Bul taqyrypqa alǵash kózi túsken adam: «Áldeqashan bolary bolyp, boiaýy sińgen máseleni nege jańǵyrtyp otyr?» dep tańdanyp qalýy da ǵajap emes. Biraq oǵan tań qalatyn ne bar, biz bul kúnde nelerdi qaita qaramai jatyrmyz?! Attap bassań aldyńnan «aq tańdaq» shyǵady. Basy aiaǵyna kelip, tóńkerilip jatqan dúniege kezigesiń. Baiaǵyda mal kórmegen bireý túieden: «moinyń nege qisyq?» dep surapty ǵoi. Sonda Oisylqara áýleti: «óziń durystap qarashy, osy meniń túzý jerim bar ma?» dep jaýap bergen eken. Dál osy sózdi Keńes dáýirindegi tarih pen ádebiettaný ǵylymyna da aitýǵa bolar edi. Ásirese, ádebiette qaita tarazylaýdy, túzetýdi tileitin, áli kúnge deiin óz sheshimin tappai kele jatqan nárseler az emes. Osyndai, kezinde teris tańylyp, qisyq bitken máseleniń biri – «Birjan-Sara» aitysy.
Keide basy ashyq nárseniń ózinen daý týdyratyn ádetimiz bar. Áitpese, osy «Birjan-Sara» aitysy týraly shyndyqqa kóz jetkizý úshin asqan ǵulama bolýdyń qajeti shamaly. Ádebietten azdy-kópti habary bar, kózqaraqty adam «aitysty» asyqpai zer salyp oqyp shyqsa, onyń ártúrli saryndaǵy eki aqynnyń asyǵysta ala-qula aitylatyn sóz qaǵysy emes, kóp daiyndyqtan, uzaq tolǵanystan keiin, bir tynys, bir stilde qaǵazǵa túsken, bir ǵana aqynnyń tutas týyndysy ekenine shák keltirmeidi. Biraq, soǵan qaramastan, qyrqynshy, elýinshi jyldary ádebi qaýym arasynda: «Birjan men Sara aitysty ma, aityspasa ol jyrdy kim shyǵardy?» degen másele tóńireginde uzaq-sonar pikir talasy bolǵany esimizde. Ras, ol kezde de tarihta ondai kezdesýdiń bolmaǵanyn, «aitysty» Birjan men Saranyń atynan Árip Táńirbergenov shyǵarǵanyn dáleldep aitqandar bolmady emes, boldy. Biraq ótiriktiń tasy órge domalap turǵan zamanda shyn sózge eshkim qulaq aspady. Bireýler: «Birjan men Sara pálenbaiynshy jyly Jetisý jerinde kezdesip, aitysypty» degen mifti qoldan jasap aldy da, jyrdy shyǵarǵan avtordy óz eńbeginen bólip tastady. Sóitip, ádebi ómirde kópe-kórineý taǵy bir qiianatqa jol berildi.
Óz basym ádebietke aralasqaly «Birjan-Sara» aitysyn bir adam shyǵarǵanyna jáne onyń avtory basqa emes, Árip Táńirbergenov ekenine bir sát kúmándanǵan emespin. Kezinde bul aitys Ásettiń, taǵy basqa aqyndardyń jyrlaýynda shekara asyp, Shyńjań qazaqtaryna da jetken. Ol jaqtaǵy jurt «Birjan-Sarany» tek Árip shyǵarmasy retinde tanidy. Óitkeni, 1884-1887 jyldar aralyǵynda Sháýeshektegi Resei konsýly Nikolai Balkashinge tilmash bop qyzmet atqarǵan Áripti bul ólkeniń adamdary jaqsy biledi. Árip ómiriniń osy bir kezeńi meniń «Taǵdyr» atty romanymda birshama sipattalǵan. Osydan jeti-segiz jyl buryn jaryq kórgen sol kitapta «Birjan-Sara» Áriptiń shyǵarmasy ekeni ashyq jazylǵan. Osy máselege qaita bir oralyp, jurtshylyq nazaryn aýdarýǵa kópten mursha bolmai júrýshi edi. Bul joly sáti túsip, qolǵa qalam alýyma myna jaǵdai sebep boldy.
Uly Abaidyń 150 jyldyq mereitoiy qarsańynda belgili ǵalym Qaiym Muhamethanovtyń «Abaidyń aqyn shákirtteri» atty úsh kitaptan turatyn zertteý eńbegi basylyp shyqty. Keshigip jaryq kórgeni bolmasa, bul Qaiym aǵamyzdyń jarty ǵasyrdan beri úzdiksiz zerttep kele jatqan tól taqyryby. «Beinet túbi – zeinet» degen ras eken. Bir kezde «Alashordashylardy dáriptegeni» úshin talai taiaq jep, qýǵyn kórgen ǵalymnyń sol eńbegi qazir Abaitanýǵa qosylǵan úlken úles, tyń jańalyq bolyp otyr. Bul kitaptarda Abaidyń óz urpaqtary: Aqylbai, Maǵaýiia, Turaǵul, Kákitai, Áýbákir shyǵarmalary, Abaidyń aqyn shákirtteri: Árip, Kókbai, Áset, Ýáiis, Muqa muralary jan-jaqty taldanyp, olardyń buryn esh jerde jariialanbaǵan jyr-dastandaryna mol oryn berilgen. Úshinshi kitaptyń teń jarymy Árip Táńirbergenov ómirine arnalǵan dese de bolǵandai. Biz bul sapar Muhamethanov eńbekterin tutastai taldap, saralaýdy ádebietshilerdiń úlesine qaldyryp, ǵalymnyń tek Árip shyǵarmalaryna, onyń ishinde ózimizge qozǵaý salǵan «Birjan-Sara» aitysyna qatysty pikirlerine ǵana toqtalamyz.
Zertteýshi bul eńbeginde búginge deiin óz baǵasyn ala almai kele jatqan Áriptiń aqyndyq ónerine jan-jaqty taldaý jasap, onyń Abai shákirtteriniń ishindegi eń kórnektisi bolǵanyna naqty derekter keltiredi. Árip – jai talant iesi ǵana emes, musylman medresesinde oqyǵan, sonan soń Semei qalasyndaǵy ýchilisheni oryssha úzdik bitirgen, óz zamanynyń asa bilimdi adamy. Ol arab, parsy, orys, qytai tilderin jetik meńgergen kisi. Abai ólgen soń arttaǵy jas qaýym endigi jerde Áripti ustaz tutqanyn kóremiz. 1924-jyly Árip qaitys bolǵanda, onyń shákirtteri kóptegen joqtaý óleńderin shyǵaryp, aqyn esimin qurmetpen eske alady. Medresede Áripten tikelei dáris alǵan Shuǵyban Qaýmetov:
Abaidyń izin basqan danyshpanym,
Aianbai nadandyqpen alysqanym,
Orys, qytai, arabtyń tilin bilip,
Ǵylymnyń shyńyna órlep ǵaryshtadyń, –
dep joqtasa, sol kezde jiyrmadan jańa asqan jas peri Shákir Ábenov:
Shóktiń be, bes Baiystyń shóńgel nary,
Qaiǵyńa ortaq boldy jas pen kári.
Ǵylymnan on eki pán habardar bop,
Keýdeńe túsip edi kún didary.
Ónerge qolyń sozdyń bala jastan,
Qorytqan quryshtai bop qara tastan.
Batys penen shyǵysqa qanat jaiyp,
Búrkegen nadandyqtyń betin ashqan, –
dep kósilgen eken.
Muhamethanov, osylaisha, Áriptiń ózge aqyndardan moiny ozyq, óte daryndy, bilimdar adam bolǵanyn jan-jaqty sipattai kelip, «Birjan-Sara» aitysyna toqtalady da, ony basqa emes, Árip shyǵarǵanyna bultartpas dálelder keltiredi. Jalpy, Birjan men Sara Jetisý óńirinde jolyǵyp, aitysty deitinder tarihi faktilerdi belinen basyp, ǵylymǵa kórneý zorlyq jasaǵany bolmasa, eki aqynnyń jas mólsheri, ómir súrgen jyldarynyń ózi-aq bul joramaldy joqqa shyǵarady.
Máselen, Birjannyń týǵan, ólgen jyldary týraly kezinde S.Muqanov, Q.Jumaliev, A.Jubanov, E.Ysmailov siiaqty ǵalymdar túrlishe pikir aityp kelgenimen, eń sońynda zertteýshiler: Birjan 1834-jyly týyp, 1897-jyly 63 jasynda qaitys boldy degen ortaq túiinge toqtaǵany málim. Al, aqyn Saraǵa kelsek, qazaq entsiklopediiasynyń onynshy tomynda: «Sara Tastanbekqyzy 1878-jyly týyp, 1916-jyly 38 jasynda qaitys boldy» dep ap-anyq jazylǵan. Ázirshe bul faktige kúmán keltirgen eshkim joq. Osyǵan orai, Taldyqorǵan jurtshylyǵy 1978-jyly Saranyń 100 jyldyǵyn, 1993-jyly 115-jyldyǵyn atap ótti.
Al aitystyń óz teksine júginsek, aqyndar kezdeskende, Birjan 37 jasta («Eki jyl otyz beske kelgenime»), Sara on jetide («Sol kezde on jetide aqyn Sara»). Birjannyń jasymen eseptesek, ekeýi 1871-jyly (1834 + 37 = 1871) kezdesken bolady. Al Saranyń jasy boiynsha, aitystyń ótken merzimi 1895-jylǵa (1878 + 17= 1895) týra keledi. Biraq bul eki joba da aitystyń bolǵanyn teriske shyǵarady. Óitkeni aitys 1871-jyly boldy deiin deseń, ol kezde Sara áli jaryq dúniege kelmegen. Al, 1895-jylǵa toqtaiyn deseń, Birjan ol kezde 37 emes, 61 de. Sonaý Kókshetaýdan Jetisýǵa Sarany izdep kelip aityspaq túgil, sońǵy birneshe jylda aýyr naýqasqa shaldyǵyp, «bilegine arqan batyp» jatqan kezi. Bul týraly Birjannyń ózi:
Saiasy kem bolady qý qaiyńnyń,
Jigitke keregi ne ýaiymnyń.
Kelgende alpys jasqa qondy «qonaq»,
Bilmeimin ne qylaryn qudaiymnyń, –
dep anyqtap aityp ketken. «Birjan men Sara aitysqan» dep tizege salýshylar jan-jaqty tereń zertteýge barmasa da, tym qurysa joǵaryda keltirilgen qarapaiym arifmetikaǵa júginbegenine tań qalasyń. Zertteýshiler Áripke qyryn kelip otyrǵan zaman aýqymyn baiqaǵan da, «aitys boldy» dep qaýly shyǵara salǵan.
Teginde, Birjan sal óziniń án-óleńderi men keibir kóńil kúi tolǵaýlaryn shyǵarǵany bolmasa, epikalyq úlken dúnieler jazbaǵan, alaman aitystarǵa qatyspaǵan adam ǵoi. Sara da solai. Eger aqyn Sara on jeti jasynda Birjanmen tiresip, anadai ǵajaiyp jyr týdyrǵan bolsa, sonan keiin de sol teńdes talai aitysqa qatysar edi ǵoi. Alaida ol kezdegi tizgin ustaýshylar mundai jáitterge nazar aýdarmaǵan. Al Árip bolsa – aitysqa kelgende shashasyna shań juqpas naǵyz júiriktiń ózi. Ol aitys óleńderin qolma-qol sýyryp salyp ta, jazyp ta shyǵarǵan. Áriptiń ómir boiy Kókbaimen, Ásetpen sóz qaǵysyp ótkeni, Boranbai, Qýanyshbai siiaqty aqyndarmen jazyp aitysqany belgili. Al onyń aitys túrinde jazylǵan «Táýke-Urqiia» dastany stil, sóz qoldanysy, rý namysyn kótermeleýi jaǵynan «Birjan-Saraǵa» sondai uqsas. Biraq bul shyǵarmalardy eshkim de salystyryp jatpaǵan.
Baiyptap qaraǵan kisige, «Birjan-Saranyń» siýjettik qurylysynyń ózinen-aq shyǵarmany aityskerler emes, úshinshi bir adamnyń jazǵany ap-anyq kórinip tur. Avtor eń aldymen aitystyratyn aqyndaryn bylaisha tanystyryp alady.
Qyzy eken aqyn Sara Tastanbektiń,
Jaqyny zaty Naiman Esimbektiń.
Saýyq qyp Sadyr, Matai jiylysyp,
Aýylyna aldyrypty Turysbektiń.
Aýlyna Turysbektiń Sara kepti,
óleńdi júndei sabap dúrildetti.
Sol kezde on jetide aqyn Sara,
Jel sózge adam bolmas odan epti, –
dep Sarany kókke kótere dáriptep, kóz aldyńnan ótkizse, odan ary:
Saranyń atyn bilgen Arǵyn, Naiman,
Shyqqan júirik Atalyq, Qaptaǵaidan.
Balasy Qojaǵuldyń seri Birjan,
Sarany izdep kepti áldeqaidan, –
dei kelip, Birjannyń qasyndaǵy onshaqty joldasymen Saranyń eline qalai jetkeni, ekeýiniń Turysbek qajynyń aýylynda qalai kezdeskeni baiandaldy. Kádimgi qissa-dastandarda ushyrasatyn avtorlyq baiandaý. Bul –ásili, Árip jáne Áset siiaqty dastanshyl aqyndarǵa tán qasiet.
Sonan soń, Birjannyń rýy Kerei bola tura, onyń Arǵyn atynan sóileitini, Saranyń rýy Matai bola tura, oqiǵaǵa tikelei qatysatyn Maman, Turysbek, Esimbekterden basqa óz rýynyń birde-bir adamyn aýyzǵa almai, kileń Árippen rýlas Qarakereiden shyqqan tulǵalardy maqtaityny da kóńilde kóp suraqtar týǵyzsa kerek edi. Biraq, amal ne, mundai mańyzdy jailardy eskerýge de ol kezdegi adamdardyń moiny jar bermegen.
Olai bolatyny, bizde sońǵy kezge deiin mynadai bir qatyp qalǵan uǵym beleń alyp keldi. Aitys dese bolǵany, ony mindetti túrde eki aqynnyń top aldynda qolma-qol sýyryp salyp aitqany dep túsinip keldik. Eger Birjan men Sara kezdespese, bul aitys qaidan shyqty dedik te, ekeýin qalaida jolyqtyrýdyń amalyn qarastyrdyq. «Birjan-Sara» sekildi tereń mazmundy, ári sonshalyq kórkem, aishyqty teńeý, epitetteri mol, kóp adamdardyń esimi atalatyn kólemdi dúnieniń taban astynda shyqpaityny, tipti solai aitylady degen kúnniń ózinde, ony qaz-qalpynda este saqtaý múmkin emestigi eshkimdi oilandyrmaǵan. «Aqyndar kei shyǵarmasyn «aitys» túrinde jazýy da múmkin-aý!» degen oi bireýiniń qaperine kirseshi! Keiingi jastar bolsa birsári, sol kezdegi aǵa urpaqtyń kúni keshe ózderi jattap ósken Ahmet Baitursynovqa júginbegeni ókinishti-aq. Olar qoryqsa, Ahańnyń atyn atamai-aq qoisyn, biraq onyń «Ádebiet tanytqysh» kitabyndaǵy myna pikirimen sanasýǵa bolar edi ǵoi. Ahań onda bylai deidi:
«Aitys bastapqy kezde shyn máninde eki aqynnyń aitysqany bolsa da, sońǵy kezde aqyndar aitysty óz janynan shyǵaratyn bolǵan. Iaǵni eki aqynnyń aitysqany qylyp, eki jaǵynyń da sózin ózi shyǵaratyn bolǵan. Sóitip, «aitys» shyn aitys emes, tek shyǵarmanyń túri bolýǵa ainaldy. Adamnyń, eldiń, iaki búkil jurttyń kelissiz isterin, minezderin, piǵylyn aitqysy kelse, aqyndar óz atynan aitpai, aitysqan aqyndardyń sózi qylyp shyǵaratyn bolǵan» depti uly ǵulama. Bul sózder týra «Birjan-Saraǵa» qaratyp aitylǵandai. Soǵan qaraǵanda, Ahań bul aitystyń qalai týǵanyn, jazylý mánisin jaqsy bilgeninde kúmán joq.
Zertteýshi Muhamethanovtyń «Birjan-Sara» aitysynyń qashan shyqqany jáne ne sebepti jazylǵany jaiynda keltirgen dálelderi de talas týdyrmaidy. Aitys 1890-jyldar shamasynda shyqty degen boljamy da kóńilge qonarlyq. Óitkeni, Áriptiń «Birjan-Sarasy» Abaidyń «Men jazbaimyn ólendi ermek úshin» degen óleńine jaýap retinde, et qyzýmen, ile-shala shyqqan ǵoi. Al Abai óleńiniń 1889-jyly jazylǵany belgili. Endeshe «Aitystyń» týǵan, taraǵan merzimi 1890-1891 jyldardyń tóńiregi deýge ábden bolady. «Eki jyl otyz beske kelgenime» dep Birjan aýzynan aitylatyn «otyz bes» – bizdińshe, 1856-jyly týǵan Áriptiń óz jasy. Al, Sara bul kezde on jetige kelip otyrsa, onyń týǵan jyly sál ary, 1873 bolýy da ǵajap emes.
Al «aitystyń» jazylý sebebine kelsek, Abai joǵaryda atalǵan óleńde «Munda joq altyn iek, saryala qyz» dep, Árip shyǵarmalaryndaǵy shyǵys poeziiasynan juqqan basy artyq boiaýlardy qatań synaǵan bolatyn. Sol óleńde ondai syndar Shákárim men Kókbaiǵa da aitylǵan. Sońǵy ekeýi ashy syndy inilikpen kóteredi de, Árip ony basqaǵa joryp, er-toqymyn baýyryna alyp shamdanady. Sóitip, ustaz ben shákirt arasyna osylaisha alǵash ret syzat túsedi.
Árine, mundaida Tobyqty men Syban arasyndaǵy ejelgi «irge jaýlyq» ta áserin tigizbei qoiǵan joq. Burynnan beri-aq Arǵyn men Naiman, Tobyqty men Syban arasyndaǵy báseke Árip pen Kókbaidai aqyndardyń sóz jarysyna arqaý bop kele jatsa, «Birjan-Sarada» bul taqyryp óziniń shyrqaý biigine jetedi... Teginde, Árip – Tobyqtyǵa jien, kókshe Qarataidyń qaryndasynan týady. Sondyqtan da ol Tobyqtynyń ishki ómirin, rý arasyndaǵy qaqtyǵystardy jaqsy bilgen. Semeide tilmash bolyp júrgende, Tobyqtynyń kei isterine aralasqan da kezi bar. Qunanbai áýleti Jigitektiń Bazaraly, Balaǵaz bastatqan on jeti adamyn Sibirge aidatqanda, Áriptiń Jigitek jaǵynda bolǵany belgili. Bazaraly aidaýdan oralǵanda ádeii aldynan shyǵyp, oǵan arnap shyǵarǵan óleńi de bar... «Birjan-Sarada» Saranyń aýzymen aitylatyn:
Ant urǵan aty qursyn Abai degen,
Jylatty musylmandy talai negen.
Bolǵanda qasietti jaqsy kisi,
Qasqyrdai óz kúshigin qalai jegen? –
deitin joldar basqa emes, jańaǵy aidaýǵa ketken Jigitek kisilerin meńzep otyr. «Aitysta» Tobyqty jýandary qatarynda Abai atyna da ashy sózder aitylady. Muny – Áriptiń Abaidan birjola bezinýi emes, rý namysyna boi aldyrǵan bir tusy, nemese azýy shyǵyp qalǵan aqynnyń ustazǵa jon kórsetýi dep uǵynýymyz kerek.
Áriptiń «Birjan-Sarany» shyǵarýyna túrtki bolǵan bir sebep – joǵaryda aitylǵandai, rý arasyndaǵy báseke bolsa, ekinshi sebep – Sarany kókke kótere dáripteý, aqynnyń óz qoly jetpegen, súigenine qosyla almaǵan Saradai arýdyń muńyn aitqyzý ekeni aidan anyq. Olai deitinimiz: Árip pen Sara – jai tanys-bilister emes, birin-biri shyn súigen ǵashyqtar. Árip Qapal ýezinde tilmash bop turǵanda, Saramen san ret kezdesip, kóńil jarastyrǵany málim. Aqynnyń bul kezdegi júrek syry «Saraǵa» dep atalatyn uzaq tolǵaýynda shynaiy kórinis tapqan.
Jar tuttym áýelden-aq ózime arnap,
Názik bel, qiǵash qasty, qalam barmaq.
Jigitke lázim edi izdemegi
Al jarǵa ýaqyp edi kútip almaq.
Jamanǵa jaqsy turyp kózin salsa,
Jigittiń sonan edi kóńili qalmaq.
Ánsheiin anaý-mynaý súimesińdei
Jibergen emes ediń sózben aldap, –
degen joldarǵa qaraǵanda, ekeýi mahabbat aidynynda biraz ýaqyt terbelgen tárizdi. Osy óleńge jazǵan Saranyń jaýap haty da bizdiń boljaýymyzdy rastai túsedi.
Tolǵanyp tereń oiǵa battym, aǵai,
Bir tańǵa kóz ile almai jattym, aǵai.
Jaraly júregime ot bop tidi,
Ár sózi sizdiń jazǵan hattyń, aǵai.
Sózim joq jalǵyz aýyz qarsy qoiar,
Ár sóziń em sekildi dertti joiar.
Qorǵaǵan butaǵymen báiterek eń,
Qai jaǵynan bolsa da kóńil toiar, –
degen sózderden Saranyń da Áripke zor senim artqanyn, joǵary baǵalaǵanyn kóremiz. Aitpaqshy, joǵarydaǵy tolǵaýdyń bir jerinde Árip óziniń Saraǵa arnap kitap jazǵanyn eske salady.
Jasty kóz, jylaýly sóz ǵarip edim,
Ǵamkin kóz ár tarapqa jaýtańdaǵan.
Shyǵardym men kitap qyp ázil úshin,
Sorlymyn armanymdy taýysa almaǵan...
Osyndaǵy «kitap shyǵardym» dep otyrǵany «Birjan-Sara» aitysy ekeni aitpasa da túsinikti. Bul shyǵarmaǵa Sara da úlken mán berip, Áripti ómir boiy maqtanysh tutqany baiqalady. Aqyn apamyz «Qosh bol, elim» degen sońǵy óleńderiniń birinde:
Dám tatqan qadirli elge tartyp buiryq,
Osy bir on aýyz sóz menen syilyq.
Hikaia kitap jazyp bere almadym,
Áriptei bolmaǵan soń hatqa júirik, –
degen joldardy Sara, beine, ózi týraly keiin talas pikirler týatynyn sezip, ádeii jazǵandai áser qaldyrady.
Abaidyń kózi tirisinde-aq, Arqa men Jetisý jerine tarap ketken bul «aitysty» Árip shyǵarǵanyna kezinde eshkim shúbá keltirmegen. Bul oraida, 1940-jyly Semeidiń «Ekpindi» gazetinde basylǵan Árham Kákitaiuly Ysqaqovtyń esteligi kóńil aýdararlyqtai: «Birjan-Sara» aitysy erte kezde shyqqan edi. Abaidyń da tiri kezi. Bul aitysty Árip shyǵarǵany anyq desken bolatyn» deidi Abaidyń nemere inisi. Tobyqtyǵa, onyń ishinde Qunanbai áýletine til tigizdi dep, bul el qatty dúrligedi. Rý namysyna shapqan Tobyqtynyń Qýanyshbai degen aqyny Áripke óleńmen hat joldaidy.
Áripke sálem aittym úsh qaitara,
Aitysty dep ottapsyń Birjan-Sara,
Basyńda bailaýyń joq bir ant ediń,
Saitan bolyp ketersiń bara-bara, –
dep bastalatyn uzaq óleńde Áriptiń ózin de, elin de jamandap, jer-jebirine jetedi... Árip te esesin jibermegen, Qýanyshbaidyń óleńine qolma-qol jaýap qaitarǵan.
Elimsiń estimegen, saq-toǵalaq,
Salǵan ba sózge qulaq it suǵanaq.
«Men dadań Qýanyshbai» depsiń óziń,
Kim ediń sen albasty dop-domalaq? –
dep Qýanyshbaidy biraz jerge aparyp tastaidy da, «Abaiǵa til tigizdiń» degen máselege kelgende:
Abaidy unasady maqtaǵanǵa,
Bolat qoi eki dúzdi saqtaǵanǵa.
Altynǵa dym tigenmen qaraimaidy,
Judyryq qan artynan boqtaǵanǵa, —
dep, Abaidai asyldyń anaý-mynaý synǵa muqalmaitynyn aitady. Baiqaisyz ba, aǵaiynnyń qansha ókpe-nalasyna qalyp otyrsa da, Árip: «aitysty men jazbadym» dep aqtalmaǵan.
Qýanyshbai aqynnyń jańaǵy óleńin 1933-jyly Abaidyń tolyq jinaǵyna bergen maqalasynda Iliias Jansúgirov te paidalanǵan eken: «Birjan sal men Saranyń aitysyn óleń qylatyn Naimannyń Árip tilmashy Saraǵa Qunanbai aýylyn jamandatady... Áriptiń Birjan sal men Saranyń aitysyn syrttan jazyp, janynan óleń shyǵarǵanyna qarsy tobyqtynyń Qýanyshbai aqyny mynadai óleń jazypty» dep Ilekeń joǵarydaǵy óleńdi túgel keltirgen. Demek, Saranyń aýyldasy, kózi tirisinde onymen talai ret júzdesken, Jetisý óńirindegi tarihi oqiǵalardy óte jaqsy biletin Iliias Jansúgirov te «Birjan-Sara» aitysyn Árip shyǵarǵanyna eshkúmándanbaǵan.
Zertteýshi Muhamethanov óz kitabynda Áripti kózimen kórgen, onyń aldynan dáris alǵan, jyrlaryn jattap ósken biraz aqyndardyń estelikterin keltiripti. Máselen, Tóleý Kóbdikov, Nurlybek Baimuratov, Qýat Teribaev, Saparǵali Álimbetov, Shuǵyban Qaýmetov, Shákir Ábenov, Sádý Mashaqov siiaqty aqyndar «Birjan-Sarany» ómir boiy Árip shyǵarmasy dep sanap kelgenin biraýyzdan atap ótken. Olardyń bárin tizip otyrýǵa múmkindik joq. Áitse de, osy tusta uly jyraý Jambyldyń esteligin keltire ketkenimiz jón bolar.
Qaiym Muhamethanov 1940-jyly Árip shyǵarmalaryn kitap qyp bastyrý maqsatymen Almatyǵa kelip, astanada biraz ýaqyt aialdaidy. Bir kúni Ǵali Ormanovpen jolyǵyp qalady da, bul kisi de Saranyń aýyldasy ǵoi dep, «Birjan-Sara» aitysy týraly pikirin suraidy.
– Birjan men Sara aitysqan emes, aitysty degen bos sóz. Olardy aitystyryp júrgen – Árip aqyn ǵoi. Áripti Jambyl da biledi eken, áńgime arasynda aityp otyrady, – deidi Ǵalekeń.
Ǵali Ormanov – ol kezde Jambyldyń hatshysy. Muhamethanov álgi sózdi estigen soń Ǵaliǵa jabysyp, Jambyldyń esteligin óz aýzynan jazyp berýdi ótinedi.
– Jaraidy. Bir-eki kúnde ózim de Jambylǵa baraiyn dep otyrmyn. Barǵan soń áńgime qozǵap kóreiin, – deidi Ǵali da qarsy bolmai.
Arada on shaqty kún ótkende, ýádesinde turǵan Ormanov Jambyldyń esteligin Muhamethanovqa tabys etedi. Uly jyraý Jambyldyń aýzymen aitylyp, qazaqtyń úlken aqyny Ǵali Ormanovtyń qolymen kóshirilgen sol estelik qazir de ǵalym arhivinde saqtalýy. Onyń uzyn-yrǵasy mynadai:
Onda Jambyldyń 45-46 jastardaǵy kezi eken. «Osy Uzynaǵashta bir top bar degen soń, men de bardym, – deidi Jákeń. – Almatydan da jigitter kelipti, solar jatqan úige tústim. Bilimdi, bedeldi jigitter eken... Jurt qolqalaǵan soń azyraq óleń aittym. Qonaqtardyń ishinde bir qyzylshyraily, sary jigit meniń sózime den qoiyp otyrǵan tárizdendi. Dań-duń basylǵan soń, bireýler Birjan men Saranyń aitysyn sóz qyldy. Birer aýyzyn jatqa aitysty. «Osy óleńdi shyǵarǵan Árip aqyn mynaý bolady» dedi Seiit degen jigit. Álgi qyzylshyraily, sary jigit – Árip eken. Almatyda qyzmet isteidi eken ózi... Sóz álpine qaraǵanda, bul da bir kesek aqyn-aý degen oiǵa keldim. Tanysa júreiik degen soń, sol topqa ózim minip barǵan jaqsy erimdi berdim oǵan. Budan keiin de jolyǵyp júrdik. Ózi óleńdi jazyp shyǵarady eken. «Birjan-Saranyń» kóp jerin jatqa aityp júrdi».
Jákeńniń bul sózderi aqiqatqa tolyq sai keledi. Shynynda da, 1888-1895 jyldar Áriptiń Qapal, Almaty ýezderinde tilmash bop qyzmet atqarǵan kezi. Aitys óneriniń Jambyldai tarlanbozy Áripke bir kórgennen qulai berilip, astyndaǵy erin túsip berse, muny eń aldymen «Birjan-Sara» aitysyna kóńili tolǵany dep túsinýimiz kerek.
Osy arada aita ketetin bir jai: «Birjan-Sara» aitysy jónindegi talas-tartysqa kezinde Muhtar Áýezov te aralasqan eken. Muhań 1933-jylǵy Abaidyń tolyq jinaǵyna jazǵan alǵy sózinde: «Birjan-Sara» aitysyn Árip shyǵarǵan» dep ashyq aitsa, arada on bes jyl ótkende ol pikirinen qaityp qalady. 1948-jyly shyqqan «Qazaq ádebieti tarihynyń» birinshi tomynda: «Bul aitysty shyǵarǵan Árip aqyn degen de pikirler bar. Bul qate pikir. Anyǵynda, Birjan men Saranyń aitysy bolǵan... Árip – osyndai aitýshynyń jáne eń alǵash hatqa túsirýshiniń biri» dep avtordy jai kóshirýshi, óńdeýshiniń dárejesine túsirip tastaidy. Aitysty boldy deýshiler kezinde Áýezovtiń osy sózin kózir qyp paidalanǵany belgili.
Abai ainalasyn sonshama jaqsy bilgen Muhańnyń Árip týraly ár kezde ár túrli pikir aitýyna ne sebep boldy? Bizdiń oiymyzsha, jazýshy mundai ózgeriske sanaly túrde barǵan siiaqty. 1933-jyly aitylǵan alǵashqy pikir – burynnan qalyptasqan, qaltqysyz kóńilden shyqqan, shyn oiy bolsa, ekinshisin – ýaqyt talabyna, zaman aýqymyna qarai amalsyz jasalǵan «júris» dep bilemiz. Bylaisha aitqanda, «Birjan-Sarany» aman saqtap qalýdyń amaly. Óitkeni, otyzynshy jyldardyń aiaǵynda zaman kúrt tarylyp, Abai shákirtteriniń bári «alashordashylar» qatarynda qaralanyp jatty. Áriptiń de saiasi beti ashylmai turǵan kez. Mundai jaǵdaida qazaq jyrynyń injý-marjandarynyń birinen sanalatyn shyǵarmany bolashaǵy neǵaibil jeke avtorǵa telý qaýipti edi. Jyrdy da, sonyń negizinde qoiylǵan «Birjan-Sara» operasyn da aman saqtap qalý úshin, ony Árip shyǵardy degennen góri, «Birjan men Sara aitysty» degeni áldeqaida tiimdi bolatyn. Muhań siiaqty ádebietti qapysyz tanityn adamdardyń badyraiyp turǵan faktilerge qarap jatpaýynyń bir sebebi osydan bolsa kerek.
Al endi Árip Táńirbergenov ózi jazǵan shyǵarmaǵa nege birden ielik etpedi? Baspanyń jaiyn jaqsy biletin, budan buryn da: «Qissa Ziiada-Shahmurat», «Qissa Qoja Ǵapan», «Qissa Tahir», «Qissa Bahram» siiaqty kitaptaryn Qazan baspasynan ózi shyǵaryp júrgen Áriptei aqyn «Birjan-Sarany» nege óz atynan bastyrmady? Onyń qaidaǵy bir Júsipbek Qoja Shaihulislamnyń qolyna túsýi qalai degen máselege kelsek, bul suraqtarǵa da jaýap berý qiynǵa túspeidi.
Ásili, Árip «Birjan-Sarany» shyǵarýyn shyǵarsa da, «bul aitysty men jazyp edim» dep jurtshylyqqa jariialamaǵan. Onyń bul shyǵarmany dastan emes, aitys túrinde jazýy da óz atyn qupiia saqtaýdyń amaly-tuǵyn. Aitys taraǵan soń, óziniń eki ottyń arasynda qalyp, eki jaqty qysymǵa ushyraitynyn aqyn jaqsy bilgen siiaqty. Bir jaǵynda ashy synǵa ushyrap, azýyn basqan Tobyqty rýy bolsa, ekinshi jaǵynda Saradai arýdy teńine bermei, malǵa satyp jylatqan Matai jýandary tur. «Aitysta» Saranyń aýzymen eki jaqty birdei áshkerelep, bir oqpen eki qoiandy atyp alǵandai kóringenimen, aǵaiynnyń ókpe-nalasy ońaiǵa túspesi belgili edi. Sondyqtan, Árip «Birjan-Sarany» kóp dana etip kóshirtip, el-elge taratyp jibergen de, ózin tasada ustaǵan. Óte bir tileýles, syrlas kisiler bolmasa, ol jaiynda eshkimge tis jaryp, eshteńe aitpaǵan.
Bul oraida, Qaiym Muhamethanov kitabyndaǵy halyq aqyny Nurlybek Baimuratovtyń esteligi kóńil aýdararlyqtai: «Men 1922-jyly Semei qalasy, Potanin kóshesi, 21-úide Abaidyń uly Turaǵulmen kórshi turdym, – deidi Baimuratov. – Bir kúni Turash: «bizdikine Árip, Kókbai, taǵy basqa adamdar kelip otyr. Seni solarmen tanystyraiyn» dep meni úiine ertip bardy.
Bul kúnde Áriptiń alpystan asyp ketken shaǵy. Kókbai ekeýi sózben qaǵysyp, qaljyńdasyp otyrdy. Qonaqtardyń ishinde men biletinnen Qanyshtyń aǵasy Ábikei Sátbaev bar edi... Biraz óleń aitqan soń, Ábikei Áripke qarap:
– Osy «Birjan-Sarany» siz shyǵardyńyz ba? – dep surady. Árip biraz úndemei otyrdy da:
– Iá, bul aitysty bir sebeppen men jazyp edim. Bul sózde qansha kiná bar ekenin bilmeimin, áiteýir, Birjan men Saranyń aitysy dep jazǵanmyn, – dep jaýap berdi».
Biz bul úzindiden Áriptiń «Birjan-Sara» týraly kóringen jerde sóz etýdi unatpaitynyn, ásirese, Abai urpaqtary aldynda kádimgidei qysylatynyn baiqaimyz.
Al, «Birjan-Sarany» Qazanda kitap qyp shyǵarǵan Júsipbek qoja Shaihulislamǵa kelsek, ol – qazaqtyń halyq jyrlaryn jinap, bastyrýda edáýir eńbek etken adam. Kezinde Aiagózde medrese bitirgen, arab, parsy, shaǵatai tilderin jaqsy biletin Júsipbek budan buryn da «Alpamys», «Qyz Jibek», «Aiman–Sholpan» jyrlaryn Qazan baspasynan jeke kitap etip shyǵarǵan-dy. Qoldan-qolǵa kóshirilip, el ishine tarap ketken «Birjan-Saranyń» da bir nusqasy osy Júsipbek qojanyń qolyna túsedi de, ol ony 1898-jyly «Qissa Birjan sal men Sara qyzdyń aitysqany» degen atpen Qazanda bastyryp shyǵarady. Osyndaǵy «qissa» degen sózdiń ózi-aq biraz jaidy ańǵartsa kerek edi. Alaida Júsipbek «aitysty qyzdyń óz aýzynan jazyp aldym» dep bylaiǵy jurtty ońdyrmai shatastyrǵan.
Olai deitinimiz: halyq murasyn jinaýda biraz qyzmet atqarǵan osy Júsipbek qojanyń keleńsiz qylyqtary da az bolmaǵan sekildi. Onyń keide halyq jyrlaryn ózim jazdym dep iemdenip, jamaý-jasqaý sóz qosatyn da ádeti bolǵan. Ol «Aiman-Sholpandy» basy bútin iemdense, «Basynda menen jaiyldy, qissa bolyp bul Jibek» dep, «Qyz Jibek» jyryna da «en salyp» qoiady. «Birjan-Sara» kitabynyń sońynda beti búlk etpesten, Abaidyń «Jigitter, oiyn arzan, kúlki qymbat» degen óleńine «jiendik» jasap, Qazandaǵy baspager Ahmetkárim degenge óleńmen hat jazady. «Aitystyń» ol bastyrǵan nusqasynda budan basqa da burmalanǵan jerler az emes. Júsipbek nusqasynda: qissany aityp berer aldynda, Sara oǵan kelip muń shyǵady. Túpnusqada Saranyń Turysbek qajyǵa arnap aitatyn:
Qoldai gór, er Qaptaǵai, ata-babam,
Sózimdi tyńdataiyn kelse shamam.
Qajeke, kópten batpai júrýshi edim,
Aitaiyn bar muńymdy sizge tamam.
Qajeke-aý, kúni qursyn urǵashynyń,
Biligi bolmaǵan soń bir basynyń, –
degen sózderin kitapta Júsipbek qoja ózine arnalǵan sóz etip ózgertken.
Qoldai gór, er Qaptaǵai ata-babam,
Sózimdi tyńda, qurbym, kelse shamań (?).
Aqsúiek, paiǵambardyń tuqymy dep,
Sózimdi estirtkeli keldim saǵan (?)
Taqsyr-aý, kúni qursyn urǵashynyń, –
dep jalǵasyp kete beredi. Kórip otyrsyzdar, munda «paiǵambar áýleti, aqsúiek» qojany Saranyń ózi izdep keledi. El aralap júrgen kezbege «Taqsyr-aý» dep jalbarynady. Sóitip, Júsipbek qoja Saraǵa ózin dáriptetedi. Oǵan aitysty «qyz aýzynan jazyp alýdyń» nege qajet bolǵany endi túsinikti shyǵar.
Qoryta kelgende aitarymyz: kezinde úlken daý bolyp, biraq durys sheshimin tappai toqtap qalǵan «Birjan-Sara» aitysy týraly talasqa núkte qoiatyn ýaqyt jetti. Uzaq jyldar qiianattyń qurbany bolyp, adasyp kelgen asyl mura endi óz iesin tabýy kerek. Óziniń eń úzdik shyǵarmasynan kóp jyldar boiy maqrum etilgen Áriptei aqynnyń arýaǵy bizge sonda ǵana razy bolady. Keler jyly Áriptiń týǵanyna 140 jyl tolady desek, aqynnyń músheltoiy kezinde aiǵailap aitar bir shyndyǵymyz osy bolmaq.
Bireýler dál osy tusta: «Eger aitys bolmady desek, Saranyń aqyndyǵyna nuqsan kelip júrmei me?» dep saqtyq aitýy da múmkin. Bizdińshe, olai oilaýǵa eshqandai negiz joq. Birjanmen aityspaǵan eken dep, Sara tulǵasy odan kishireimeidi. Onyń aqyn Sara atalýyna ózge óleńderi de jetip jatyr. Qaita, arýaǵyna kir keltirer artyq júkten, daý-damaidan arylǵan qazaqtyń arý qyzy bir kezde ózine arman bolǵan aqynnyń ólmes keiipkerine ainalyp, Abaidyń Toǵjany, Pýshkinniń Tatianasy sekildi urpaqtar jadynda máńgi jasai beredi. Burynǵy «Birjan-Saranyń» ústine, endi «Árip pen Sara» degen múlde jańa, biraq shyn ańyzdar týady.
Sonan soń, bárimizden de joǵary, eshkim attap óte almaityn, aqiqat degen de bir qasietti nárse bar ǵoi, myrzalar. Bireýlerge tiimsiz bolady eken dep, endi bireýlerge qaishy keledi eken dep, shyndyq sorlyny qashanǵy shynjyrlap otyramyz. Ádette, sot zalynda kýálardyń: «shyndyqty, tek qana shyndyqty aitamyn!» dep ant ustaityny bolýshy edi. Bizdiń qalam ustap júrgen qaýym da tarih aldynda dál sondai ant berse artyq bolmas edi. Aǵa býynnyń aǵattyǵyn ýaqyt degen tóreshi aqyry kózge túrtip kórsetkenindei, eshkimniń bet-júzine qaramaityn ádilet tarazysy erteń bizdiń aldymyzdan da shyǵary sózsiz. Eger óz zamanymyzdyń shyndyǵyn búkpei aityp, aldy-artymyzdy adaqtap, tarihty taza kúiinde ótkizbesek, keler urpaq bizdi keshirmeidi.
Qabdesh Jumadilov,
1995 jyl.
Ult portaly
