋدا مارشال دەگەن جٸگٸت بولدى, مەڭدەكەشپەن دە بٸراز حات الىستىق. بۇل حاتتار ساقتالۋى مٷمكٸن, مەنٸڭ ەڭ قينالاتىنىم – گازەت-جۋرنالدا ٸستەپ جٷرگەن كەزٸمدە جاس ەدەبيەتشٸلەرگە جازعاندارىم. سولاردى قيمايمىن. سولاردىڭ بٸر داناسىن ٶزٸم الىپ قالۋىم كەرەك ەدٸ. ەپيستوليارلىق دٷنيە دەگەن ٶتە كەرەمەت نەرسە عوي. تۋرگەنەۆتٸڭ 25 تومدىعى شىقتى, سونىڭ 13 تومى حات. وندا قانشاما مەسەلە اشىلعان...
ال كٷندەلٸك جايىن ايتايىن. ٶز باسىم بالالاردىڭ مەكتەپ جاسىنان باستاپ كٷندەلٸك جازعانىن قالار ەدٸم. بٸرٸنشٸدەن, بۇل ادامنىڭ ستيلٸن, جازۋ شەبەرلٸگٸن قالىپتاستىرادى. مەن جاس كەزٸمدە كٷندەلٸك جازعان جوقپىن. ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸم ٶتە كٷشتٸ ەدٸ, بٸرنەشە ەسەپتٸ, ماشينانىڭ نٶمٸرٸن رەت-رەتٸمەن جاتتاپ الاتىنمىن. بٸراق ەس تە توزادى ەكەن. بٸر جەردەن وقىدىم, ادام ميىندا سان ميلليارد كلەتكا بار, ادام وتىزدان اسقان سوڭ كٷنٸنەن بٸرنەشە ميلليون كلەتكا جوعالادى ەكەن. ادامنىڭ الجۋى بارلىق كلەتكالارىنىڭ توزۋىنان بولسا كەرەك. بٸراق يگٸلٸكتٸڭ ەرتە-كەشٸ جوق, ون شاقتى جىل بولدى, كٷندەلٸك جٷرگٸزەمٸن.
ٶزٸمنٸڭ جوسپارىم – بۇرىن جازعان دٷنيەلەرٸمدٸ رەتتەپ, جٷيەگە تٷسٸرگەن سوڭ ەستەلٸك جازۋعا كٸرٸسكٸم كەلەدٸ. قازٸرگٸ ەستەلٸكتەرگە كٶڭٸلٸم تولمايدى, كٶبٸ بٸرەۋدٸ جامانداپ, ٶزٸن-ٶزٸ اقتاپ ەلەك بولادى. وبراز جاساۋ جوق. قازاقتا ۇلى ادامدار از بولعان جوق, ەدەبيەتكە ەڭبەك ەتكەن, شاپاعاتى تيگەن ادامداردىڭ تازا بەينەلەرٸ جاسالسا. ٶزٸمنٸڭ سولاردىڭ ارقاسىندا ادام بولاتىنىمدى ايتسام دەيمٸن. ماقسات ولاردى ماقتاۋ ەمەس, فاكت بولىپ قالسىن. مىسالى, ٸ. وماروۆ تۋرالى جازسام, ەشقانداي ٶتٸرٸك-قوسپاسىز, بٸرەۋگە پايدالى نە زييان بولار دەپ الاڭداماي ادالىن جازام. سودان كەيٸن كەدٸمگٸ شال بولىپ ٶمٸر سٷرسەم.
- ٶزٸڭٸزدٸڭ تٸرٸ كەزٸڭٸزدە جارىق كٶرۋٸن قالامايتىن, كەيٸن شىعادى-اۋ دەپ جاسىرىپ جٷرگەن دٷنيەلەرٸڭٸز بار ما?
- مەن ول مەسەلەنٸ شەشٸپ الدىم. كەڭەس كەزٸندە جارييالانبايتىن, ەكٸ توم كٶلەمٸندە شىعارمالارىم بار ەدٸ. رەفورما بولىپ, 1990 جىلدارى قوعام ٶزگەرە باستاعاندا مەن ەكٸ كٸتاپ شىعاردىم. بٸرٸنشٸسٸ – «قىلىش پەن قانجار», ەكٸنشٸسٸ – «مەڭگٸ مايدان!». ەكەۋٸ دە اششى كٸتاپ ەدٸ, حالىق بايقاماي قالدى. كٶپ جازعان ادامنىڭ بٸر وبالى – ٶزٸنە-ٶزٸ زييان كەلتٸرەدٸ. "قاي جازعانىن وقيمىن" دەگەندەي. ونىڭ بەر جاعىندا پارلامەنتتە جٷرٸپ "زامان-اي" دەگەن كٸتاپ جازدىم. مەن ايتاتىنىمدى ايتتىم, ەندٸ جاسىرىن ەشتەڭە جوق. مىنا 15 تومدىقتىڭ سوڭعى كٸتابىنىڭ اتى - «شىرعالاڭ». ەگەر تسەنزۋرا بولسا, مۇنىڭ دا بٸردە بٸر ٶلەڭٸ شىقپاس ەدٸ.
كٷندەلٸك ەدەتتە ارحيۆتە قالاتىن دٷنيە عوي. مىسالى بلوكتىڭ كٷندەلٸگٸن وقۋ مٷمكٸن ەمەس - حرونولوگييا. بٸرەۋلەر كٷندەلٸككە ويىن جازادى, بٸرەۋ وبرازدار جازادى. مەن كٷندەلٸكتٸ تٸرٸ كەزٸندە باسپاعا بەرۋ ىرىمعا جامان دەپ ەسەپتەيمٸن. ەگەر مەنەن كەيٸن جارىق كٶرۋگە تيٸس دٷنيە بولسا, وسى كٷندەلٸكتەر شىعار. ٷلكەن, قالىڭ, ون شاقتى بلوكنوت-كٷندەلٸگٸم بار. ٶز سەزٸمدەرٸم, ٶزٸمە ىرزا بولماعان جەرلەرٸم, بٸرەۋگە دە ىرزا بولماعان كەزٸم بار. بٸراق بەتٸنە باسىپ, بٸرەۋگە كٸر كەلتٸرەرلٸكتەي سٶز جوق. تازا دٷنيە.
- قاداقا, شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, كٷندەلٸككە تولىق سەنٸپ, بەرٸن جاسىرماي جازا الاسىز با?
- جوق. بەرٸن جازا المايسىڭ, مەن ونى كٶپ ويلاندىم...
- بٷكپەسٸز ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ-كٶپ راحمەت, قادىر اعا! مىقتى دەنساۋلىق تٸلەيمٸز. تۋعان جەرٸڭٸزدە تۋاتىن شىعارمالارىڭىز كٶپ بولسىن!
ەڭگٸمەلەسكەن قازىبەك قۇتتىمۇراتۇلى,
2002 جىل. "جاس الاش" گازەتٸ
كومپيۋتەرگە تەرٸپ, دايىنداعان ايبول يسلامعالي.
