Foto: avtordan
Biyl qazaq ádebietiniń kórnekti ókili, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilov týǵanyna 90 jyl tolýyna orai elimizdiń ǵylymi jáne rýhani keńistiginde taǵylymdy is-sharalar uiymdastyrylyp jatyr. Solardyń biri – ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetinde ótken dástúrli «Jumadilov oqýlary» halyqaralyq ǵylymi-ádistemelik konferentsiia. Bul jiyn qalamger murasyn tereń zerdelep, onyń shyǵarmashylyǵyna jańa ózqaras qalyptastyrýdy maqsat etti.
Konferentsiianyń basty taqyryby – tarihi romandardyń qabyldanýy men interpretatsiiasy. Bul baǵyttyń tańdalýy kezdeisoq emes, sebebi Qabdesh Jumadilov tarihi shyndyq pen kórkemdik qiialdy tereń úilestire bilgen, qazaq prozasynda ózindik qoltańbasyn qalyptastyrǵan iri qalamger. Onyń shyǵarmashylyq álemi tek oqiǵalardy baiandaýmen shektelmei, tutas bir dáýirdiń rýhyn, halyqtyń ishki jan dúniesin, tarihi sanasyn kórkemdik deńgeide qaita jańǵyrtady. Jazýshynyń týyndylarynda ult taǵdyry, kóshi-qon tarihy, eldik sana, azattyqqa umtylys siiaqty irgeli máseleler keńinen qamtylǵan. Ásirese HH ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń kúrdeli tarihi kezeńderi – shekara asý, týǵan jerden ajyraý, tarihi otanǵa oralý syndy oqiǵalar tereń psihologiialyq jáne filosofiialyq turǵyda beinelenedi. Bul tek tarihi derek emes, halyqtyń jan jarasy men úmitin qatar kórsetetin kórkem shejire ispetti.
Jazýshynyń ómir joly ózi sýrettegen dáýirlerdiń ainasy ispetti. Shyǵys Túrkistan topyraǵynda dúniege kelip, jastaiynan taǵdyrdyń talai synaǵyn bastan ótkergen ol tarihi Otanyna oralyp, ádebietke birjola den qoidy. Onyń shyǵarmashylyq joly tek kórkem týyndylar jazýmen shektelmei, ulttyq rýhty jańǵyrtýǵa, tarihi sanany qalyptastyrýǵa baǵyttaldy. Qalamgerdiń «Sońǵy kósh», «Daraboz», «Atameken», «Taǵdyr» sekildi romandary – qazaq ádebietindegi tarihi prozanyń biik shyńdary. Ásirese «Taǵdyr» romany arqyly ol Shyǵys Túrkistandaǵy qazaqtardyń azattyq jolyndaǵy kúresin tereń ári shynaiy beinelep, Abai atyndaǵy Qazaqstan Memlekettik syilyǵy iegeri atandy. Bul shyǵarma tek tarihi oqiǵalardy baiandap qana qoimai, adam taǵdyry men ulttyq bolmystyń kúrdeli bailanysyn ashady.
Qabdesh Jumadilov shyǵarmalarynyń ereksheligi – derektilik pen kórkemdik úilesiminde. Ol tarihi oqiǵalardy qurǵaq baiandap qoimai, ony adam taǵdyrymen, ishki psihologiialyq tolǵanyspen bailanystyra otyryp jetkizedi. Sol arqyly oqyrman ótken dáýirdiń tynysyn sezinip, sol kezeńdegi halyqtyń jan kúizelisin, úmiti men armanyn birge keshedi. Búgingi tańda jazýshy murasy tek ádebiettanýshylar úshin ǵana emes, jas urpaq úshin de mańyzdy rýhani baǵdarǵa ainalyp otyr. Konferentsiia barysynda ǵalymdar onyń shyǵarmalarynyń qazirgi oqyrman tarapynan qabyldaný erekshelikterin, baspa isindegi ornyn, sondai-aq tarihi romandardy jańasha túsindirý joldaryn jan-jaqty talqylady. Bul – ádebietti zaman talabyna sai zerdeleýdiń bir kórinisi.
Konferentsiia barysynda ádebiettanýshylar, baspa isiniń mamandary jáne sheteldik ǵalymdar tarihi romandardyń qazirgi oqyrmanǵa áseri, olardyń interpretatsiiasy men basylym mádenietindegi orny týraly pikir almasady. Bul jiyn Jumadilov shyǵarmashylyǵyn jańasha ǵylymi turǵydan baǵalaýǵa múmkindik beredi. Uiymdastyrýshylardyń aitýynsha, «Jumadilov oqýlary» jas zertteýshiler úshin de mańyzdy alańǵa ainalyp otyr. Munda tek jazýshy murasy ǵana emes, jalpy qazaq tarihi romanynyń damýy, onyń álemdik ádebi úderistegi orny da keńinen talqylanady.
Qabdesh Jumadilovtiń shyǵarmashylyq murasy – ult tarihynyń kórkem shejiresi. Sondyqtan da onyń 90 jyldyǵyna arnalǵan bul konferentsiia ádebiettaný ǵylymy úshin ǵana emes, ulttyq rýhaniiat úshin de airyqsha mańyzǵa ie. Onyń shyǵarmalary arqyly qazaq halqynyń kúrdeli tarihy, taǵdyrly kezeńderi, eldik murattary kórkem tilmen órnekteldi. Sondyqtan da onyń murasy ýaqyt ótken saiyn qunyn joǵaltpai, qaita jańǵyryp, jańa býynmen qaita qaýysha bermek. Jazýshynyń 90 jyldyq mereitoiyna arnalǵan mundai ǵylymi basqosýlar tek ótkendi eske alý ǵana emes, rýhani sabaqtastyqty jalǵaý, ulttyq ádebiettiń baǵyt-baǵdaryn aiqyndaidy. Qabdesh Jumadilovtiń shyǵarmashylyq murasy – qazaq rýhaniiatynyń altyn qazynasy retinde áli talai urpaqqa qyzmet eteri sózsiz.
Aiajan TOQTASYN,
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-diń baspagerlik, redaktorlyq jáne
dizainerlik óner kafedrasynyń 3-kýrs stýdenti
