بۇل تاقىرىپقا العاش كٶزi تٷسكەن ادام: «ەلدەقاشان بولارى بولىپ, بوياۋى سiڭگەن مەسەلەنi نەگە جاڭعىرتىپ وتىر?» دەپ تاڭدانىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. بiراق وعان تاڭ قالاتىن نە بار, بiز بۇل كٷندە نەلەردi قايتا قاراماي جاتىرمىز?! اتتاپ باسساڭ الدىڭنان «اق تاڭداق» شىعادى. باسى اياعىنا كەلiپ, تٶڭكەرiلiپ جاتقان دٷنيەگە كەزiگەسiڭ. باياعىدا مال كٶرمەگەن بiرەۋ تٷيەدەن: «موينىڭ نەگە قيسىق?» دەپ سۇراپتى عوي. سوندا ويسىلقارا ەۋلەتi: «ٶزiڭ دۇرىستاپ قاراشى, وسى مەنiڭ تٷزۋ جەرiم بار ما?» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. دەل وسى سٶزدi كەڭەس دەۋiرiندەگi تاريح پەن ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنا دا ايتۋعا بولار ەدi. ەسiرەسە, ەدەبيەتتە قايتا تارازىلاۋدى, تٷزەتۋدi تiلەيتiن, ەلi كٷنگە دەيiن ٶز شەشiمiن تاپپاي كەلە جاتقان نەرسەلەر از ەمەس. وسىنداي, كەزiندە تەرiس تاڭىلىپ, قيسىق بiتكەن مەسەلەنiڭ بiرi – «بiرجان-سارا» ايتىسى.
كەيدە باسى اشىق نەرسەنiڭ ٶزiنەن داۋ تۋدىراتىن ەدەتiمiز بار. ەيتپەسە, وسى «بiرجان-سارا» ايتىسى تۋرالى شىندىققا كٶز جەتكiزۋ ٷشiن اسقان عۇلاما بولۋدىڭ قاجەتi شامالى. ەدەبيەتتەن ازدى-كٶپتi حابارى بار, كٶزقاراقتى ادام «ايتىستى» اسىقپاي زەر سالىپ وقىپ شىقسا, ونىڭ ەرتٷرلi سارىنداعى ەكi اقىننىڭ اسىعىستا الا-قۇلا ايتىلاتىن سٶز قاعىسى ەمەس, كٶپ دايىندىقتان, ۇزاق تولعانىستان كەيiن, بiر تىنىس, بiر ستيلدە قاعازعا تٷسكەن, بiر عانا اقىننىڭ تۇتاس تۋىندىسى ەكەنiنە شەك كەلتiرمەيدi. بiراق, سوعان قاراماستان, قىرقىنشى, ەلۋiنشi جىلدارى ەدەبي قاۋىم اراسىندا: «بiرجان مەن سارا ايتىستى ما, ايتىسپاسا ول جىردى كiم شىعاردى?» دەگەن مەسەلە تٶڭiرەگiندە ۇزاق-سونار پiكiر تالاسى بولعانى ەسiمiزدە. راس, ول كەزدە دە تاريحتا ونداي كەزدەسۋدiڭ بولماعانىن, «ايتىستى» بiرجان مەن سارانىڭ اتىنان ەرiپ تەڭiربەرگەنوۆ شىعارعانىن دەلەلدەپ ايتقاندار بولمادى ەمەس, بولدى. بiراق ٶتiرiكتiڭ تاسى ٶرگە دومالاپ تۇرعان زاماندا شىن سٶزگە ەشكiم قۇلاق اسپادى. بiرەۋلەر: «بiرجان مەن سارا پەلەنبايىنشى جىلى جەتiسۋ جەرiندە كەزدەسiپ, ايتىسىپتى» دەگەن ميفتi قولدان جاساپ الدى دا, جىردى شىعارعان اۆتوردى ٶز ەڭبەگiنەن بٶلiپ تاستادى. سٶيتiپ, ەدەبي ٶمiردە كٶپە-كٶرiنەۋ تاعى بiر قيياناتقا جول بەرiلدi.
ٶز باسىم ەدەبيەتكە ارالاسقالى «بiرجان-سارا» ايتىسىن بiر ادام شىعارعانىنا جەنە ونىڭ اۆتورى باسقا ەمەس, ەرiپ تەڭiربەرگەنوۆ ەكەنiنە بiر سەت كٷمەندانعان ەمەسپiن. كەزiندە بۇل ايتىس ەسەتتiڭ, تاعى باسقا اقىنداردىڭ جىرلاۋىندا شەكارا اسىپ, شىڭجاڭ قازاقتارىنا دا جەتكەن. ول جاقتاعى جۇرت «بiرجان-سارانى» تەك ەرiپ شىعارماسى رەتiندە تانيدى. ٶيتكەنi, 1884-1887 جىلدار ارالىعىندا شەۋەشەكتەگi رەسەي كونسۋلى نيكولاي بالكاشينگە تiلماش بوپ قىزمەت اتقارعان ەرiپتi بۇل ٶلكەنiڭ ادامدارى جاقسى بiلەدi. ەرiپ ٶمiرiنiڭ وسى بiر كەزەڭi مەنiڭ «تاعدىر» اتتى رومانىمدا بiرشاما سيپاتتالعان. وسىدان جەتi-سەگiز جىل بۇرىن جارىق كٶرگەن سول كiتاپتا «بiرجان-سارا» ەرiپتiڭ شىعارماسى ەكەنi اشىق جازىلعان. وسى مەسەلەگە قايتا بiر ورالىپ, جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارۋعا كٶپتەن مۇرشا بولماي جٷرۋشi ەدi. بۇل جولى سەتi تٷسiپ, قولعا قالام الۋىما مىنا جاعداي سەبەپ بولدى.
ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بەلگiلi عالىم قايىم مۇحامەتحانوۆتىڭ «ابايدىڭ اقىن شەكiرتتەرi» اتتى ٷش كiتاپتان تۇراتىن زەرتتەۋ ەڭبەگi باسىلىپ شىقتى. كەشiگiپ جارىق كٶرگەنi بولماسا, بۇل قايىم اعامىزدىڭ جارتى عاسىردان بەرi ٷزدiكسiز زەرتتەپ كەلە جاتقان تٶل تاقىرىبى. «بەينەت تٷبi – زەينەت» دەگەن راس ەكەن. بiر كەزدە «الاشورداشىلاردى دەرiپتەگەنi» ٷشiن تالاي تاياق جەپ, قۋعىن كٶرگەن عالىمنىڭ سول ەڭبەگi قازiر ابايتانۋعا قوسىلعان ٷلكەن ٷلەس, تىڭ جاڭالىق بولىپ وتىر. بۇل كiتاپتاردا ابايدىڭ ٶز ۇرپاقتارى: اقىلباي, ماعاۋييا, تۇراعۇل, كەكiتاي, ەۋبەكiر شىعارمالارى, ابايدىڭ اقىن شەكiرتتەرi: ەرiپ, كٶكباي, ەسەت, ۋەيiس, مۇقا مۇرالارى جان-جاقتى تالدانىپ, ولاردىڭ بۇرىن ەش جەردە جارييالانباعان جىر-داستاندارىنا مول ورىن بەرiلگەن. ٷشiنشi كiتاپتىڭ تەڭ جارىمى ەرiپ تەڭiربەرگەنوۆ ٶمiرiنە ارنالعان دەسە دە بولعانداي. بiز بۇل ساپار مۇحامەتحانوۆ ەڭبەكتەرiن تۇتاستاي تالداپ, سارالاۋدى ەدەبيەتشiلەردiڭ ٷلەسiنە قالدىرىپ, عالىمنىڭ تەك ەرiپ شىعارمالارىنا, ونىڭ iشiندە ٶزiمiزگە قوزعاۋ سالعان «بiرجان-سارا» ايتىسىنا قاتىستى پiكiرلەرiنە عانا توقتالامىز.
زەرتتەۋشi بۇل ەڭبەگiندە بٷگiنگە دەيiن ٶز باعاسىن الا الماي كەلە جاتقان ەرiپتiڭ اقىندىق ٶنەرiنە جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, ونىڭ اباي شەكiرتتەرiنiڭ iشiندەگi ەڭ كٶرنەكتiسi بولعانىنا ناقتى دەرەكتەر كەلتiرەدi. ەرiپ – جاي تالانت يەسi عانا ەمەس, مۇسىلمان مەدرەسەسiندە وقىعان, سونان سوڭ سەمەي قالاسىنداعى ۋچيليششەنi ورىسشا ٷزدiك بiتiرگەن, ٶز زامانىنىڭ اسا بiلiمدi ادامى. ول اراب, پارسى, ورىس, قىتاي تiلدەرiن جەتiك مەڭگەرگەن كiسi. اباي ٶلگەن سوڭ ارتتاعى جاس قاۋىم ەندiگi جەردە ەرiپتi ۇستاز تۇتقانىن كٶرەمiز. 1924-جىلى ەرiپ قايتىس بولعاندا, ونىڭ شەكiرتتەرi كٶپتەگەن جوقتاۋ ٶلەڭدەرiن شىعارىپ, اقىن ەسiمiن قۇرمەتپەن ەسكە الادى. مەدرەسەدە ەرiپتەن تiكەلەي دەرiس العان شۇعىبان قاۋمەتوۆ:
ابايدىڭ iزiن باسقان دانىشپانىم,
ايانباي ناداندىقپەن الىسقانىم,
ورىس, قىتاي, ارابتىڭ تiلiن بiلiپ,
عىلىمنىڭ شىڭىنا ٶرلەپ عارىشتادىڭ, –
دەپ جوقتاسا, سول كەزدە جيىرمادان جاڭا اسقان جاس پەرi شەكiر ەبەنوۆ:
شٶكتiڭ بە, بەس بايىستىڭ شٶڭگەل نارى,
قايعىڭا ورتاق بولدى جاس پەن كەرi.
عىلىمنان ون ەكi پەن حاباردار بوپ,
كەۋدەڭە تٷسiپ ەدi كٷن ديدارى.
ٶنەرگە قولىڭ سوزدىڭ بالا جاستان,
قورىتقان قۇرىشتاي بوپ قارا تاستان.
باتىس پەنەن شىعىسقا قانات جايىپ,
بٷركەگەن ناداندىقتىڭ بەتiن اشقان, –
دەپ كٶسiلگەن ەكەن.
مۇحامەتحانوۆ, وسىلايشا, ەرiپتiڭ ٶزگە اقىنداردان موينى وزىق, ٶتە دارىندى, بiلiمدار ادام بولعانىن جان-جاقتى سيپاتتاي كەلiپ, «بiرجان-سارا» ايتىسىنا توقتالادى دا, ونى باسقا ەمەس, ەرiپ شىعارعانىنا بۇلتارتپاس دەلەلدەر كەلتiرەدi. جالپى, بiرجان مەن سارا جەتiسۋ ٶڭiرiندە جولىعىپ, ايتىستى دەيتiندەر تاريحي فاكتiلەردi بەلiنەن باسىپ, عىلىمعا كٶرنەۋ زورلىق جاساعانى بولماسا, ەكi اقىننىڭ جاس مٶلشەرi, ٶمiر سٷرگەن جىلدارىنىڭ ٶزi-اق بۇل جورامالدى جوققا شىعارادى.
مەسەلەن, بiرجاننىڭ تۋعان, ٶلگەن جىلدارى تۋرالى كەزiندە س.مۇقانوۆ, ق.جۇماليەۆ, ا.جۇبانوۆ, ە.ىسمايلوۆ سيياقتى عالىمدار تٷرلiشە پiكiر ايتىپ كەلگەنiمەن, ەڭ سوڭىندا زەرتتەۋشiلەر: بiرجان 1834-جىلى تۋىپ, 1897-جىلى 63 جاسىندا قايتىس بولدى دەگەن ورتاق تٷيiنگە توقتاعانى مەلiم. ال, اقىن ساراعا كەلسەك, قازاق ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ ونىنشى تومىندا: «سارا تاستانبەكقىزى 1878-جىلى تۋىپ, 1916-جىلى 38 جاسىندا قايتىس بولدى» دەپ اپ-انىق جازىلعان. ەزiرشە بۇل فاكتiگە كٷمەن كەلتiرگەن ەشكiم جوق. وسىعان وراي, تالدىقورعان جۇرتشىلىعى 1978-جىلى سارانىڭ 100 جىلدىعىن, 1993-جىلى 115-جىلدىعىن اتاپ ٶتتi.
ال ايتىستىڭ ٶز تەكسiنە جٷگiنسەك, اقىندار كەزدەسكەندە, بiرجان 37 جاستا («ەكi جىل وتىز بەسكە كەلگەنiمە»), سارا ون جەتiدە («سول كەزدە ون جەتiدە اقىن سارا»). بiرجاننىڭ جاسىمەن ەسەپتەسەك, ەكەۋi 1871-جىلى (1834 + 37 = 1871) كەزدەسكەن بولادى. ال سارانىڭ جاسى بويىنشا, ايتىستىڭ ٶتكەن مەرزiمi 1895-جىلعا (1878 + 17= 1895) تۋرا كەلەدi. بiراق بۇل ەكi جوبا دا ايتىستىڭ بولعانىن تەرiسكە شىعارادى. ٶيتكەنi ايتىس 1871-جىلى بولدى دەيiن دەسەڭ, ول كەزدە سارا ەلi جارىق دٷنيەگە كەلمەگەن. ال, 1895-جىلعا توقتايىن دەسەڭ, بiرجان ول كەزدە 37 ەمەس, 61 دە. سوناۋ كٶكشەتاۋدان جەتiسۋعا سارانى iزدەپ كەلiپ ايتىسپاق تٷگiل, سوڭعى بiرنەشە جىلدا اۋىر ناۋقاسقا شالدىعىپ, «بiلەگiنە ارقان باتىپ» جاتقان كەزi. بۇل تۋرالى بiرجاننىڭ ٶزi:
ساياسى كەم بولادى قۋ قايىڭنىڭ,
جiگiتكە كەرەگi نە ۋايىمنىڭ.
كەلگەندە الپىس جاسقا قوندى «قوناق»,
بiلمەيمiن نە قىلارىن قۇدايىمنىڭ, –
دەپ انىقتاپ ايتىپ كەتكەن. «بiرجان مەن سارا ايتىسقان» دەپ تiزەگە سالۋشىلار جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەۋگە بارماسا دا, تىم قۇرىسا جوعارىدا كەلتiرiلگەن قاراپايىم اريفمەتيكاعا جٷگiنبەگەنiنە تاڭ قالاسىڭ. زەرتتەۋشiلەر ەرiپكە قىرىن كەلiپ وتىرعان زامان اۋقىمىن بايقاعان دا, «ايتىس بولدى» دەپ قاۋلى شىعارا سالعان.
تەگiندە, بiرجان سال ٶزiنiڭ ەن-ٶلەڭدەرi مەن كەيبiر كٶڭiل كٷي تولعاۋلارىن شىعارعانى بولماسا, ەپيكالىق ٷلكەن دٷنيەلەر جازباعان, الامان ايتىستارعا قاتىسپاعان ادام عوي. سارا دا سولاي. ەگەر اقىن سارا ون جەتi جاسىندا بiرجانمەن تiرەسiپ, اناداي عاجايىپ جىر تۋدىرعان بولسا, سونان كەيiن دە سول تەڭدەس تالاي ايتىسقا قاتىسار ەدi عوي. الايدا ول كەزدەگi تiزگiن ۇستاۋشىلار مۇنداي جەيتتەرگە نازار اۋدارماعان. ال ەرiپ بولسا – ايتىسقا كەلگەندە شاشاسىنا شاڭ جۇقپاس ناعىز جٷيرiكتiڭ ٶزi. ول ايتىس ٶلەڭدەرiن قولما-قول سۋىرىپ سالىپ تا, جازىپ تا شىعارعان. ەرiپتiڭ ٶمiر بويى كٶكبايمەن, ەسەتپەن سٶز قاعىسىپ ٶتكەنi, بورانباي, قۋانىشباي سيياقتى اقىندارمەن جازىپ ايتىسقانى بەلگiلi. ال ونىڭ ايتىس تٷرiندە جازىلعان «تەۋكە-ۇرقييا» داستانى ستيل, سٶز قولدانىسى, رۋ نامىسىن كٶتەرمەلەۋi جاعىنان «بiرجان-ساراعا» سونداي ۇقساس. بiراق بۇل شىعارمالاردى ەشكiم دە سالىستىرىپ جاتپاعان.
بايىپتاپ قاراعان كiسiگە, «بiرجان-سارانىڭ» سيۋجەتتiك قۇرىلىسىنىڭ ٶزiنەن-اق شىعارمانى ايتىسكەرلەر ەمەس, ٷشiنشi بiر ادامنىڭ جازعانى اپ-انىق كٶرiنiپ تۇر. اۆتور ەڭ الدىمەن ايتىستىراتىن اقىندارىن بىلايشا تانىستىرىپ الادى.
قىزى ەكەن اقىن سارا تاستانبەكتiڭ,
جاقىنى زاتى نايمان ەسiمبەكتiڭ.
ساۋىق قىپ سادىر, ماتاي جيىلىسىپ,
اۋىلىنا الدىرىپتى تۇرىسبەكتiڭ.
اۋلىنا تۇرىسبەكتiڭ سارا كەپتi,
ٶلەڭدi جٷندەي ساباپ دٷرiلدەتتi.
سول كەزدە ون جەتiدە اقىن سارا,
جەل سٶزگە ادام بولماس ودان ەپتi, –
دەپ سارانى كٶككە كٶتەرە دەرiپتەپ, كٶز الدىڭنان ٶتكiزسە, ودان ارى:
سارانىڭ اتىن بiلگەن ارعىن, نايمان,
شىققان جٷيرiك اتالىق, قاپتاعايدان.
بالاسى قوجاعۇلدىڭ سەرi بiرجان,
سارانى iزدەپ كەپتi ەلدەقايدان, –
دەي كەلiپ, بiرجاننىڭ قاسىنداعى ونشاقتى جولداسىمەن سارانىڭ ەلiنە قالاي جەتكەنi, ەكەۋiنiڭ تۇرىسبەك قاجىنىڭ اۋىلىندا قالاي كەزدەسكەنi باياندالدى. كەدiمگi قيسسا-داستانداردا ۇشىراساتىن اۆتورلىق بايانداۋ. بۇل –ەسiلi, ەرiپ جەنە ەسەت سيياقتى داستانشىل اقىندارعا تەن قاسيەت.
سونان سوڭ, بiرجاننىڭ رۋى كەرەي بولا تۇرا, ونىڭ ارعىن اتىنان سٶيلەيتiنi, سارانىڭ رۋى ماتاي بولا تۇرا, وقيعاعا تiكەلەي قاتىساتىن مامان, تۇرىسبەك, ەسiمبەكتەردەن باسقا ٶز رۋىنىڭ بiردە-بiر ادامىن اۋىزعا الماي, كiلەڭ ەرiپپەن رۋلاس قاراكەرەيدەن شىققان تۇلعالاردى ماقتايتىنى دا كٶڭiلدە كٶپ سۇراقتار تۋعىزسا كەرەك ەدi. بiراق, امال نە, مۇنداي ماڭىزدى جايلاردى ەسكەرۋگە دە ول كەزدەگi ادامداردىڭ موينى جار بەرمەگەن.
ولاي بولاتىنى, بiزدە سوڭعى كەزگە دەيiن مىناداي بiر قاتىپ قالعان ۇعىم بەلەڭ الىپ كەلدi. ايتىس دەسە بولعانى, ونى مiندەتتi تٷردە ەكi اقىننىڭ توپ الدىندا قولما-قول سۋىرىپ سالىپ ايتقانى دەپ تٷسiنiپ كەلدiك. ەگەر بiرجان مەن سارا كەزدەسپەسە, بۇل ايتىس قايدان شىقتى دەدiك تە, ەكەۋiن قالايدا جولىقتىرۋدىڭ امالىن قاراستىردىق. «بiرجان-سارا» سەكiلدi تەرەڭ مازمۇندى, ەرi سونشالىق كٶركەم, ايشىقتى تەڭەۋ, ەپيتەتتەرi مول, كٶپ ادامداردىڭ ەسiمi اتالاتىن كٶلەمدi دٷنيەنiڭ تابان استىندا شىقپايتىنى, تiپتi سولاي ايتىلادى دەگەن كٷننiڭ ٶزiندە, ونى قاز-قالپىندا ەستە ساقتاۋ مٷمكiن ەمەستiگi ەشكiمدi ويلاندىرماعان. «اقىندار كەي شىعارماسىن «ايتىس» تٷرiندە جازۋى دا مٷمكiن-اۋ!» دەگەن وي بiرەۋiنiڭ قاپەرiنە كiرسەشi! كەيiنگi جاستار بولسا بiرسەرi, سول كەزدەگi اعا ۇرپاقتىڭ كٷنi كەشە ٶزدەرi جاتتاپ ٶسكەن احمەت بايتۇرسىنوۆقا جٷگiنبەگەنi ٶكiنiشتi-اق. ولار قورىقسا, احاڭنىڭ اتىن اتاماي-اق قويسىن, بiراق ونىڭ «ەدەبيەت تانىتقىش» كiتابىنداعى مىنا پiكiرiمەن ساناسۋعا بولار ەدi عوي. احاڭ وندا بىلاي دەيدi:
«ايتىس باستاپقى كەزدە شىن مەنiندە ەكi اقىننىڭ ايتىسقانى بولسا دا, سوڭعى كەزدە اقىندار ايتىستى ٶز جانىنان شىعاراتىن بولعان. ياعني ەكi اقىننىڭ ايتىسقانى قىلىپ, ەكi جاعىنىڭ دا سٶزiن ٶزi شىعاراتىن بولعان. سٶيتiپ, «ايتىس» شىن ايتىس ەمەس, تەك شىعارمانىڭ تٷرi بولۋعا اينالدى. ادامنىڭ, ەلدiڭ, ياكي بٷكiل جۇرتتىڭ كەلiسسiز iستەرiن, مiنەزدەرiن, پيعىلىن ايتقىسى كەلسە, اقىندار ٶز اتىنان ايتپاي, ايتىسقان اقىنداردىڭ سٶزi قىلىپ شىعاراتىن بولعان» دەپتi ۇلى عۇلاما. بۇل سٶزدەر تۋرا «بiرجان-ساراعا» قاراتىپ ايتىلعانداي. سوعان قاراعاندا, احاڭ بۇل ايتىستىڭ قالاي تۋعانىن, جازىلۋ مەنiسiن جاقسى بiلگەنiندە كٷمەن جوق.
زەرتتەۋشi مۇحامەتحانوۆتىڭ «بiرجان-سارا» ايتىسىنىڭ قاشان شىققانى جەنە نە سەبەپتi جازىلعانى جايىندا كەلتiرگەن دەلەلدەرi دە تالاس تۋدىرمايدى. ايتىس 1890-جىلدار شاماسىندا شىقتى دەگەن بولجامى دا كٶڭiلگە قونارلىق. ٶيتكەنi, ەرiپتiڭ «بiرجان-ساراسى» ابايدىڭ «مەن جازبايمىن ٶلەندi ەرمەك ٷشiن» دەگەن ٶلەڭiنە جاۋاپ رەتiندە, ەت قىزۋمەن, iلە-شالا شىققان عوي. ال اباي ٶلەڭiنiڭ 1889-جىلى جازىلعانى بەلگiلi. ەندەشە «ايتىستىڭ» تۋعان, تاراعان مەرزiمi 1890-1891 جىلداردىڭ تٶڭiرەگi دەۋگە ەبدەن بولادى. «ەكi جىل وتىز بەسكە كەلگەنiمە» دەپ بiرجان اۋزىنان ايتىلاتىن «وتىز بەس» – بiزدiڭشە, 1856-جىلى تۋعان ەرiپتiڭ ٶز جاسى. ال, سارا بۇل كەزدە ون جەتiگە كەلiپ وتىرسا, ونىڭ تۋعان جىلى سەل ارى, 1873 بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
ال «ايتىستىڭ» جازىلۋ سەبەبiنە كەلسەك, اباي جوعارىدا اتالعان ٶلەڭدە «مۇندا جوق التىن يەك, سارىالا قىز» دەپ, ەرiپ شىعارمالارىنداعى شىعىس پوەزيياسىنان جۇققان باسى ارتىق بوياۋلاردى قاتاڭ سىناعان بولاتىن. سول ٶلەڭدە ونداي سىندار شەكەرiم مەن كٶكبايعا دا ايتىلعان. سوڭعى ەكەۋi اششى سىندى iنiلiكپەن كٶتەرەدi دە, ەرiپ ونى باسقاعا جورىپ, ەر-توقىمىن باۋىرىنا الىپ شامدانادى. سٶيتiپ, ۇستاز بەن شەكiرت اراسىنا وسىلايشا العاش رەت سىزات تٷسەدi.
ەرينە, مۇندايدا توبىقتى مەن سىبان اراسىنداعى ەجەلگi «iرگە جاۋلىق» تا ەسەرiن تيگiزبەي قويعان جوق. بۇرىننان بەرi-اق ارعىن مەن نايمان, توبىقتى مەن سىبان اراسىنداعى بەسەكە ەرiپ پەن كٶكبايداي اقىنداردىڭ سٶز جارىسىنا ارقاۋ بوپ كەلە جاتسا, «بiرجان-سارادا» بۇل تاقىرىپ ٶزiنiڭ شىرقاۋ بيiگiنە جەتەدi... تەگiندە, ەرiپ – توبىقتىعا جيەن, كٶكشە قاراتايدىڭ قارىنداسىنان تۋادى. سوندىقتان دا ول توبىقتىنىڭ iشكi ٶمiرiن, رۋ اراسىنداعى قاقتىعىستاردى جاقسى بiلگەن. سەمەيدە تiلماش بولىپ جٷرگەندە, توبىقتىنىڭ كەي iستەرiنە ارالاسقان دا كەزi بار. قۇنانباي ەۋلەتi جiگiتەكتiڭ بازارالى, بالاعاز باستاتقان ون جەتi ادامىن سiبiرگە ايداتقاندا, ەرiپتiڭ جiگiتەك جاعىندا بولعانى بەلگiلi. بازارالى ايداۋدان ورالعاندا ەدەيi الدىنان شىعىپ, وعان ارناپ شىعارعان ٶلەڭi دە بار... «بiرجان-سارادا» سارانىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن:
انت ۇرعان اتى قۇرسىن اباي دەگەن,
جىلاتتى مۇسىلماندى تالاي نەگەن.
بولعاندا قاسيەتتi جاقسى كiسi,
قاسقىرداي ٶز كٷشiگiن قالاي جەگەن? –
دەيتiن جولدار باسقا ەمەس, جاڭاعى ايداۋعا كەتكەن جiگiتەك كiسiلەرiن مەڭزەپ وتىر. «ايتىستا» توبىقتى جۋاندارى قاتارىندا اباي اتىنا دا اششى سٶزدەر ايتىلادى. مۇنى – ەرiپتiڭ ابايدان بiرجولا بەزiنۋi ەمەس, رۋ نامىسىنا بوي الدىرعان بiر تۇسى, نەمەسە ازۋى شىعىپ قالعان اقىننىڭ ۇستازعا جون كٶرسەتۋi دەپ ۇعىنۋىمىز كەرەك.
ەرiپتiڭ «بiرجان-سارانى» شىعارۋىنا تٷرتكi بولعان بiر سەبەپ – جوعارىدا ايتىلعانداي, رۋ اراسىنداعى بەسەكە بولسا, ەكiنشi سەبەپ – سارانى كٶككە كٶتەرە دەرiپتەۋ, اقىننىڭ ٶز قولى جەتپەگەن, سٷيگەنiنە قوسىلا الماعان ساراداي ارۋدىڭ مۇڭىن ايتقىزۋ ەكەنi ايدان انىق. ولاي دەيتiنiمiز: ەرiپ پەن سارا – جاي تانىس-بiلiستەر ەمەس, بiرiن-بiرi شىن سٷيگەن عاشىقتار. ەرiپ قاپال ۋەزiندە تiلماش بوپ تۇرعاندا, سارامەن سان رەت كەزدەسiپ, كٶڭiل جاراستىرعانى مەلiم. اقىننىڭ بۇل كەزدەگi جٷرەك سىرى «ساراعا» دەپ اتالاتىن ۇزاق تولعاۋىندا شىنايى كٶرiنiس تاپقان.
جار تۇتتىم ەۋەلدەن-اق ٶزiمە ارناپ,
نەزiك بەل, قيعاش قاستى, قالام بارماق.
جiگiتكە لەزiم ەدi iزدەمەگi
ال جارعا ۋاقىپ ەدi كٷتiپ الماق.
جامانعا جاقسى تۇرىپ كٶزiن سالسا,
جiگiتتiڭ سونان ەدi كٶڭiلi قالماق.
ەنشەيiن اناۋ-مىناۋ سٷيمەسiڭدەي
جiبەرگەن ەمەس ەدiڭ سٶزبەن الداپ, –
دەگەن جولدارعا قاراعاندا, ەكەۋi ماحاببات ايدىنىندا بiراز ۋاقىت تەربەلگەن تەرiزدi. وسى ٶلەڭگە جازعان سارانىڭ جاۋاپ حاتى دا بiزدiڭ بولجاۋىمىزدى راستاي تٷسەدi.
تولعانىپ تەرەڭ ويعا باتتىم, اعاي,
بiر تاڭعا كٶز iلە الماي جاتتىم, اعاي.
جارالى جٷرەگiمە وت بوپ تيدi,
ەر سٶزi سiزدiڭ جازعان حاتتىڭ, اعاي.
سٶزiم جوق جالعىز اۋىز قارسى قويار,
ەر سٶزiڭ ەم سەكiلدi دەرتتi جويار.
قورعاعان بۇتاعىمەن بەيتەرەك ەڭ,
قاي جاعىنان بولسا دا كٶڭiل تويار, –
دەگەن سٶزدەردەن سارانىڭ دا ەرiپكە زور سەنiم ارتقانىن, جوعارى باعالاعانىن كٶرەمiز. ايتپاقشى, جوعارىداعى تولعاۋدىڭ بiر جەرiندە ەرiپ ٶزiنiڭ ساراعا ارناپ كiتاپ جازعانىن ەسكە سالادى.
جاستى كٶز, جىلاۋلى سٶز عارiپ ەدiم,
عامكiن كٶز ەر تاراپقا جاۋتاڭداعان.
شىعاردىم مەن كiتاپ قىپ ەزiل ٷشiن,
سورلىمىن ارمانىمدى تاۋىسا الماعان...
وسىنداعى «كiتاپ شىعاردىم» دەپ وتىرعانى «بiرجان-سارا» ايتىسى ەكەنi ايتپاسا دا تٷسiنiكتi. بۇل شىعارماعا سارا دا ٷلكەن مەن بەرiپ, ەرiپتi ٶمiر بويى ماقتانىش تۇتقانى بايقالادى. اقىن اپامىز «قوش بول, ەلiم» دەگەن سوڭعى ٶلەڭدەرiنiڭ بiرiندە:
دەم تاتقان قادiرلi ەلگە تارتىپ بۇيرىق,
وسى بiر ون اۋىز سٶز مەنەن سىيلىق.
حيكايا كiتاپ جازىپ بەرە المادىم,
ەرiپتەي بولماعان سوڭ حاتقا جٷيرiك, –
دەگەن جولداردى سارا, بەينە, ٶزi تۋرالى كەيiن تالاس پiكiرلەر تۋاتىنىن سەزiپ, ەدەيi جازعانداي ەسەر قالدىرادى.
ابايدىڭ كٶزi تiرiسiندە-اق, ارقا مەن جەتiسۋ جەرiنە تاراپ كەتكەن بۇل «ايتىستى» ەرiپ شىعارعانىنا كەزiندە ەشكiم شٷبە كەلتiرمەگەن. بۇل ورايدا, 1940-جىلى سەمەيدiڭ «ەكپiندi» گازەتiندە باسىلعان ەرحام كەكiتايۇلى ىسقاقوۆتىڭ ەستەلiگi كٶڭiل اۋدارارلىقتاي: «بiرجان-سارا» ايتىسى ەرتە كەزدە شىققان ەدi. ابايدىڭ دا تiرi كەزi. بۇل ايتىستى ەرiپ شىعارعانى انىق دەسكەن بولاتىن» دەيدi ابايدىڭ نەمەرە iنiسi. توبىقتىعا, ونىڭ iشiندە قۇنانباي ەۋلەتiنە تiل تيگiزدi دەپ, بۇل ەل قاتتى دٷرلiگەدi. رۋ نامىسىنا شاپقان توبىقتىنىڭ قۋانىشباي دەگەن اقىنى ەرiپكە ٶلەڭمەن حات جولدايدى.
ەرiپكە سەلەم ايتتىم ٷش قايتارا,
ايتىستى دەپ وتتاپسىڭ بiرجان-سارا,
باسىڭدا بايلاۋىڭ جوق بiر انت ەدiڭ,
سايتان بولىپ كەتەرسiڭ بارا-بارا, –
دەپ باستالاتىن ۇزاق ٶلەڭدە ەرiپتiڭ ٶزiن دە, ەلiن دە جامانداپ, جەر-جەبiرiنە جەتەدi... ەرiپ تە ەسەسiن جiبەرمەگەن, قۋانىشبايدىڭ ٶلەڭiنە قولما-قول جاۋاپ قايتارعان.
ەلiمسiڭ ەستiمەگەن, ساق-توعالاق,
سالعان با سٶزگە قۇلاق يت سۇعاناق.
«مەن داداڭ قۋانىشباي» دەپسiڭ ٶزiڭ,
كiم ەدiڭ سەن الباستى دوپ-دومالاق? –
دەپ قۋانىشبايدى بiراز جەرگە اپارىپ تاستايدى دا, «ابايعا تiل تيگiزدiڭ» دەگەن مەسەلەگە كەلگەندە:
ابايدى ۇناسادى ماقتاعانعا,
بولات قوي ەكi دٷزدi ساقتاعانعا.
التىنعا دىم تيگەنمەن قارايمايدى,
جۇدىرىق قان ارتىنان بوقتاعانعا, —
دەپ, ابايداي اسىلدىڭ اناۋ-مىناۋ سىنعا مۇقالمايتىنىن ايتادى. بايقايسىز با, اعايىننىڭ قانشا ٶكپە-نالاسىنا قالىپ وتىرسا دا, ەرiپ: «ايتىستى مەن جازبادىم» دەپ اقتالماعان.
قۋانىشباي اقىننىڭ جاڭاعى ٶلەڭiن 1933-جىلى ابايدىڭ تولىق جيناعىنا بەرگەن ماقالاسىندا Iليياس جانسٷگiروۆ تە پايدالانعان ەكەن: «بiرجان سال مەن سارانىڭ ايتىسىن ٶلەڭ قىلاتىن نايماننىڭ ەرiپ تiلماشى ساراعا قۇنانباي اۋىلىن جامانداتادى... ەرiپتiڭ بiرجان سال مەن سارانىڭ ايتىسىن سىرتتان جازىپ, جانىنان ٶلەڭ شىعارعانىنا قارسى توبىقتىنىڭ قۋانىشباي اقىنى مىناداي ٶلەڭ جازىپتى» دەپ Iلەكەڭ جوعارىداعى ٶلەڭدi تٷگەل كەلتiرگەن. دەمەك, سارانىڭ اۋىلداسى, كٶزi تiرiسiندە ونىمەن تالاي رەت جٷزدەسكەن, جەتiسۋ ٶڭiرiندەگi تاريحي وقيعالاردى ٶتە جاقسى بiلەتiن Iليياس جانسٷگiروۆ تە «بiرجان-سارا» ايتىسىن ەرiپ شىعارعانىنا ەشكٷمەندانباعان.
زەرتتەۋشi مۇحامەتحانوۆ ٶز كiتابىندا ەرiپتi كٶزiمەن كٶرگەن, ونىڭ الدىنان دەرiس العان, جىرلارىن جاتتاپ ٶسكەن بiراز اقىنداردىڭ ەستەلiكتەرiن كەلتiرiپتi. مەسەلەن, تٶلەۋ كٶبدiكوۆ, نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ, قۋات تەرiباەۆ, ساپارعالي ەلiمبەتوۆ, شۇعىبان قاۋمەتوۆ, شەكiر ەبەنوۆ, سەدۋ ماشاقوۆ سيياقتى اقىندار «بiرجان-سارانى» ٶمiر بويى ەرiپ شىعارماسى دەپ ساناپ كەلگەنiن بiراۋىزدان اتاپ ٶتكەن. ولاردىڭ بەرiن تiزiپ وتىرۋعا مٷمكiندiك جوق. ەيتسە دە, وسى تۇستا ۇلى جىراۋ جامبىلدىڭ ەستەلiگiن كەلتiرە كەتكەنiمiز جٶن بولار.
قايىم مۇحامەتحانوۆ 1940-جىلى ەرiپ شىعارمالارىن كiتاپ قىپ باستىرۋ ماقساتىمەن الماتىعا كەلiپ, استانادا بiراز ۋاقىت ايالدايدى. بiر كٷنi عالي ورمانوۆپەن جولىعىپ قالادى دا, بۇل كiسi دە سارانىڭ اۋىلداسى عوي دەپ, «بiرجان-سارا» ايتىسى تۋرالى پiكiرiن سۇرايدى.
– بiرجان مەن سارا ايتىسقان ەمەس, ايتىستى دەگەن بوس سٶز. ولاردى ايتىستىرىپ جٷرگەن – ەرiپ اقىن عوي. ەرiپتi جامبىل دا بiلەدi ەكەن, ەڭگiمە اراسىندا ايتىپ وتىرادى, – دەيدi عالەكەڭ.
عالي ورمانوۆ – ول كەزدە جامبىلدىڭ حاتشىسى. مۇحامەتحانوۆ ەلگi سٶزدi ەستiگەن سوڭ عاليعا جابىسىپ, جامبىلدىڭ ەستەلiگiن ٶز اۋزىنان جازىپ بەرۋدi ٶتiنەدi.
– جارايدى. بiر-ەكi كٷندە ٶزiم دە جامبىلعا بارايىن دەپ وتىرمىن. بارعان سوڭ ەڭگiمە قوزعاپ كٶرەيiن, – دەيدi عالي دا قارسى بولماي.
ارادا ون شاقتى كٷن ٶتكەندە, ۋەدەسiندە تۇرعان ورمانوۆ جامبىلدىڭ ەستەلiگiن مۇحامەتحانوۆقا تابىس ەتەدi. ۇلى جىراۋ جامبىلدىڭ اۋزىمەن ايتىلىپ, قازاقتىڭ ٷلكەن اقىنى عالي ورمانوۆتىڭ قولىمەن كٶشiرiلگەن سول ەستەلiك قازiر دە عالىم ارحيۆiندە ساقتالۋى. ونىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناداي:
وندا جامبىلدىڭ 45-46 جاستارداعى كەزi ەكەن. «وسى ۇزىناعاشتا بiر توپ بار دەگەن سوڭ, مەن دە باردىم, – دەيدi جەكەڭ. – الماتىدان دا جiگiتتەر كەلiپتi, سولار جاتقان ٷيگە تٷستiم. بiلiمدi, بەدەلدi جiگiتتەر ەكەن... جۇرت قولقالاعان سوڭ ازىراق ٶلەڭ ايتتىم. قوناقتاردىڭ iشiندە بiر قىزىلشىرايلى, سارى جiگiت مەنiڭ سٶزiمە دەن قويىپ وتىرعان تەرiزدەندi. داڭ-دۇڭ باسىلعان سوڭ, بiرەۋلەر بiرجان مەن سارانىڭ ايتىسىن سٶز قىلدى. بiرەر اۋىزىن جاتقا ايتىستى. «وسى ٶلەڭدi شىعارعان ەرiپ اقىن مىناۋ بولادى» دەدi سەيiت دەگەن جiگiت. ەلگi قىزىلشىرايلى, سارى جiگiت – ەرiپ ەكەن. الماتىدا قىزمەت iستەيدi ەكەن ٶزi... سٶز ەلپiنە قاراعاندا, بۇل دا بiر كەسەك اقىن-اۋ دەگەن ويعا كەلدiم. تانىسا جٷرەيiك دەگەن سوڭ, سول توپقا ٶزiم مiنiپ بارعان جاقسى ەرiمدi بەردiم وعان. بۇدان كەيiن دە جولىعىپ جٷردiك. ٶزi ٶلەڭدi جازىپ شىعارادى ەكەن. «بiرجان-سارانىڭ» كٶپ جەرiن جاتقا ايتىپ جٷردi».
جەكەڭنiڭ بۇل سٶزدەرi اقيقاتقا تولىق ساي كەلەدi. شىنىندا دا, 1888-1895 جىلدار ەرiپتiڭ قاپال, الماتى ۋەزدەرiندە تiلماش بوپ قىزمەت اتقارعان كەزi. ايتىس ٶنەرiنiڭ جامبىلداي تارلانبوزى ەرiپكە بiر كٶرگەننەن قۇلاي بەرiلiپ, استىنداعى ەرiن تٷسiپ بەرسە, مۇنى ەڭ الدىمەن «بiرجان-سارا» ايتىسىنا كٶڭiلi تولعانى دەپ تٷسiنۋiمiز كەرەك.
وسى ارادا ايتا كەتەتiن بiر جاي: «بiرجان-سارا» ايتىسى جٶنiندەگi تالاس-تارتىسقا كەزiندە مۇحتار ەۋەزوۆ تە ارالاسقان ەكەن. مۇحاڭ 1933-جىلعى ابايدىڭ تولىق جيناعىنا جازعان العى سٶزiندە: «بiرجان-سارا» ايتىسىن ەرiپ شىعارعان» دەپ اشىق ايتسا, ارادا ون بەس جىل ٶتكەندە ول پiكiرiنەن قايتىپ قالادى. 1948-جىلى شىققان «قازاق ەدەبيەتi تاريحىنىڭ» بiرiنشi تومىندا: «بۇل ايتىستى شىعارعان ەرiپ اقىن دەگەن دە پiكiرلەر بار. بۇل قاتە پiكiر. انىعىندا, بiرجان مەن سارانىڭ ايتىسى بولعان... ەرiپ – وسىنداي ايتۋشىنىڭ جەنە ەڭ العاش حاتقا تٷسiرۋشiنiڭ بiرi» دەپ اۆتوردى جاي كٶشiرۋشi, ٶڭدەۋشiنiڭ دەرەجەسiنە تٷسiرiپ تاستايدى. ايتىستى بولدى دەۋشiلەر كەزiندە ەۋەزوۆتiڭ وسى سٶزiن كٶزiر قىپ پايدالانعانى بەلگiلi.
اباي اينالاسىن سونشاما جاقسى بiلگەن مۇحاڭنىڭ ەرiپ تۋرالى ەر كەزدە ەر تٷرلi پiكiر ايتۋىنا نە سەبەپ بولدى? بiزدiڭ ويىمىزشا, جازۋشى مۇنداي ٶزگەرiسكە سانالى تٷردە بارعان سيياقتى. 1933-جىلى ايتىلعان العاشقى پiكiر – بۇرىننان قالىپتاسقان, قالتقىسىز كٶڭiلدەن شىققان, شىن ويى بولسا, ەكiنشiسiن – ۋاقىت تالابىنا, زامان اۋقىمىنا قاراي امالسىز جاسالعان «جٷرiس» دەپ بiلەمiز. بىلايشا ايتقاندا, «بiرجان-سارانى» امان ساقتاپ قالۋدىڭ امالى. ٶيتكەنi, وتىزىنشى جىلداردىڭ اياعىندا زامان كٷرت تارىلىپ, اباي شەكiرتتەرiنiڭ بەرi «الاشورداشىلار» قاتارىندا قارالانىپ جاتتى. ەرiپتiڭ دە ساياسي بەتi اشىلماي تۇرعان كەز. مۇنداي جاعدايدا قازاق جىرىنىڭ iنجۋ-مارجاندارىنىڭ بiرiنەن سانالاتىن شىعارمانى بولاشاعى نەعايبiل جەكە اۆتورعا تەلۋ قاۋiپتi ەدi. جىردى دا, سونىڭ نەگiزiندە قويىلعان «بiرجان-سارا» وپەراسىن دا امان ساقتاپ قالۋ ٷشiن, ونى ەرiپ شىعاردى دەگەننەن گٶرi, «بiرجان مەن سارا ايتىستى» دەگەنi ەلدەقايدا تيiمدi بولاتىن. مۇحاڭ سيياقتى ەدەبيەتتi قاپىسىز تانيتىن ادامداردىڭ بادىرايىپ تۇرعان فاكتiلەرگە قاراپ جاتپاۋىنىڭ بiر سەبەبi وسىدان بولسا كەرەك.
ال ەندi ەرiپ تەڭiربەرگەنوۆ ٶزi جازعان شىعارماعا نەگە بiردەن يەلiك ەتپەدi? باسپانىڭ جايىن جاقسى بiلەتiن, بۇدان بۇرىن دا: «قيسسا زييادا-شاھمۇرات», «قيسسا قوجا عاپان», «قيسسا تاھير», «قيسسا باھرام» سيياقتى كiتاپتارىن قازان باسپاسىنان ٶزi شىعارىپ جٷرگەن ەرiپتەي اقىن «بiرجان-سارانى» نەگە ٶز اتىنان باستىرمادى? ونىڭ قايداعى بiر جٷسiپبەك قوجا شايحۇليسلامنىڭ قولىنا تٷسۋi قالاي دەگەن مەسەلەگە كەلسەك, بۇل سۇراقتارعا دا جاۋاپ بەرۋ قيىنعا تٷسپەيدi.
ەسiلi, ەرiپ «بiرجان-سارانى» شىعارۋىن شىعارسا دا, «بۇل ايتىستى مەن جازىپ ەدiم» دەپ جۇرتشىلىققا جارييالاماعان. ونىڭ بۇل شىعارمانى داستان ەمەس, ايتىس تٷرiندە جازۋى دا ٶز اتىن قۇپييا ساقتاۋدىڭ امالى-تۇعىن. ايتىس تاراعان سوڭ, ٶزiنiڭ ەكi وتتىڭ اراسىندا قالىپ, ەكi جاقتى قىسىمعا ۇشىرايتىنىن اقىن جاقسى بiلگەن سيياقتى. بiر جاعىندا اششى سىنعا ۇشىراپ, ازۋىن باسقان توبىقتى رۋى بولسا, ەكiنشi جاعىندا ساراداي ارۋدى تەڭiنە بەرمەي, مالعا ساتىپ جىلاتقان ماتاي جۋاندارى تۇر. «ايتىستا» سارانىڭ اۋزىمەن ەكi جاقتى بiردەي ەشكەرەلەپ, بiر وقپەن ەكi قوياندى اتىپ العانداي كٶرiنگەنiمەن, اعايىننىڭ ٶكپە-نالاسى وڭايعا تٷسپەسi بەلگiلi ەدi. سوندىقتان, ەرiپ «بiرجان-سارانى» كٶپ دانا ەتiپ كٶشiرتiپ, ەل-ەلگە تاراتىپ جiبەرگەن دە, ٶزiن تاسادا ۇستاعان. ٶتە بiر تiلەۋلەس, سىرلاس كiسiلەر بولماسا, ول جايىندا ەشكiمگە تiس جارىپ, ەشتەڭە ايتپاعان.
بۇل ورايدا, قايىم مۇحامەتحانوۆ كiتابىنداعى حالىق اقىنى نۇرلىبەك بايمۇراتوۆتىڭ ەستەلiگi كٶڭiل اۋدارارلىقتاي: «مەن 1922-جىلى سەمەي قالاسى, پوتانين كٶشەسi, 21-ٷيدە ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلمەن كٶرشi تۇردىم, – دەيدi بايمۇراتوۆ. – بiر كٷنi تۇراش: «بiزدiكiنە ەرiپ, كٶكباي, تاعى باسقا ادامدار كەلiپ وتىر. سەنi سولارمەن تانىستىرايىن» دەپ مەنi ٷيiنە ەرتiپ باردى.
بۇل كٷندە ەرiپتiڭ الپىستان اسىپ كەتكەن شاعى. كٶكباي ەكەۋi سٶزبەن قاعىسىپ, قالجىڭداسىپ وتىردى. قوناقتاردىڭ iشiندە مەن بiلەتiننەن قانىشتىڭ اعاسى ەبiكەي سەتباەۆ بار ەدi... بiراز ٶلەڭ ايتقان سوڭ, ەبiكەي ەرiپكە قاراپ:
– وسى «بiرجان-سارانى» سiز شىعاردىڭىز با? – دەپ سۇرادى. ەرiپ بiراز ٷندەمەي وتىردى دا:
– يە, بۇل ايتىستى بiر سەبەپپەن مەن جازىپ ەدiم. بۇل سٶزدە قانشا كiنە بار ەكەنiن بiلمەيمiن, ەيتەۋiر, بiرجان مەن سارانىڭ ايتىسى دەپ جازعانمىن, – دەپ جاۋاپ بەردi».
بiز بۇل ٷزiندiدەن ەرiپتiڭ «بiرجان-سارا» تۋرالى كٶرiنگەن جەردە سٶز ەتۋدi ۇناتپايتىنىن, ەسiرەسە, اباي ۇرپاقتارى الدىندا كەدiمگiدەي قىسىلاتىنىن بايقايمىز.
ال, «بiرجان-سارانى» قازاندا كiتاپ قىپ شىعارعان جٷسiپبەك قوجا شايحۇليسلامعا كەلسەك, ول – قازاقتىڭ حالىق جىرلارىن جيناپ, باستىرۋدا ەدەۋiر ەڭبەك ەتكەن ادام. كەزiندە اياگٶزدە مەدرەسە بiتiرگەن, اراب, پارسى, شاعاتاي تiلدەرiن جاقسى بiلەتiن جٷسiپبەك بۇدان بۇرىن دا «الپامىس», «قىز جiبەك», «ايمان–شولپان» جىرلارىن قازان باسپاسىنان جەكە كiتاپ ەتiپ شىعارعان-دى. قولدان-قولعا كٶشiرiلiپ, ەل iشiنە تاراپ كەتكەن «بiرجان-سارانىڭ» دا بiر نۇسقاسى وسى جٷسiپبەك قوجانىڭ قولىنا تٷسەدi دە, ول ونى 1898-جىلى «قيسسا بiرجان سال مەن سارا قىزدىڭ ايتىسقانى» دەگەن اتپەن قازاندا باستىرىپ شىعارادى. وسىنداعى «قيسسا» دەگەن سٶزدiڭ ٶزi-اق بiراز جايدى اڭعارتسا كەرەك ەدi. الايدا جٷسiپبەك «ايتىستى قىزدىڭ ٶز اۋزىنان جازىپ الدىم» دەپ بىلايعى جۇرتتى وڭدىرماي شاتاستىرعان.
ولاي دەيتiنiمiز: حالىق مۇراسىن جيناۋدا بiراز قىزمەت اتقارعان وسى جٷسiپبەك قوجانىڭ كەلەڭسiز قىلىقتارى دا از بولماعان سەكiلدi. ونىڭ كەيدە حالىق جىرلارىن ٶزiم جازدىم دەپ يەمدەنiپ, جاماۋ-جاسقاۋ سٶز قوساتىن دا ەدەتi بولعان. ول «ايمان-شولپاندى» باسى بٷتiن يەمدەنسە, «باسىندا مەنەن جايىلدى, قيسسا بولىپ بۇل جiبەك» دەپ, «قىز جiبەك» جىرىنا دا «ەن سالىپ» قويادى. «بiرجان-سارا» كiتابىنىڭ سوڭىندا بەتi بٷلك ەتپەستەن, ابايدىڭ «جiگiتتەر, ويىن ارزان, كٷلكi قىمبات» دەگەن ٶلەڭiنە «جيەندiك» جاساپ, قازانداعى باسپاگەر احمەتكەرiم دەگەنگە ٶلەڭمەن حات جازادى. «ايتىستىڭ» ول باستىرعان نۇسقاسىندا بۇدان باسقا دا بۇرمالانعان جەرلەر از ەمەس. جٷسiپبەك نۇسقاسىندا: قيسسانى ايتىپ بەرەر الدىندا, سارا وعان كەلiپ مۇڭ شىعادى. تٷپنۇسقادا سارانىڭ تۇرىسبەك قاجىعا ارناپ ايتاتىن:
قولداي گٶر, ەر قاپتاعاي, اتا-بابام,
سٶزiمدi تىڭداتايىن كەلسە شامام.
قاجەكە, كٶپتەن باتپاي جٷرۋشi ەدiم,
ايتايىن بار مۇڭىمدى سiزگە تامام.
قاجەكە-اۋ, كٷنi قۇرسىن ۇرعاشىنىڭ,
بيلiگi بولماعان سوڭ بiر باسىنىڭ, –
دەگەن سٶزدەرiن كiتاپتا جٷسiپبەك قوجا ٶزiنە ارنالعان سٶز ەتiپ ٶزگەرتكەن.
قولداي گٶر, ەر قاپتاعاي اتا-بابام,
سٶزiمدi تىڭدا, قۇربىم, كەلسە شاماڭ (?).
اقسٷيەك, پايعامباردىڭ تۇقىمى دەپ,
سٶزiمدi ەستiرتكەلi كەلدiم ساعان (?)
تاقسىر-اۋ, كٷنi قۇرسىن ۇرعاشىنىڭ, –
دەپ جالعاسىپ كەتە بەرەدi. كٶرiپ وتىرسىزدار, مۇندا «پايعامبار ەۋلەتi, اقسٷيەك» قوجانى سارانىڭ ٶزi iزدەپ كەلەدi. ەل ارالاپ جٷرگەن كەزبەگە «تاقسىر-اۋ» دەپ جالبارىنادى. سٶيتiپ, جٷسiپبەك قوجا ساراعا ٶزiن دەرiپتەتەدi. وعان ايتىستى «قىز اۋزىنان جازىپ الۋدىڭ» نەگە قاجەت بولعانى ەندi تٷسiنiكتi شىعار.
قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز: كەزiندە ٷلكەن داۋ بولىپ, بiراق دۇرىس شەشiمiن تاپپاي توقتاپ قالعان «بiرجان-سارا» ايتىسى تۋرالى تالاسقا نٷكتە قوياتىن ۋاقىت جەتتi. ۇزاق جىلدار قيياناتتىڭ قۇربانى بولىپ, اداسىپ كەلگەن اسىل مۇرا ەندi ٶز يەسiن تابۋى كەرەك. ٶزiنiڭ ەڭ ٷزدiك شىعارماسىنان كٶپ جىلدار بويى ماقرۇم ەتiلگەن ەرiپتەي اقىننىڭ ارۋاعى بiزگە سوندا عانا رازى بولادى. كەلەر جىلى ەرiپتiڭ تۋعانىنا 140 جىل تولادى دەسەك, اقىننىڭ مٷشەلتويى كەزiندە ايعايلاپ ايتار بiر شىندىعىمىز وسى بولماق.
بiرەۋلەر دەل وسى تۇستا: «ەگەر ايتىس بولمادى دەسەك, سارانىڭ اقىندىعىنا نۇقسان كەلiپ جٷرمەي مە?» دەپ ساقتىق ايتۋى دا مٷمكiن. بiزدiڭشە, ولاي ويلاۋعا ەشقانداي نەگiز جوق. بiرجانمەن ايتىسپاعان ەكەن دەپ, سارا تۇلعاسى ودان كiشiرەيمەيدi. ونىڭ اقىن سارا اتالۋىنا ٶزگە ٶلەڭدەرi دە جەتiپ جاتىر. قايتا, ارۋاعىنا كiر كەلتiرەر ارتىق جٷكتەن, داۋ-دامايدان ارىلعان قازاقتىڭ ارۋ قىزى بiر كەزدە ٶزiنە ارمان بولعان اقىننىڭ ٶلمەس كەيiپكەرiنە اينالىپ, ابايدىڭ توعجانى, پۋشكيننiڭ تاتياناسى سەكiلدi ۇرپاقتار جادىندا مەڭگi جاساي بەرەدi. بۇرىنعى «بiرجان-سارانىڭ» ٷستiنە, ەندi «ەرiپ پەن سارا» دەگەن مٷلدە جاڭا, بiراق شىن اڭىزدار تۋادى.
سونان سوڭ, بەرiمiزدەن دە جوعارى, ەشكiم اتتاپ ٶتە المايتىن, اقيقات دەگەن دە بiر قاسيەتتi نەرسە بار عوي, مىرزالار. بiرەۋلەرگە تيiمسiز بولادى ەكەن دەپ, ەندi بiرەۋلەرگە قايشى كەلەدi ەكەن دەپ, شىندىق سورلىنى قاشانعى شىنجىرلاپ وتىرامىز. ەدەتتە, سوت زالىندا كۋەلاردىڭ: «شىندىقتى, تەك قانا شىندىقتى ايتامىن!» دەپ انت ۇستايتىنى بولۋشى ەدi. بiزدiڭ قالام ۇستاپ جٷرگەن قاۋىم دا تاريح الدىندا دەل سونداي انت بەرسە ارتىق بولماس ەدi. اعا بۋىننىڭ اعاتتىعىن ۋاقىت دەگەن تٶرەشi اقىرى كٶزگە تٷرتiپ كٶرسەتكەنiندەي, ەشكiمنiڭ بەت-جٷزiنە قارامايتىن ەدiلەت تارازىسى ەرتەڭ بiزدiڭ الدىمىزدان دا شىعارى سٶزسiز. ەگەر ٶز زامانىمىزدىڭ شىندىعىن بٷكپەي ايتىپ, الدى-ارتىمىزدى اداقتاپ, تاريحتى تازا كٷيiندە ٶتكiزبەسەك, كەلەر ۇرپاق بiزدi كەشiرمەيدi.
قابدەش جۇمادٸلوۆ,
1995 جىل.
ۇلت پورتالى
