فوتو: اۆتوردان
بيىل قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش جۇمادٸلوۆ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي ەلٸمٸزدٸڭ عىلىمي جەنە رۋحاني كەڭٸستٸگٸندە تاعىلىمدى ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. سولاردىڭ بٸرٸ – ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ٶتكەن دەستٷرلٸ «جۇمادٸلوۆ وقۋلارى» حالىقارالىق عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك كونفەرەنتسييا. بۇل جيىن قالامگەر مۇراسىن تەرەڭ زەردەلەپ, ونىڭ شىعارماشىلىعىنا جاڭا ٶزقاراس قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتتٸ.
كونفەرەنتسييانىڭ باستى تاقىرىبى – تاريحي رومانداردىڭ قابىلدانۋى مەن ينتەرپرەتاتسيياسى. بۇل باعىتتىڭ تاڭدالۋى كەزدەيسوق ەمەس, سەبەبٸ قابدەش جۇمادٸلوۆ تاريحي شىندىق پەن كٶركەمدٸك قييالدى تەرەڭ ٷيلەستٸرە بٸلگەن, قازاق پروزاسىندا ٶزٸندٸك قولتاڭباسىن قالىپتاستىرعان ٸرٸ قالامگەر. ونىڭ شىعارماشىلىق ەلەمٸ تەك وقيعالاردى بايانداۋمەن شەكتەلمەي, تۇتاس بٸر دەۋٸردٸڭ رۋحىن, حالىقتىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸن, تاريحي ساناسىن كٶركەمدٸك دەڭگەيدە قايتا جاڭعىرتادى. جازۋشىنىڭ تۋىندىلارىندا ۇلت تاعدىرى, كٶشٸ-قون تاريحى, ەلدٸك سانا, ازاتتىققا ۇمتىلىس سيياقتى ٸرگەلٸ مەسەلەلەر كەڭٸنەن قامتىلعان. ەسٸرەسە حح عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ كٷردەلٸ تاريحي كەزەڭدەرٸ – شەكارا اسۋ, تۋعان جەردەن اجىراۋ, تاريحي وتانعا ورالۋ سىندى وقيعالار تەرەڭ پسيحولوگييالىق جەنە فيلوسوفييالىق تۇرعىدا بەينەلەنەدٸ. بۇل تەك تاريحي دەرەك ەمەس, حالىقتىڭ جان جاراسى مەن ٷمٸتٸن قاتار كٶرسەتەتٸن كٶركەم شەجٸرە ٸسپەتتٸ.
جازۋشىنىڭ ٶمٸر جولى ٶزٸ سۋرەتتەگەن دەۋٸرلەردٸڭ ايناسى ٸسپەتتٸ. شىعىس تٷركٸستان توپىراعىندا دٷنيەگە كەلٸپ, جاستايىنان تاعدىردىڭ تالاي سىناعىن باستان ٶتكەرگەن ول تاريحي وتانىنا ورالىپ, ەدەبيەتكە بٸرجولا دەن قويدى. ونىڭ شىعارماشىلىق جولى تەك كٶركەم تۋىندىلار جازۋمەن شەكتەلمەي, ۇلتتىق رۋحتى جاڭعىرتۋعا, تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالدى. قالامگەردٸڭ «سوڭعى كٶش», «دارابوز», «اتامەكەن», «تاعدىر» سەكٸلدٸ روماندارى – قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ تاريحي پروزانىڭ بيٸك شىڭدارى. ەسٸرەسە «تاعدىر» رومانى ارقىلى ول شىعىس تٷركٸستانداعى قازاقتاردىڭ ازاتتىق جولىنداعى كٷرەسٸن تەرەڭ ەرٸ شىنايى بەينەلەپ, اباي اتىنداعى قازاقستان مەملەكەتتٸك سىيلىعى يەگەرٸ اتاندى. بۇل شىعارما تەك تاريحي وقيعالاردى بايانداپ قانا قويماي, ادام تاعدىرى مەن ۇلتتىق بولمىستىڭ كٷردەلٸ بايلانىسىن اشادى.
قابدەش جۇمادٸلوۆ شىعارمالارىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – دەرەكتٸلٸك پەن كٶركەمدٸك ٷيلەسٸمٸندە. ول تاريحي وقيعالاردى قۇرعاق بايانداپ قويماي, ونى ادام تاعدىرىمەن, ٸشكٸ پسيحولوگييالىق تولعانىسپەن بايلانىستىرا وتىرىپ جەتكٸزەدٸ. سول ارقىلى وقىرمان ٶتكەن دەۋٸردٸڭ تىنىسىن سەزٸنٸپ, سول كەزەڭدەگٸ حالىقتىڭ جان كٷيزەلٸسٸن, ٷمٸتٸ مەن ارمانىن بٸرگە كەشەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا جازۋشى مۇراسى تەك ەدەبيەتتانۋشىلار ٷشٸن عانا ەمەس, جاس ۇرپاق ٷشٸن دە ماڭىزدى رۋحاني باعدارعا اينالىپ وتىر. كونفەرەنتسييا بارىسىندا عالىمدار ونىڭ شىعارمالارىنىڭ قازٸرگٸ وقىرمان تاراپىنان قابىلدانۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن, باسپا ٸسٸندەگٸ ورنىن, سونداي-اق تاريحي رومانداردى جاڭاشا تٷسٸندٸرۋ جولدارىن جان-جاقتى تالقىلادى. بۇل – ەدەبيەتتٸ زامان تالابىنا ساي زەردەلەۋدٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ.
كونفەرەنتسييا بارىسىندا ەدەبيەتتانۋشىلار, باسپا ٸسٸنٸڭ ماماندارى جەنە شەتەلدٸك عالىمدار تاريحي رومانداردىڭ قازٸرگٸ وقىرمانعا ەسەرٸ, ولاردىڭ ينتەرپرەتاتسيياسى مەن باسىلىم مەدەنيەتٸندەگٸ ورنى تۋرالى پٸكٸر الماسادى. بۇل جيىن جۇمادٸلوۆ شىعارماشىلىعىن جاڭاشا عىلىمي تۇرعىدان باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, «جۇمادٸلوۆ وقۋلارى» جاس زەرتتەۋشٸلەر ٷشٸن دە ماڭىزدى الاڭعا اينالىپ وتىر. مۇندا تەك جازۋشى مۇراسى عانا ەمەس, جالپى قازاق تاريحي رومانىنىڭ دامۋى, ونىڭ ەلەمدٸك ەدەبي ٷدەرٸستەگٸ ورنى دا كەڭٸنەن تالقىلانادى.
قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ شىعارماشىلىق مۇراسى – ۇلت تاريحىنىڭ كٶركەم شەجٸرەسٸ. سوندىقتان دا ونىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان بۇل كونفەرەنتسييا ەدەبيەتتانۋ عىلىمى ٷشٸن عانا ەمەس, ۇلتتىق رۋحانييات ٷشٸن دە ايرىقشا ماڭىزعا يە. ونىڭ شىعارمالارى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ كٷردەلٸ تاريحى, تاعدىرلى كەزەڭدەرٸ, ەلدٸك مۇراتتارى كٶركەم تٸلمەن ٶرنەكتەلدٸ. سوندىقتان دا ونىڭ مۇراسى ۋاقىت ٶتكەن سايىن قۇنىن جوعالتپاي, قايتا جاڭعىرىپ, جاڭا بۋىنمەن قايتا قاۋىشا بەرمەك. جازۋشىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان مۇنداي عىلىمي باسقوسۋلار تەك ٶتكەندٸ ەسكە الۋ عانا ەمەس, رۋحاني ساباقتاستىقتى جالعاۋ, ۇلتتىق ەدەبيەتتٸڭ باعىت-باعدارىن ايقىندايدى. قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ شىعارماشىلىق مۇراسى – قازاق رۋحانيياتىنىڭ التىن قازىناسى رەتٸندە ەلٸ تالاي ۇرپاققا قىزمەت ەتەرٸ سٶزسٸز.
اياجان توقتاسىن,
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دiڭ باسپاگەرلٸك, رەداكتورلىق جەنە
ديزاينەرلٸك ٶنەر كافەدراسىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتٸ
