Eskertý: bul — ekinshi maqala. Alǵashqysy — «Jańǵyrý men Jańarý» / «Almaty aqshamy», 14 qyrkúiek, 2017 jyl/.
Men tym ózgergishpin: búginimdi erteńim joqqa shyǵaryp jatady. Joqtan tabylǵan, jadtan jańylǵan aqiqatty aqezýlegennen ne paida? Keshegi men Búginniń áýdemjer aralyǵynda qolǵa qalam almasqa shara qalmady. Onsyz da kópten kókeide júrgen oi edi. Aitty-aitpady, bizdiń Rýhymyz, shynynda da, shydamdy-aq eken: ai boiy azyqsyz, jyl boiy jazyqsyz japa shegip júre beretinine qairan qalasyń!.
***
Shyndyǵyna kelgende, oiy ozyq, kelbeti kemel talai-talai talany bólek, tanymy erek danyshpandar men ǵulamalar yqylym zamannan beri qarai mynaý «Jaryq dúnie» dep atalatyn jaryqtyqtyń asty-ústin aqtara, astar-tysyn sóge júrip sóz sólin sarqyp, kóz maiyn taýysqan. Sondaǵy, basqany bylai qoiyp, bas qatyrǵany myna bir sóz: «Senen RÝH týraly surap jatyr. Olarǵa ait: RÝH Allanyń ámirinen. RÝH týraly senderge az maǵlumat berildi...» /ál-Isra súresi, Quran kárim/.
Aldymen «nege?» degen suǵanaq suraq aldyńdy keskesteidi. Qashanda saýal ońai, jaýap qiyn. Qiynnyń túiinin sheshpekke bekinip amalsyz qaǵaz kemiresiń, tipti, qaimanadan baz keship qara túndi betke alyp aidalaǵa qańǵyp ketesiń. «Qarańǵy túnde taý qalǵyp...» Abai da sóitken. Uly oishyldyń oqshaýlanǵan bir sátin qapysyz ańǵaryp, boiaý qudireti arqyly qaǵazǵa túsirgen sýretshi qiialy qandai júirik deseńshi?! Maǵan, ásirese, ymyrt aýa, tún túse etek-jeńin jel kergen jelbegeili sol bir Kisiniń jalǵyzdan-jalǵyz aýyl, úiden aýlaqtanyp áldeqaida bettep, shettep bara jatqany qatty unaidy. Durysy, ári-sári áser qaldyrady. Aldynda — munarly, tumandy, bálkim, kúmándi bir beipana álem. Kóne de jańa sheksizdik, kóz jetkisiz kókjiek. Gete óleńiniń tóltýmasynan asyp túsken tórt aýyz álgi áýendi-sazdy sóz sarasy dál osy bir sátte dúnie jaryǵyn kórgen bolar ma? Kim bilipti...
Bir mysal. Uzaq joldan aryǵan, ashyqqan bir Dárýish jol jiegindegi dúkenge bas suǵypty. Beti tyrtyq, ústi jyrtyq diýanany dúken qojaiyny jaqtyra qoimapty, biraq shyramytypty:
- E, sen anaý, álgi Pálenshe sopy emessiń be, ál quryp, qańǵyryp júrgenińe jol bolsyn?
- Men de seni tanyp turmyn, óziń áldenip, báldenip ketipsiń ǵoi, qarnym ashyp tur, bir úzim nan, bir kese sý bershi, ál jinap alaiyn?
- Kirgen, shyqqan nemeniń bárine bere bersem nem qalady?
- Qaiyr, meiir degen bolmaýshy ma edi? Erteń ólseń, bári artyńda ádirem qalady ǵoi? — depti Qaiyrshy áli quryp, sózi sozyla, úzile.
- Al seniń she? — depti anaý kesirlene kergip.
- Alladan qorqý pendege ýájip, al ajal kelse, qazir-aq ólýge ázirmin!.. Artymda qinalyp, qimai qalatyndai mende eshteńe joq. Allanyń bailyǵy — myna menmin, ózimmin...
Osyny aityp Dárýish saýdagerdiń kóz aldynda ana dúniege attanyp kete barypty. Anyǵynda Ol áigili sopylyq ilim-bilimniń has súleii — tárkidúnieshil tanymal ǵulama bolatyn. Sopylyq taǵdyrdyń táýekelshil hám táýbeshil sonaryna kóz salǵan adam bul áńgimeniń astar-syryn á degennen ańǵarady. «Bar» men «joqtyń» arasyn qospaq úshin ilimin de, ǵumyryn da sarqyp júrgen pirádarlaryń da solar! Al «Jývanmárdtik» sóziniń shynaiy astary, Mekemtas Myrzahmetov aǵamyz aitqan ritsarlyq emes, menińshe, jomarttyq, márttik, degdarlyq degen uǵymdar aiasynda. Qisyn osylai deidi. Al ritsarlyq bitim, bolmys degenińiz bizdegi sal, serilik úrdiske kóbirek uqsaidy. Bul jaiynda Maǵjan Jumabaevtyń Aqan seri men Batystyń áigili jazýshysy Oskar Ýaildtiń arasyndaǵy uqsastyqty arnaiy tilge tiek etken mynandai sózi bar: «Eger Aqan batyssha bilim alyp, sol el órkenietiniń ókili bolsa, Ýaild onyń qolyna sý da quia almas edi...» Bul rýhshyl aqynnyń ásire boiaýsyz shyn sózi.
Al Mansur Hallajǵa kelsek, gáp basqa. Qazirgi kezde aýyzǵa jii alynyp júrgen shirk/serik/ sózi sol kezdegi Mansurǵa da tiesili, iaǵni, «Ana-ál-Haq» - «Men Allanyń ózimin!» degen astamshyldyǵy úshin Baǵdat halifasynyń buiryǵymen ólim jazasy—otqa tiridei órtelgen. Árine, bul ǵulamalar keńesinde quptalǵan. Ortodoksaldy dáýir men kezeńniń qaharly qarǵysy men zańy osylai boldy ma, kim bilsin...Qazaqy uǵym, nanym muny «Kóp asqanǵa bir tosqyn» dep bir-aq qaiyrady. «Ańdamai sóilegen aýyrmai ólediniń» keri de osy taraptan tabylady. Jái adam Alla aldynda da, alqaly jurttyń arasynda da bulai dep ózinen-ózi moinyna kúná artpaidy. Jazagerdiń asqan bilimdar, aidarynan jel esken aitýly ǵulama ekendigin de el-jurt moiyndaǵan. Biraq úkimniń aty úkim, jazanyń aty jaza.
Jaza demekshi, onyń da túr-túri bar. Jurt kózinshe moinyna qyl arqan salyp darǵa asý ol kezde tek jaý, nemese jaýyz bolsa da er adamdarǵa laiyqty sanalǵan. Al myna úkim... Keiin, jurt aiaǵy basylyp, jaza jaiy esten shyǵa bastaǵan bir mezette ataqty Shiblii shaiqy marqumnyń basyna baryp namaz oqyp, Quran sózin baǵyshtaidy. Ǵulamanyń ótken-ketken ómirin eske alady. Sóitip otyryp az-kem myzǵyp ketedi. Túsine Alla taǵala aian beredi. Shaiqynyń jan azabyn ańǵarǵan Qudiret iesi osy sátte oǵan bylai dep basý aitady: «Jazaly janǵa úkimniń úlken-kishisi joq, esińdi ji, áddińe baq».
Jaza, úkim osymen tynsa meili ǵoi, ólgennen keiin de onyń keiip-keskinin qubyjyqqa balap masqaralaýshylar az bolmaǵan. Kereginshe kelemejdegen, kez kelgen qabyrǵaǵa súreńsiz sýretterin ájýalai oimyshtaǵan. Mundaǵy maqsat — beiopanyń beinesin qoǵamnan múlde bezdirý, kúnálini kúndik jerden taný. Gazet-jýrnal betterinen keide, ásirese, merekeli kúnderde álemishpen áspettelgen kollajdardy kórip qalamyn. Jalpy «kollaj» sózi kimdiki? Barshaǵa ortaq degenniń ózinde tórkin, tegi bolýy tiis qoi? Maǵynasy, máni múldem ózgergenimen, kesheginiń búginge jetken balamasy ma eken?.. Bul qiynnan qiystyrǵan qisyn emes, kádimgi, qazaqy qarabaiyr dolbar ǵana. «Bilemin, zerttegem, túbine jetkem» deitinder bolsa, quba-qup quldyq...
Qiial dúniesine engen, boilaǵan, tipti, dándegen adam túptiń-túbinde AQIQATTYŃ meken-jaiyn bylaiǵy bándýi jurtqa meńzemei tynym tappaidy. Keshegi Abaidy bylai qoiǵanda, Maǵaýinshe aitsaq, burnaǵyda ǵumyr keshken biregei bitimdi ǵulamalardyń talaiy osy baǵytta basyn báigege tikken. Djordano Brýno, Galileo Galilei, Mansýr Hallajdyń, t.b. - taǵdyr-taǵlimattary osyǵan mysal. Mekemtas /Myrzahmetov/ aǵamyz qaita-qaita aýyzǵa ala beretin «Jývanmárdtik», nemese sopylyq ilimniń nebir aitýly soilary men degdarlary tárkidúnielik táýekelimen áli kúnge deiin kisi jadyn jaýlaidy. Áitse de olardy qaitalai almaisyń. Qaitalai almaýdyń sebebi de kóp... Tárkidúnie taqýalary adamnan góri Allaǵa jaqyn. Bándáýi tirshilik ieleri kóbine kúndelikti kúibeń tirshiliktiń ábeqońyr áleginde júredi. Baiysam, toisam, meldektesem... degen pasyq, sasyq pendede qanaǵat, rahym degenińiz /Abai aitqan bes qasiet/ qaidan bolypty? Pendelik pen Perishtelik sipattyń arasy jer men kóktei. Pendelik — bu dúnieniń dúmbilez dúmshe miskini. Al Perishteliktiń peshenesine ekibirdei dúnieniń nazym-nyǵmeti jazylǵan. Ekeýi qosylǵan kúni álgi Quran kárimdegi «az maǵlumattyń» oryny tolmaqshy. Kieli de qasietti RÝHTYŃ jeńisi de, jemisi de sol kún! Bar men joqtyń, ash pen toqtyń arajigi qosylatyn bul kún týa ma, týmai ma? Bári de /jaqsy bolsyn, jaman bolsyn/ jer basyp júrgen «Allanyń súiikti» qulyna bailanysty.
Iá, Jan men Tán, RÝH pen Zat/materiia/ aralyǵynda Álimsaqtan bermen qarai antogonistik aiqas-shaiqas júrip jatyr. Bizge salqyn saýat kerek pe, álde, sarabdal Sana sanatkerligi kerek pe? Namystyń quly kerek pe, álde, qamystyń jymy kerek pe? Farididdin Attarǵa ańdatpa jasaýǵa týra keledi: «RÝH adamǵa Alla taǵala tarapynan daryǵan dúri-gaýhar nur. Baiqap, sezine alsań, keýdeń ishinde onyń syr-sipaty jatyr. Biraq bul jerde jol kórsetetin jan iesi joq. Rasynda, jer-jahannan izdep júrgen sol nárse ózińde. Sen onyń qupiia da tylsym syrlaryna óle-ólgenshe kiriptarsyń. Seniń adam sanatyndaǵy sipatyń ázirge tek zatta ǵana. Sol zat pen sipattyń da qadyr-qasietin shyn uǵynyp, bile alatyn jaǵdaida emessiń. Óń men tústiń arasynda astarly da tylsym-tutas álem jatyr. Janyńdy jarylqaityn sol jaýhar dúnie túptiń-túbinde arman-maqsatyńa alyp baratyn adal da ádil jolserigiń. Saiyp kelgende, aspan juldyzdary-seniń kóz janaryń. Úidiń ishinde otyrǵanyńmen, esiktiń syrtyndasyń. Jerde turǵanyńmen, aspani álemniń aiasyndasyń. Qysqasy, ári barsyń, ári joqsyń...».
Aityńyzshy, osyndaǵy «ári barsyń» men «ári joqsyńnyń» astarynda nendei jumbaq jatyr? Ózińizge, ózińizdiń ishki iir-shiyr jylym-jyqpylyńyzǵa shyndap úńile alsańyz, bir jaýaby tabylyp qalar. Biraq bul sizdiń, bizdiń qolymyzdan kele qoiar ma? Pendelik peshenemiz buǵan jar bere me? «Jyltyraǵannyń bári altyn emes» dei tura kóz jáýin alǵan dúniege dúmshe kóńilimiz suǵyn salyp júrmei me? O da múmkin-aý. «Ábden múmkin! - deidi ishki bir kóksoqqan kórgensiz kóleńkem,-kórmei, bilmei júrsiń be?». Nege kórmeiin, nege bilmeiin... Biraq, Túlki zamanǵa ilki Tazy bola almasam ne shara!.. Taǵy da Attar aishyǵy qulaǵyma sybyr qaǵady: «Dúnie-múlkińdi, altyn, kúmisińdi joǵaltsań da keýdeńdegi asyl jaýharyńnan airylma. Seniń keýde Saraiyńdaǵy sol gaýharǵa kimder qyzyqpaidy? Qyzǵanatyndar da bar shyǵar?.. Alla nuryn urlatqan adam Shaitannyń jetegine erip, etegine jarmasady, degenine kónedi. Al Shaitani bolmys jaryqtan qaimyǵady, Úrkerden úrkedi. Keýdeńdegi jaryq shamyńnan janyńdaǵylarǵa jylý ber, shapaǵat syila, mahabbat jarylqa. Aspandaǵy Ai da, juldyzdar álemi de sen siiaqty Alla qudiretinen jaralǵan. Seniń tulaboiyńnan olardyń ajar-kórki, ǵusnijamal didary menmundalaidy. Sen de olardyń myna jumyr jerdegi ainaqatesiz nusqasysyń. Jaratýshy qudirettiń de shynaiy beinesi seniń keýdeńde. Keýdeńdegi osy bir asyl jaýhardy saf, taza kúiinde saqtai alsań ǵana tolyqqandy kemel adam dárejesine kóterile alasyń. Seniń Alla aldyndaǵy hám adamzat aldyndaǵy uly mindet, aqadal paryzyń osy».
Adam men Zat... Adam — Haq taǵalanyń rýhi jaratylysy. Alla demi, iaǵni RÝH boiyna daryǵan soń da Ol bylaiǵy dúnieniń eń biik nyǵmetine qol jetkizdi. Dil de, til de onyń meimana menshigine ainaldy. Tipti, Ibilistiń ishi kúiip-janatyndai «Allanyń súiikti quly bolý» huqy da soǵan buiyrypty! Sonda deimin-aý, Adamdy Rýh iesi sipatynda tanyr bolsaq, Zattyń, iaǵni Materiianyń oǵan jarmasyp, jabysyp qalatyndai qandai haqysy bar? Ekeýi eki basqa, bir-birine kereǵar uǵym, tanym emes pe edi? Orys túsinigindegi «otechestvo» bizdegi «adamzat» sóziniń tikelei aiqyndamasy. Qudaiy qońsy bolǵan soń yǵysty-juǵysty jaǵdailar bola beredi desek, olarda «jivotnovodstvo», «zemliachestvo», «hoziastvo» degen sózder byqyp jatyr. Al túsinip kórińiz? Demek, Attar aitpaqshy, munda bir gáp bar bolǵany da.
Negizgi túiin, tujyrymǵa toqtasaq: áýelde RÝH Qudai bolatyn, kele-kele adamǵa ainaldy. Iá, kádimgi, bákene boily jái árippen jazylatyn, asqaqsyz, aibynsyz pesheneli pende. Tipti, búgin bolmasa, erteńgi kúni qurt-qumyrsqa, jyn-jybyrǵa ainalmaǵy da bek múmkin. Pendeniń quldyqqa kóngeni — qulannyń qudyqqa qulap ólgeni! Óitkeni, Osho aitpaqshy, «qiyndyq ataýlynyń qai-qaisynda da aqiqi Rýhtyń astary jatady...». Búgingi qazaqy qaýymnyń qarys-súiem peshenesinde «balapan basymen, turymtai tusymen» degen jazý battiyp tur. Qul pulǵa emes, pul qulǵa quldyq uryp qyzmet etpeiinshe Qudai bergen ystyqáýmet yrzyqtyń quny quldyraǵany quldyraǵan. Adam eńsesi RÝH álsizdiginen eńkish tartady. Al Uiattyń bir ushy arda bolsa, bir ushy jarda.
***
Bárimizge aian: Bas bar jerde Mi bolady. Mi — aqyldyń úishigi. Júrek bar jerde kóz de, /«Júrektiń kózi ashylsa...»/ sóz de, sezim de, túisik te bolmaq kerek. Asqazan bar jerde boiǵa qýat, tánge tábet bar. Biraq jan azyǵynyń jaratylysy basqa. Bizge kórinbeitin, biraq adam ekenimizdi aiǵaqtaityn kúsh, bálkim, Uly Rýhta bolar ma?.. Osyndaida Gamlettiń myna bir sózi eriksiz eske túsedi: «Izgilikti qanymyzǵa qansha sińirsek te ishimizde jan jarasy jasyrynyp jata beredi...». Tán jarasy jazylar, al jan jarasy... Japaly, qapaly qaisybir qandasymyzdyń jan-dúniesi, shynynda da, jaraly jolbarystyń jaǵdaiatyn kóz aldymyzǵa ákeledi. «Jazǵan qulda jazyq joq» demekshi, birde olai, birde bulai, birde malai, birde qudai keipindegi qazaqtyń ishki-syrtqy ajaryn anyq-qanyq ajyratýdan qalyp baramyz. Órkeniet ómirsheńdigin óz jamiǵatynda jańǵyrtyp, óz tabiǵatynda jasartyp, óz jatyrynda ósirip, túletpegen eldiń esken jeldei, aqqan seldei uly kóshke ilese qoiýy ekitalai. Salmaq saryjambasqa emes, sanaǵa túsken sátte ǵana muny ǵadil ańǵarsaq kerek. Biz biletin qazirgi aidan anyq kórinis: dúnieqońyz dúmshelik tórge ozǵan saiyn Rýhtan óń men tústiń qashyp bara jatqandyǵy. Zorlyq-zombylyq, azǵyn-tozǵyndyq, ásire astamshyldyq adam boiyna Ibilisten juqqan indet. Jalǵan demokratiia — jasandy túsik. Al men idealsyz ómir súre almaimyn. Qoǵamdy ideal tutpasań, ólgenińe ókinbeisiń. Adamdy ideal tutpasam, óleń jazyp nem bar?!
...Oiyma Aqseleý oralyp otyr. Oily, boily, ojdandy, opaly... Alla bergen jas — adamǵa amanat. Az ba, kóp pe, kim bilsin, jaryǵy bir óship, bir janǵan aldamshy, jalǵanshy mynaý fánide onyń bizge qaldyryp ketken ómiri de, ónimi de, ónegesi de... mańdaiǵa basar, kózge súrter kil asyl rýhani jaýhar dúnieler! Keshegi aqberen arystarymyzdyń sońǵy tuiaǵyn esimizdi jiiar-jimasta endi bilip jatqan jaǵdaiymyz bar. Sol Aqseleýdiń úmitin ishke jutynyp, kúdigin syrtqa shyǵara aitqan mynadai bir ashy zapyrany bar: «...Eldiń bári men emes: bireýiniń rýhy tómen, bireýiniń minezi jumsaq, bireýiniń áleýmettik jaǵdaiy mursha bermeidi. Meni úkimetim azapqa salyp otyr. Memlekettik deńgeide qazaq bolmysyna, qazaq taǵdyryna qatysty qanaǵattyq deńgeide shara jasalyp otyrǵan joq, tipti, jospary da joq. Osyny ashyq aitatyn kez keldi...».
«Eldiń bári men emesten...» bastap birneshe ret qaitalanatyn «bireýiniń...» astar-syryna aqyl kózimen úńile alsaq, taram-tarmaq qanshama ashy aqiqat, ýsoiqy shyndyq jatyr? Bálkim, arnaiy at basyn buryp árqaisysyna jeke-dara toqtaýǵa týra keler?.. Bir bilerim, keýdesine RÝH qonaqtaǵan jannyń bári de tóńkerisshil! Tóńkerisshil degende taýdy buzyp, tasty jaryp jatqanymyz joq, áńgime aýany, ańdaǵanǵa, tym-tym áride jatyr. Tóte suraq: óz ultyńnyń ulysyń ba, joq álde, qý qulqynnyń qulysyń ba? «Al óziń she? Aqyndar aýyly, qalamgerler qaýymy she?» dep sabyrsyz saýal tastaǵandarǵa taǵy bir taǵdyrly tarlanymyz Esenbai Dúisenbaevtyń myna tórttaǵanyn alǵa tartar edim:
«...Táńiri etti telegeiden teńizdi,
Qaida joryq jyraýlary lebizdi?
Qashannan-aq Dala Qaǵanatynda
Qylysh pen Jyr, Han men Shaiyr egiz-di».
Munda da sol Aqseleýdegi siiaqty Rýhty kókseý, izdeý, tabý, tappaý, joqtaý saryny baiqalady. Keshe «Dala Qaǵanaty» dep aǵymyzdan jarylsaq, búgin «Máńgilik el» esimi eleń qaqtyryp, ańsarymyzdy ózine aýdaryp otyr. Durys-aq, jón-aq. Bul ideia ma, ańyz ba, arman ba? Búginnen bastasaq — qandai negiz bar? Erteńge ysyrsaq — el qulaǵyn eleń qaqtyrýdyń qajeti qansha edi? Naýqandyq shara—rýhaniiattyń qas jaýy. Ideia júzege asqanda ǵana idealǵa ainalmaq.
***
Kókirektiń sheri aitsa ketedi,
Kóilektiń kiri shaisa ketedi... «Negiz» dep otyrǵanymyz — dál búgingi jai-kúiimiz, shama-sharqymyz, ál-aýqatymyz, moraldik-materialdyq jáne oǵan qosa psihologiialyq deńgei-dárejemiz. Aitý ońai, qaitý qiyn. Tarazynyń bir basynda — at basyndai aishyqty ideia, ekinshi basynda — qazaqy qaýymnyń dál qazirgi qalǵan-qutqan qadyr-qasieti. Tabalaýshy da baǵalaýshy da — qudaiy qońsy, kórshi-qolań. Biriniń kózi qysyq, biriniń sózi qisyq. Arqańnan qaǵyp ta, aldy-artyńdy baǵyp ta, reti kelse aiaqtan shalyp ta otyrǵan aldymen osylar. «Aýyzdan shyqqan túkirik qaita jutsań mákúrik» degen sózdiń dýasy da, daýasy da esiter qulaqqa birde syn, birde min. Aitty-aitpady, kórshi turmaq, búgingi qazaqy minez-qulyqtyń ózi synaptai syrǵaq, bulaqtai bulǵaq. Keshegi Abai qazaǵy búgin baýyr men búirektei: biri ońda, biri solda. Ekeýi de syzdaǵysh, ekeýi de muzdaǵysh. Baýyrmal qazaqty aýyldan izdeýshi edik, ol da kózden bal-bul ushty... Qazaq qalaǵa kóshkeli qazymyrǵa ainalyp barady. Dos-jarannyń turlaýsyz turqynan sen ózińniń eń myqty jaýyńdy tani bil. Sonda ǵana qaitpai qarsylasý arqyly sen oǵan jan-júregińmen jaqyndai alasyń. Jalǵan sóilep otyrǵanym joq, búgingi kúnniń bultartpas shyndyǵy osy.
Jalǵyz qazaq qana ózgerip jatqan joq, mynaý álem-jálem jyltyraq dúnie osy turysynda quddy aiar áiel siiaqty — jańashyl ulylar men jasampaz jaqsylardyń janynan shyr ainalyp shyqpai qoiady, nemese qolyna shyraq alyp sońyna túsedi. Ásirese, sońǵysy besenemizge jazylǵandai beleń alyp barady. Al ataq pen dańq qashanda qamsyz, muńsyz qaidaǵy bireýlerdiń enshisine tiesili. Zaman zaýqy árqalai. Talǵam tarazysynyń tabaǵy da, tasy da tym taiǵanaq. Búgin «Shámshi, Shámshi!» dep júrgender erteń-aq es-túsinen airylyp ózge bireýge ózeýrep shyǵa keledi. Óitkeni ómirdiń ózi qubylmaly. Erteń basqa bir sańlaq shyǵady. Muny álem tilinde «fenomen», qazaqy uǵymda ǵajaiyp deidi. Ǵajaiyptar azaiǵan saiyn sana sańylaýy sarańsyp, saiazdanady. Ǵaryshqa ushý, Marsqa qoný búginde ǵajaiyp bolýdan qaldy. Kúlli túrki dúniesiniń ózgelerdiń túsine enbeitin úsh birdei ǵaryshkeri - qandasymyz, qazaqtyń qara balasy. Qaharman deseń — Qaharman. Ańyzdyń shynǵa, shynnyń aqiqatqa ainalǵan anyq ta qanyq túri de, túsi de, óńi de, ózi de osy úsheýi. Biraq... osy kúnge deiin osy úsh Batyrymyzdyń birigip júrgen kezin, ne birge túsken sýretin, basqany qaidam, óz basym kórmeppin. Jyl saiyn, ai saiyn, tipti, kúnara, kún saiyn kórsem de artyq bolmas edi!!! Óitkeni bul — adamzat balasynyń, onyń ishinde ańyzshyl, afsanashyl hám ertegishil qazaqtyń qiialdan qiianǵa bir-aq tórlegen, órlegen, erlegen týra maǵynasyndaǵy Fenomeni!!! Ony elep-eskere almasaq, anyq-qanyq qanymyzdyń suiylǵany. Unjyrǵasy túsken ulttyq «menimizdiń» aqyr-taqyr tiylǵany. Uly perzentin ulyqtai bilmegen, ulttyq qundylyǵyn qunttai bilmegen elde rýhani jańǵyrý, jańarý ózdiginen júrip jatady degenge óz basym senbeimin! Al jańa qarý-jaraqty oilap tabý adamnyń isi emes, Ibilistiń ylańy. Naǵyz ǵajaiyp, shyn qudiret Imani tazalyqtyń kózaiymy — uly mártebeli Ónerde. Al Óner — álimsaqtan beri RÝHtyń ashyly-tushyly jemisi. Óner adamynyń kózimen qarasań, Kúnniń ózi de, kózi de kólpar, tipti, batyp bara jatqannyń ózinde sý betine altyn shashyp ketedi! Qaltyldaǵan qaiyǵyn órge de, tórge de salyp eskegimen altyn kúrep bara jatqan Balyqshyny kórseńiz, buǵan anyq kóz jetkizer edińiz! «Hanyna da sálem bermegen, óle ǵashyq bolǵan, onysyn dáleldeý úshin aldy-artyna altyn shashqan onyń Hanshaiymyna da janaryn tiktep, qabaǵyn ashpaǵan» búgingi kúnniń Libeii biz bolamyz! Shyndap úńilgen kisige, árine...
Kópke ókpe júrmeidi. Jalmaýyzda jaqyn, jebirde jekjat, julymyrda juraǵat, obyrda Otan bolýshy ma edi? «Allanyń eń uly jaratylysy — adam balasyna degen mahabbatyń men súiispenshiligiń berik bolsa, - deidi Osho,--onda sende keri minez kek te, kesepat kesir kóre almaýshylyq ta bolmaq emes...». Jan taza, Rýh pákiza. Kókke ushady. Arsh /ǵarysh/ álemine. Alla dárgeiine. Tán — nájis. Súiek-saiaq — Materiia. Materiia bolǵandyqtan da qara jerdiń enshisinde: iridi, shiridi, qýarady. Ústinde jatsa tozańǵa, astyna tússe topyraqqa ainalady. Eger, ǵaiyptan taiyp Jan Tándi tastap Arshqa ushpasa, ne usha almasa qaiter edi? Tán mazaǵyna tap bolǵan Jan azabyn sonda kórer edik! Qudai saqtasyn...
***
Basqa kórshi-qolańdy qaidam, bizdiń elde «Memleket adamy» degen aiyryqsha ataý bar. Zildi, salmaqty, sesti estiledi. Sodan ba eken, sol sýbektini kórmei jatyp, nege ekeni belgisiz, oiyńdy da, boiyńdy da tez jinap ala qoiasyń: E, «joǵarǵy jaqtyń adamy» ǵoi... Al joǵarǵy jaqtyń adamyna kezdeisoq kezdeskenniń ózinde olpy-solpy túrińdi kórsetýge bolmaidy. Etika solai. Eleýdi bylai qoiǵanda, sálemińdi almai qoisa qaitesiń? Siz oilaǵandai, onyń da syrtyna ishi sai: syr aldyrmaidy, syr aldyrǵany bylai tursyn, sizdi kózben tintip, iship-jegisi keledi. Bul endi qasqaǵym sáttik psihologiialyq arbasý. Qysqasy, janasa da, jaqyndai da almaisyń. Al men she? Qudai-aý, Aqynmyn ǵoi?! Aqyn bolǵanda da...Arjaǵy túsinikti. Sus pen ses mende qaidan bolsyn. Onyń ústine qoiynda ámiian, moiynda «qarǵybaý» joq. Oqtaý jutyp, oqshiia qaraityndar mensiz de az emes qoi. Sonda men, ne, Memleket adamy emespin be? Al mynaý qatardaǵy «qara halyq» she? Bárimiz de memleket adamymyz!!! Biraq... shyn máninde... Kórdińiz be, psihologiialyq itis-tartystyń túp tamyry qaida jatyr?! Mendegi etikany memlekettik elita mensinbeidi. Qalyptasqan qaǵida, ádepten tys ádet, mine, osyndai. Meili, Batys bolsyn, meili, Shyǵys bolsyn, órkeniettiń aqyry ideiashyl, jańashyl, jasampaz shyǵarmashyl topty tunshyqtyrýmen tynatyny beseneden belgili. Biz órkeniettiń baǵzy-baiaǵy kóshine kóz salmai jatyp osy bir kesirli, kespirli kedergini bastan keship jatyrmyz. Ata-babamyzdan ildallalap búginge jetken sanaýly salt-dástúrimizden de, baǵaly qazyna-bailyǵymyzdan da ada-kúde airylý qaýpi bar. Saiasi ústemdik pen kónpis kópshilik ylajsyz ymyralasqan qoǵamda qordalanǵan qoiyrtpaq az bolmaidy. Áleýmettik-ekonomikalyq hal-ahýaldyń da qazirgi qalt-qult qadamyn kózben baǵyp otyrǵan jaiymyz bar. Qýandyrmaidy, kerisinshe, ashyndyrady. Ulttyq pishim, poshym da anyq emes, alabajaq. Senbeseńiz, kóshedegi bilbordty, teledidardaǵy anaý bir qanatty nysan — Qustyń qarala kúzdegi qatyp qalǵan usqynyna úńilińiz. Mojantopai mozaikanyń naq ózi. Bylaisha aitqanda, «naýqandyq sharanyń» ásireqyzyl shimaiy. Ulttyq rámizimizdegi qanatty Qyrannan sadaǵa ketse bolady! Ózimizdiń telekanaldan kórip otyrmyn — kádimgi, jelke úziletin, bel ketetin «Jekpe-jektiń» jan berip jan alysqan «qiiametqaiymy». Elikken jurt, demikken deliquly. Ekeýdiń bireýi qapysyz ajal qushatyn Rim gladiatorlarynyń naq ózi dersiń! Munda da sol álgi groteska men mozaikanyń arasyndaǵy ásireóner kózge urady. «Rýhani jańǵyrýdyń» jarnamalyq sipaty. Bir ǵana bul bolsa keshirer ediń ǵoi, «betti basatyn», «tura qashatyn» tustar adym saiyn kezdesse, Abaidyń kerin keshpegende qaitýshy ediń? Ana bir joly Ál Farabi dańǵylynyń boiynan kórip qaldym, bylai dep jazypty, kádimgi aishyqty árippen qazaqshalap: «Ájimdi ishten iteremiz». Endi orysshasyn oqyńyz: «Vytiagivanie morshin iznýtri». Qaisysy durys, qaisysy burys? Jylaisyz ba, kúlesiz be? Qala ákimi, men bilsem, dál osy tustan kúnde ótedi. «Oń-solyna qarasa qaitedi, shirkin?..» deisiń qas-qabaǵyń qabaryp. Ana bir joly taǵy bir dańǵyldyń aspani aibaraǵynan aiqailap jazylǵan «Táýlik boiy aýrýsyz!!!» degen jarnamany da kózim shalǵan... Bir jaqsysy, olardy alma-kezek aýystyryp, almastyryp turady eken. Áitpegende...
Bul — bir ǵana mysal... Rýhani astanamyz — Almatydaǵy. Buryn qazaqshamyz qala turyp oryssha jazatyn edik, qazir ekeýin de shań qaptyryp aǵylshynyńyz alǵa shyǵyp ketti! «Saýatsyzdyq» qoi, oqi almai áýrege túsesiń. Birinshi synyptan bastap men de osynaý dáriske dámegóilikpen dánigip-aq baǵar edim! Biraq, jasy qurǵyr... Suiyq astai syldyr, byldyr naýqandy sýqanym súimeitini taǵy bar...
Bilbord demekshi, ana bir jyly — uly Abaidyń mejeli mereitoiy kezinde Almatynyń dańǵaiyr dańǵyldarynda aqynnyń qanatty naqliiattary men ǵibratty ǵaqliialary aspantórge ilinip kóńilimiz kókke kóterilgendei bir marqaiyp qalyp edik. Bir apta óter-ótpeste biri de qalmai ushty-kúidi joǵalǵanda ishimiz ýdai ashyǵan. Sóitsek, bul da ásire naýqannyń ádettegi «naýqasy» eken. Bul juqpaly naýqan, joq, naýqas qazir Astanaǵa da aman-esen jetipti. Qaiyrly bolsyn... «Aqseleý qurdasym taǵy da ne aityp edi...» dep arqa-jarqa Arqa jaqqa qulaq túremin: «Ulttyq tóltýmalyǵynan airylǵan dúbara, himeralyq tobyrdyń ekonomikasyn órkendetemin, saiasatyn shyńdaimyn, ultaralyq kelisimin ornyqtyramyn dep tyrbaný, beinelep aitqanda, elekke sý quiǵandai, nemese, sý betine sýret salǵandai zaia sharýa...».
«Dúbara, himeralyq tobyr...» - ashy da bolsa shyndyq, betke shyjǵyryp turyp basardai batyl da batyr sóz, ýytty ýáj. «Qyzym, saǵan aitam, kelinim, sen tyńdanyń» qapysyz qaǵytpasy. Iá, bizde baǵzy-baiaǵydan, ata-babamyzdan qalǵan batyrlyq baian, ulttyq ustanym, saliqaly salt-dástúr, naqysty, boiaýly nysan, túr-óń, minez-qulyq... kúni keshege deiin bar bolatyn. Taiǵanaq, tabansyz talǵamsyz elikteý-solyqtaýdyń saldarynan bárinen taq-tuq taýsylýǵa ainaldyq. Qaitsem syzdaǵan júrekti sylap-sipaimyn, qaitsem muzdaǵan júrekti eritem, qaitsem qulazyǵan kóńildi qýandyram, qaitsem jylaǵan jandy jubatam degen armanda jannyń abzal arzýy qai júrekti syzdatpasyn:
«Oily jas, óleń meniń syrlasymdai,
Syrlassam da qumarym júr basylmai...
Aityp ótken aqynda arman bar ma,
Júreginiń túbine kir jasyrmai?..» - deidi Muqaǵali aqyn bul oraida!..
Rýhtyń shynaiy nur-sipatyn kórgińiz, nemese kóńilińizge qondyrǵyńyz kelse, ainalaiyn, aǵaiyn, aldymen janyńyzdaǵy adamǵa úńilińiz! Onyń azan shaqyryp qoiǵan aty — AQYN. Muqaǵalidiń aýzynan shyqqan lepeske, álde, kúdik-kúmánińiz bar ma edi? Kúpirlik qylmańyz, Abaidy anyq súiseńiz... Pýshkin orys jurtynyń ádebi, maǵynaýi tilin, beine, bederin qalai baiytsa, bizdiń Abai odan bir mysqal da kem túsken joq. «Uqsańshy syrtyn qoiyp sózdiń ishin...» degen bir aýyz sóziniń ózi jazarman turmaq oqyrmanǵa da tikelei qatysty.
Imani, rýhani dúnieni aýyzǵa alǵanda Máńgilik mekeniniń aqylman adamy Abaidy alǵa ustaný—«...kókiregi oiaý, kózi ashyq» qai qazaqtyń da qapysyz paryz, qaryzy ekeni, ásirese, búgingi tańda aiqyn da anyq. Allanyń osynaý opaly da opyqshyl pendesi haqynda áli kúnge deiin árqily sóz aitylatyny, nesin jasyraiyq, tań qaldyrady. Bul ne, astamshyldyq pa, «anturǵandyq» pa, álde, «ásempazdyq» pa? Estigen qulaqta jazyq joq, dáremetti bir dastarhan aiasynda otyryp qaisybir «tiri klassiktiń»: «nemenege sony adym saiyn aýyzǵa ala beresińder, qazaqty jamandaǵanda aldyna jan salmaǵan adamdy?..» degen sózin óz qulaǵymyzben estigenbiz. Ázili bolar dep ózinen buryn óńine kóz saldyq: sýyq ta sulyq qalpyn ózgertken joq. Emotsiia degen bolady, aqyldy boidan qashyratyn. Tańqalys ústinde ony da taba almadyq. Sózden mán, astan dám ketti. Allam ózi keshirsin...
Biz munda aqyndy áldekimderden arashalap alǵaly otyrǵan joqpyz. Arashalaityn kim edik biz? Abai áleminiń ishinde júrsek bir sári...Kire almai júrmiz emes pe, qas qylǵanda. Qaisybir pendeler bailyq-shailyǵy men dúnie-múlkine, endigi bireýler mailyq qurly quny joq mansabyna maqtanady. Al Abaiyńyz, burynǵysy az bolǵandai, áli kúnge deiin jan azabyn keshýli. Nanbasańyz, jái qarap emes, shyndap úńilińiz, selt etpeseńiz de sezinersiz, bálkim:
Iá, Abai jalǵyz: «Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoima...», iá, Abai kinámshil: «Qulaǵyn salmas, tilińdi almas kóp nadannan túńildim...», iá, Abai aýrýshań: «Aýyrdy janym, qańǵyrtty, qysty basymdy...» iá, Abai túńilgish: «Kúnde ózimshil eptiniń nesin adam ustasyn...», iá, Abai pessimist: «Ázelde táńirim sorly etti, arsyz elmen áýre etti, jalǵyz úide kúńirentti...», iá, Abai muńshyl: «Shyraidy qaiǵy jasyrmai, kúlkiniń erni kezermes...», iá, Abai synshyl: «El buzylsa, tabady Shaitan órnek...», iá, Abai minshil: «Kózinen basqa oiy joq, adamnyń nadan áýresi...», iá, Abai astamshyl: «Men maqtannyń quly emen, shyn aqylǵa zorlyq joq...», iá, Abai kinámshil: «Júregińmen tyńdamai, qulaǵyńmen qarmarsyń...», iá, Abai ókpeshil: «Beiili shiki, aqyly kúiki, osy jurt pa tapqanyń?», iá, Abai zákúnshil: «Qysqa kúnde qyryq jerge qoima qoiyp, qý tilmen qýlyq saýǵan Zańy qursyn...», iá, Abai mysqylshyl: «Amaldap qaraǵaidy talǵa jalǵap, árkim júr alar jerdiń ebin qamdap», iá, Abai ájýashyl: «Ózimdiki dei almai óz malyńdy, kúndiz kúlkiń buzyldy, túnde uiqyń...», iá, Abai jylaýyq: «Kózime jas ber, jylaiyn...», «Jylai, jyrlai ólgende, arttaǵyǵa sóz qalsyn...», «Ishte dert qalyń, aýyzda jalyn, burq etip kózden jas shyqsyn...», «Kúidirgen soń shydatpai, qoia ma eken jylatpai?..», «Taryldy kókirek, qysyldy júrek, aǵyzdy syǵyp jasymdy...»...
Az ba? Jetetin shyǵar. Deni «Segizaiaqtan» alynyp otyr. Munan soń «myńmen jalǵyz alyspaǵanda» qaitsin! Nege? Nelikten?? Ne úshin??? Shynynda da óz elin, jurtyn osynshalyqty «jerden alyp, jerge salǵan» ne aqyn, ne pende jer betinde bar ma eken, sirá? Muny biz «Abai álemi» atty tutas bir dúniáýi dáremettiń, ia bolmasa «jumaq jemisiniń» ashy da tushy dámin tatqanda ǵana sezine alatyn shyǵarmyz. Al ázirge...
Al endi aityńyzshy: keshegi qazaq pen búgingi qazaqtyń arasynda qai tustan qarasańyz da qandai ózgeshelikti kórdińiz? Aiyrmashylyq bar ma? Qansha degenmen, aralyqta eń keminde bir jarym ǵasyrdyń sulbasy jatyr... Ainaqatesiz aqiqat — Abai eki jaqqa da ortaq, birdei, tipti, tarih Tarazbany desek jarasar!..
Ótken kúnnen sabaq alý da, ótken-ketkenniń taǵdyr-táleiinen tálim alý da, tipti, kúni keshegi Alash bozdaqtarynyń arman-múddesin alǵa ustaný da bilgen kisige - ómirlik mektep, ómirsheń ónege. Al amanat jóni bir basqa. Ol — jumyr basqa júk, paiymdyǵa paryz, qaraiǵanǵa qaryz. Zamana júgin arqaǵa salyp, qazaq degen qamsyzdaý halyqtyń erteńgi qam-qareketin erte oilaǵan hám erte ketken sol myńbolǵyrlardyń, búgingi paiymmen salmaqtasaq, árqaisysy bir-bir Tolaǵai tektes tulǵalar eken-aý! Omyraýly ókpek kezeńniń qońyraýly kóshi kókjiek asyp ketti desek te, sanany saǵat saiyn túrtip oiatatyn jańǵyryq jarǵaq qulaǵymyzdyń kei-keide qulqyn sáriden qurshyn qandyratyny bar. Tyńdap kórińiz: «...Zorlyq, qiianat, qanisherlik joǵalyp, bir zamanda adam balasy birin-biri mańdaiǵa shertpeitin , jer júzine ujmaq ornaityn shaq bola ma, joq pa?.. Ultyn shyn súiip, aianbai qyzmet qylǵan azamaty kóp jurt kúshti, ónerli, bilimdi jurt bolyp, kúreste teń túsip, , basqalarǵa ózin eletip otyr. Ulty úshin qurmet qylmai, bas qamyn oilap júrgen azamattardyń eli artta qalyp otyr. Ultshyl jurttar, áne, Germaniia, Japoniia, Angliia, Týrkiialar...Olardyń balasy jasynan «ultym» dep ósedi. Eseigen soń bar bilimin, kúshin óz jurtynyń kúsheiýine jumsaidy. Olardyń ár adamy — memlekettiń keregi, qyzmetkeri...». /Júsipbek Aimaýytuly. «Ultty súiý», «Abai» jýrnaly, 1918 jyl/.
«Ultyn shyn súiip, aianbai qyzmet qylǵan azamaty kóp jurt kúshti, ónerli, bilimdi jurt bolyp, kúreste teń túsip, basqalarǵa ózin eletip otyr...».Bul osydan týra júz jyl buryn aitylǵan sóz. Tuspal emes, ap-anyq aiǵaq, sanalyǵa da, saqqulaqqa da salmaqty saýal. Iá, kimdermen teń túspekpiz? Basqalar kimder? Árine, kózge badyraiyp kórinip tur: búgin tatý, erteń qatý «qudai qosqan» kórshi-qolań. «Senbe dosqa tursa da qansha maqtap...». Adamnan basqanyń bári «qundylyq» sanalatyn búgingi túlkibulań saiasi itis-tartystan bárin de kútýge bolady. «Ulty úshin qurmet qylmai, bas qamyn oilap júrgen azamattardyń eli artta qalyp otyr...». Gýmanist jazýshy, jaqsy bolsyn, jaman bolsyn, óz qandasyna kelgende sóz iinin barynsha jumsartýǵa tyrysady. Áitpegende, «qurmet», «azamat» lepesteri «bas qamyn oilap» bas qatyryp júrgen qaidaǵy bir qaiyrsyz, meiirsiz qaimanaǵa qaidan laiyq bolypty?! Demek, dýaly aýyzdan shyqqan «Ózińe senniń...» ózekti ómir kóshimizdiń óneboiǵy qalǵymas, qaita ainymas qaǵidaty bolǵany da!
Bir aqiqat: materialdyq dúnie jariia, Rýhani álem tylsym da qupiiay. Zardóshte /Zaratýstra/ Jan Tánge jiirkenishpen qarasa, bizde — qazirgi qazaqy qarabaiyr qoǵamda Tán Janǵa ashqaraq kózben, apaitós astamshylyqpen qaraityn ádetke ushyrady. Bul jannyń azyp, Tánniń ozǵandyǵynyń belgisi. Ádette, Tán semirgen zamanda Janǵa azyq tapshy. Azǵyn, tozǵyn tobyr—Jan azasynyń aiǵaǵy. Al endi sol azǵyn, tozǵyn toǵyshar top pen tobyr qaidan shyǵady? Erteden qara keshke deiin úi emes, kúi emes, kerisinshe, bazar baǵyp, azap tirlikten azarlanyp júrgen jurttan shyǵady. Alypsatarlyqtan basqa qolynan túk kelmeitin qandasyńnyń qaýqarsyz qańbaqtai qańǵyma qareketinen qandai bereket kútýge bolady? «Sonshalyqty qamsyz, qaýqarsyz emes edik qoi, munysy qalai?» deisiń ishten nalyp , kúiinip, taýsyla. Sebebin de ishten sezesiń. Biraq «jazǵan qulda jazyq joq»: Ishiń irińdeidi,
Syrtyń bilinbeidi.
Tózim sarqylady,
Kóziń ilinbeidi...
...Birde teledidardan kontsert keshin tamashaladym. Qairat pen Dimash. Ásireqyzyl álemish. Álem-jálem dúnie. Aiqai-shýdan qulaq tunady. Mátinnen mánis ketse, ánnen ajar qashpai ma?
«Betti bastym,
Qatty sastym,
Tura qashtym jalma-jan...» Joq, keshirińiz, kelgen-kóp, ketken-joq. Jaraidy, mereke-meiram ǵoi, ýlasyn-shýlasyn...biraq eki ánshi eki amplýanyń adamy ekenin kontsertti uiymdastyrýshylar qalaisha elemegen de eskermegen? Tup-týra manaǵy Abai aitqan «...amaldap qaraǵaidy talǵa jalǵaptyń» ózi! Synyqty dánekerleýge bolar, shybyqty butarlaǵanymyzǵa jol bolsyn? Bul kimniń ideiasy? Birin artyq, birin kem deýden aýlaqpyn, áitkenmen, tanym men talǵamnyń ólshem-mólsheri qaida qalmaqshy? Qaisybir zamanda Afrikadan Amerikaǵa aýa jaiylyp, odan beride Batysty basa kóktep alqyn-julqyn bizge jetken ásemdikten ada-kúde, jan-júrekti jaralaityn, ishki iirim, yrǵaqsyz badyraq kóz baqyraýyq án kimge sán bolypty? Shynymdy aitsam, dál osy joly, ainalaiyn, Dimashymdy shyn aiadym. Qosaq arasynda kete baratyn ekiniń biri emes, Qudai qalap, Haýa ana iip bere salǵan Biregeiimiz emes pe edi bul bozdaq?! Esti ánge eser án aralasyp kete barsa odan ne shyǵatynyn shamalai aldyq pa? Bibigúl apamyzdyń «jer men kóktei» degen jan ashýy emes, janashyryn jalań-jeleń túsingen jandar, meili, meni de jerden alyp, jerge salsyn, biraq aitqanym aitqan:
Internetti ashyp qalyp oqysań,
Jamyrap júr mánsiz mátin, qoqys án!.. Al Sahna—Kie! Kiege ie bola almaǵan soń da Rýhqa kúie jaǵylady!..
Demek, taiaqtyń bir ushy manaǵy «Memleket adamyna» kelip tise kerek-ti. Ol adam kabinetinen shyqqanda ǵana, shyǵyp qana qoimai «joǵarydan» tómen túskende ǵana, túsip qana qoimai el ishinde qara kórsetkende ǵana, qara kórsetip qana qoimai óner ordalaryn, mádeniet mekemeleri men oshaqtaryn birme-bir aralap, teatr ǵimarattaryna bas suqqanda ǵana, bas suǵyp qana qoimai sahna sipatyn, sahnager sanatyn óz kózimen kórip, kóńilimen uqqanda ǵana tonalý sońy ońalýǵa bet alar degen oidamyz. Áitpegende, paryz-qaryz, uiat-aiat uǵym-tanymdarynyń aiasy tarylyp, kez kelgen taqymgerdiń talapaiyna túsip ketýi ábden yqtimal. Qazirgi «jynoinaq» sol sindromnyń basy ǵana.
Kino salasyna tisimiz kóp bata bermeidi. Ońasha, oqshaý otaýdyń oqshantaiynda ne bar, ne joq—oqsatyp aitar adam az. Ózi jazýshy, ózi kinorejisser, ózi jańashyl Ermek /Tursynov/ baýyrymnyń ashyly-tushyly «aiqaiyna» qulaq asyp júrgender shamaly. Ainalasy atshaptyrym ǵimarattyń syrty saý da ishi ázirge indetpei tur... Oblys, óńir, aimaqtardaǵy teatrlardyń kúni de, muńy da qazir oblystyq biýdjetke qarap qalǵan. Qaiyrshyny qaidam, jetim-jesirdiń jazyqsyz janaryndai jaýtań qaǵady. Dúnie kiriptarlyǵynan jaman nárse joq, munyń kesir, kesapaty kóbine shyǵarmashylyq ókilderine tiip jatady: rýhani dúnie jutań, repertýar tapshy, tańdaýǵa múmkindik joq, shyǵarmashylyq erkindik esikten ǵana syǵalaidy. Baiaǵydaǵy Akter—Rejisser—Dramatýrg úshtaǵany ádirem qalǵan dese bolady.
Ákemteatr...aitýǵa júregimiz daýalamai tur. «Ákem de ań-tań men de ań-tań». «Toǵyz ulym bir tóbe, Er Tóstigim bir tóbe» dep júrgende aiylymyzdy kim qiyp, aiybymyzdy kim ashyp ketkenin bilmei dalmyz. Kórermen kózaiymyna ainalǵan kósem teatrǵa kóz tidi-aý deimin, sirá? Eles esikten ense — Saitan tórge ozady. Bálkim, iis-qońystan aryltyp, ishi-syrtyn alastaý kerek shyǵar, kádimgi, adyraspanmen. Qairan, Áshekem-ai/Syǵai/...Shymqai anyq shyndyqtyń Shyraqshysy ediń, aqadal arýaǵyńnyń aldynda Rýhymyzdyń jer shuqyp qalǵanyn qarashy?..
Birde Aqberenge /Elgezek/ telefon shalyp «Ózińe sait ashyp alypsyń ǵoi, maǵan da...» dei berip edim, sózimdi bólip: «Aǵa, soǵan qyzyqpai-aq qoiyńyzshy, keiin maǵan rahmet aitasyz...» dedi. Báribir qarap otyra almadym. Qazir ókinip júrgenim ras. Usaq-túiek ósek-aiań, espe-bóspe anaý-mynaý emes, tarazy basyn teń tartatyn maqalalarǵa janym áýes. Sonyń biri Aidos Sarymnyń feisbýktegi tolǵamdy, talǵamady oi-pikirleri. Aidostyń bir artyqshylyǵy — qazaqsha, orysshaǵa birdei taipalma jorǵa. Oqyǵan-toqyǵany kóp, qorjyny qomaqty. Tańdap alǵan taqyrybyna dándei kirip, keide shalǵysyn shashetek shalǵynǵa ońdy-soldy silteitinin etqyzýmen bilmeidi emes, ańǵarmai qalatyndai. Áitpegende... Oljas, iá, biz biletin Oljas Súleimenov kez kelgen jol-jolaiǵy áńgimeniń aiasyna syimaityn aqiqi obekt. Aidos, nege ekenin qaidam, eki maqalasynda da ony atústi taqymǵa basqysy bar. Birde «oqylýdan qalǵan...» dese, birde «orysshyldyǵyna» oiysady. Munysyn bir emes, birneshe márte qaitalap, shúiginge bas qoiǵan baspaqsha shúiligedi. Ózindik pikir men kózqarasty kópke jariia etý, ádette, kimniń bolsa da ádet, ádebine imantarazy. Qazaq «Aitylǵan sóz — atylǵan oq» deidi. Qas mergenniń atqan oǵy dalaǵa laǵyp ketpese kerek. Keide sol oqtyń ainalyp kelip ózińdi tabatyny bar. Túptiń túbinde, saralaityn da, baǵalaityn da halyq. Al halyqtyń ishinde «Oqyrman» degen uialy orta, ziialy qaýym bar. Meili, «qyryq jyl qyrǵyn», meili, Mogikannyń sońǵy tuiaǵy bolsyn, sol qaýymnyń dilinde hám tilinde «oqyrman» sózi qazaq barda qalǵi-múlgi qoimas. Naǵyz tragediia — oqylmaý men oqymaýdyń sebep-saldarynda. Oǵan Oljas kináli emes. Al «orysshyldyǵyna» kelsek... oilanýǵa týra keledi. Biraýyq «AZiIa»-ny aýyzǵa alaiyq. Qylyshynan qan tamǵan ásireqyzyl imperiianyń bolyp ta, tolyp turǵan shaǵynda dúniege kelgen shyǵarma ǵoi bul! Ertáýekelge bel bailap, basyn qanqasap qaterge tikken kez-kezeń qalaisha búgin esten shyǵyp, qaperden qalys qala qoisyn?!
Iá, bir ǵana «AZiIa»!.. Sen onda, óziń bilmeseń men bilemin, qansha jasta ekenińdi. Ádep pen Ádet kóbine egizqatar aitylady. Tańdaý kimniń kim ekenine bailanysty. Shirek ǵasyrdyń arǵy-bergi aralyǵynda kimder kelip, kimder umytylmai jatyr... Kúni keshegi ádebiet tórinde alshań basyp júrgen korifeilerimiz búgin emis-emis esimizde. Birazy jadymyzdan shyǵyp ta úlgerdi. «Kózden ketse — kóńilden bolady umyt»... Shynymen be? Jazǵan-syzǵan, tipti, qalǵan-qutqan muralary she? Olar «Tirilermen tirimiz...» dese, biz ne dep jaýap bermekpiz? Jer basyp júrgen qai-qaisymyzǵa da «keler kezektiń» nobai, nusqasy alys emes — anaý qyrdyń arjaq-berjaǵy...
«Tirisinde syilaspaǵan aǵaiyn,
Ólgennen soń qum quiylsyn kózińe!..» demeitin be edi ári batyr, ári bi Tánike babamyz?!
Oljekeń búginde seksenniń seńgirinen asqan Aqsaqal Aqyn. Tipti, jeke-jalǵyz qyjylyń nemese qaljyńyń bolsa, búgin bolmasa erteń keledi ǵoi, «izet iniden» degendei, izdep taýyp aǵaly-inili ráýishte sher tarqatysýǵa bolatyn shyǵar. Biraq, bir ótinish: Ol kisiniń sanattaǵy sardar, ózińniń sanaqtaǵy saýatty saiasatker ekenińdi umytpashy?.. Al «óz úiim - óleń tósegimniń» bir bólmesindegi qaz-qatar kitaptyń qaq ortasynda Oljekeńniń kóptomdyǵy kóz tarta jai alypty. Arǵymaq aqynnyń Aqsarai álemi... Ásirese, óleńderi kóbirek qyzyqtyrady: oqiǵaly, óristi, aýqymdy, óresi biik. Tańbasy kirillitsa demeseń, Taýdyń salkerim samaly, Dalanyń dándi, dámdi iisi ańqyp tur. Tynyshtyqbek inisiniń «Ańqymasyndai».
Kirillitsa demekshi, oǵan da oi júgirtip, ózińniń naqty ári kesimdi pikirińdi ortaǵa salǵan ekensiń. Ras, «latynǵa» kóshý-kóshpeý máselesi seni de, meni de, ózgeni de oilandyrady, tolǵandyrady. Bul joly da baiaǵy ádetimizge basyp «uly kóshke» kesh ilesip otyrmyz. Osydan jiyrma jyl burynǵy osy taqyrypty keńinen qozǵaǵan ǵylymi konferentsiia áli kúnge esimizde. «Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn...» - aityldy da qalyndy. Endi, mine, taǵy da...
Myna bir tarihi aqiqatty alǵa tartaiyn: «1926 jyldyń 26 aqpany men 6 naýryzy aralyǵynda Bakýde Túrkidúnielik birinshi ǵylymi kongress ótkizilip, oǵan Qazaqstan ókilderi de qatysty. Atap aitqanda, Ahmet Baitursynov túrki dúniesine ortaq terminologiianyń qajettiligi haqynda baiandama jasady. Osylaisha Bakýde alǵash ret túrki halyqtarynyń bárine ortaq latyn álipbiine kóshý jónindegi sheshimge qol jetkizildi. Otyzynshy jyldardaǵy qazaqsha nusqanyń negizi osy áreket-berekettiń naqty nátijesi bolatyn. Ókinishtisi sol, atalmysh shara budan keiin ótken joq, sebebi túsinikti...». /Asqar Ýmarov, material «Máńgilik el» jýrnalynan alyndy».
Ázirbaijandar bizden kóshilgeri ozyp ketip, ózbek aǵaiyndar bizden buryn bastaǵanymen/jiyrma jyldan asa/ kirillitsa men latyndy egizqatar qoldanyp júr. Sebebi túsinikti: qalta juqa, «sýmnyń» quny bizdiń teńgemizden kem bolmasa, artyq emes. Ekonomikalyq hal-ahýal degen taǵy bar...Bizdiń de shama-sharqymyz osyǵan qarailas. Oza shaýyp oljaly, qaljaly atansaq bir sári. Al sen «Táýekel!» deisiń. «Táýekel degen jelqaiyq, ótesiń de shyǵasyńnyń» zamany kózden bal-bul ushqaly qashan, qudai-aý! Men de qarsy emespin, Latynshaǵa. Áitse de kókeiimdegi myń jyldyq kókseýimdi qaitemin? Ata-baba Rýhyn: anaý Kúltegin—Tonykók jazba eskertkishindegi mańdaimyzǵa basqan/tek tastańba ǵana emes/mórimiz — Syna jazýyn qaitemin? Balbal da emes, basqa da emes, turqy túrki tuqymynyń baǵzy-baiyrǵy bádizi emes pe bul?! Ony jaqtaýshy hám joqtaýshy men ǵana emes, aramyzda ondap, júzdep júr...
Búgin júzege aspasa, erteńgi, odan keiingi urpaq úddesine jeter, kádesine jaratar... Ylaiym qazaq aman, qalta qalyń, niet qabyl bolsyn deńiz!.. «Erdi namys óltiredi...», senesiz be, oidaǵy ojdan, boidaǵy qan Qiiamettiń múńkir-náńkirindei qinaidy da turady: «Mynaý Aiastan men Gúrjistan, anaý Japan men Korei, odan qalsa Ebirei jurtynan bizdiń qai jerimiz kem?» dep. Aitty-aitpady, sol babalarymyz «jazmysh barda ozmysh haq» dei otyryp taý men tasqa oidan qurap oimysh túzse, ol endi oiyn balalarynyń oiynshyǵy emes shyǵar-aý... Jan ushady, tán óledi, biraq ulaǵatty hám uly mártebeli SÓZ qalady! Syna — qarip, qaripten - Sóz. «Sózi joqtyń ózi joq». Al BIZ barmyz!
Jaraidy, aspannan jerge túseiik. Sen táýekelge baqsań, men qos qolymdy kótere qostaiyn. Biraq tek mynandai shartpen: aldymen ortaq qazynamyz — Ulttyq qorymyzda naqty qansha pulymyz bar? Sony dálme-dál anyqtap alaiyq. Ekinshi, «qyzdar ketti bel asyp, beline belbeý jarasyp...» demekshi, el-jurtymyzdan árqalai sebeppen shetel asyp ketken qansha kókqaǵaz, altyn, kúmis bar? Shytyrlatyp turyp sanaiyq. Sanaiyq ta álgige qosaiyq. Úshinshiden, investitsiia degeni bolmasa qaryz ekeni aidan anyq bereshegimizden edel-jedel qutylaiyq. Amanatqa qiianat júrmeidi, ári keleshek urpaqtyń qarǵysyna qalmaiyq. Osy úsheýin qosyp shotqa salsaq, bas-aiaǵy qansha bomaqshy? Sen aityp, ózgeler qostap júrgen «latynǵa kóshý» máselesi sonda ǵana júzege asyp qalar, shamasy. «Aqshań bolsa qaltańda, taltańdasań taltańda!» Sóz baqqan jaqsy ma, jón aitqan jaqsy ma? «Qurǵaq qasyq aýyz jyrtadyny» da sol atam qazaq aitqan...
***
Jaratýshy ieniń ashyq-shashyq kúninde jahantórden jai túskendei jazǵan júrektiń jairap qalatyn kezderi bolady. Osy bir ilki sát, meili ol baqyt bolsyn, meili ol qaiǵy bolsyn, seniń mynaý ómirde bar ekendigińniń aiǵaǵy. Óitkeni bizdiń sana-sezimimiz, túisik-tanymymyz, tipti, oi-ojdanymyz, sóz joq, ǵaryshtyq ǵalamnyń yqpalynda. Biz muny sezinip, qabyldaǵan saiyn kózimiz kóre almaityn, kóńilimiz jete qoimaityn, tek oi-qiialymyzdyń ǵana erkine boilaityn bir qudiret kúshtiń bar ekenin paiymdaimyz. Sol bir tań-tamasha tylsym dúnie eseigen saiyn kózden bal-bul ushady: únsiz, tilsiz múldem basqa dúniege ainalady. Aspan — sol aspan, juldyz — sol juldyz, Ai týady, Kún batady... Joq! Kerisinshe biz olarǵa jansyz, sólsiz, qamsyz óli kózben qaraidy ekenbiz! Kózimiz túgili etimiz ólip ketken. Nietimizdiń de ońyp turǵany shamaly. Qolymyz jetse, samsaǵan sansyz juldyzdardyń birin úzip, birin julyp alyp kereqarys keýdemizge japsyrǵymyz keledi. Pendeliktiń Allaǵa unamsyz bir usqyny osy. «Adam áýeli pendelik tirshilik — páni dúnie kiriptarlyǵy men muqtajdyǵynan qulantaza qutylmai aqiqi/absoliýtti\ RÝHqa qol jetkize almaidy» deidi Farididdin Attar óziniń «Ilahinama» risalasynda.
Anyq «Kúltegin, Tonykókti» aýyzǵa alǵan ekenbiz, taǵy da sheginis jasaiyq:
«Kim úshin jer jaýlaimyz?
Kimniń daýyn daýlaimyz?
Kim úshin ter tógemiz,
Kim úshin ań aýlaimyz?
Bireý úshin biz nege
Túsip jatqan baýdaimyz?
El edik qoi irgeli..,
Endi, mine, qandaimyz?
Nege bizder bul kúnde
Jetektegi maldaimyz?
Nege bizder tizgindi
Qolymyzǵa almaimyz?..». /«Kúltegin, Tonykók». «Ejelgi túrki rýn jazbalary», Ádebi nusqasyn jasaǵan Qadyr Myrza Áli/.
Jalǵyz-aq aiyrmashylyq: ata-babalarymyz ainalasyn ári jailaityn, ári jaýlaityn. Al biz «Endi, mine, qandaimyzǵa» kelgende...sebep-saldardy ishten — ózimizden emes, syrttan — syralǵy jurttan izdeitinimizge ábden daǵdylanyp alǵanbyz. Óz kemshiligimizdi ózimizden aýlaq alyp qashamyz. Óz oiynshyǵyn syndyryp, búldirip alǵan bala siiaqty. Al Ómir oiynshyq emes.
Aitpaqshy, munyń aldyn keskestep taǵy da bir shetin másele tur eken ǵoi?! Iá, ýshyǵyp turǵan «Úshtuǵyrlyq til» Táńirge sengen adam ǵana táýekelge bel býady. Bul oraida bizdiń bilik júrekjutqan bolyp shyqty. Ásirese, bilim salasyndaǵy «bilikti» mamandar. Tym batyl, tym erkin, tym erketotai. Sheraǵańnyń sheneýnik/depýtat/ kezindegi «aiyrtil» qaradai qarap jatpapty: ósipti, ónipti! Kóptekti tilge deiin kóktepti! Dálel-dáiekke qulaq túrýden qalǵan qultekti «qupázirler» men ýájshil ýázirler qumyradan Diiý shyqsa da yǵatyn, buǵatyn emes. Men mektepterde kóp bolam. Keiingi kezde doǵardym ony. Baqakóz bala óńi, uiqysyz ustaz muńy, senesiz be, uiyqtatpaýǵa ainaldy. Ne óziń, ne sóziń ótpeitin, órisin qaidam, terisi qalyń qazaqy qoǵamǵa tap kelip tur ekenbiz. Jaraidy, kórelik, kimniń qalaisha, qai ádispen «Výnderkindter» qaýymyn qaýlatyp shyǵararyn!
...Diiý ma, Jyn ba, «Qara adam» ba, Qara kóleńke me, kim bilsin, kókirekti bir dúlei kúsh kúndiz-túni qursaidy da turady!..Asqar Súleimenov aǵamyzdyń bylai degeni bar edi: «Nemis bolǵym kelmeidi — olarda problema joq. Al bizde problemadan ózge eshteńe joq. Qazaqy qalyp qashanda qyzyq».
Kóp oqyǵan, kóp bilgen adam kúnderdiń kúninde daralanyp qana qoimai, qoǵamnan múlde oqshaýlana bastaidy. Bárinen de buryn bándáýi tirliktiń kir-qoqysy men bailyq-shailyǵynan ada-kúde arylady, jan-dúniesin káýsar bulaqtyń zázámimen jýyp-shaiady. Rýhtyń jaqtaýshysy da, joqtaýshysy da, men bilsem, sol adam! Amal qansha, Asekeń aramyzdan erte ketti. Aramyzdan erte ketken adam az ba?.. Kúpirlik bolmasyn, bálkim, Haq qalaýy shyǵar, áitse de «Saqtansań saqtaimyn»degen Alla amanatyn da qazaqy aýyz qashannan aityp keledi emes pe. Kóp, óte kóp bilgen sol Asekem nege az, óte az jazyp ketti? Ras, sebebin ózine aýdara salý op-ońai, al saldary qaida qalmaqshy? Ilýde bir-aq keletin, onda da qazaqy peshenege Qudaidyń ózi buiyrta salǵan aitóbel azamatqa qandasy, baýyry esebinde bizder — úlkendi-kishili zamandastary nendei jaqsylyq jasai aldyq? «Jaqsylyq» degen sózdi kim qalai túsinip, paiymdaidy ózi? Dál osy tusqa kelgende tilimiz bailanyp qalady. Birimiz dilmármiz, birimiz nemkettimiz, birimiz kókirekpiz, endi birimiz sol «tildi», jeme-jemge kelgende, jumyrymyzǵa jutyp salyp ún-túnsiz otyra beremiz. Jaraidy, ár adam hal-qadarynsha — qaitalanbas individiým bolsyn, al Memleket she? Úkimet she? Tutas qoǵam, qazaqy qaýym she? Joǵaryda aitqanymyzdai, tipti, qaiyrshymyzdan doiyrshymyzǵa deiin Memleket adamy emesiz be?! Joq, álde, bul ulaǵatty uǵym, salaýatty sana óneboiymyzdan óre kóship, ómirbaqi qaita kelmeske ketip úlgergen be? Búgingi sybaiy-syltań siqymyzǵa synai baqsaq, solai siiaqty. Kúni keshe taǵy bir degdar jigitimizden airyldyq. Til-kóz tidi me, kim bilsin...Boiynda Aqtamberdiniń aryny, Shalkiizdiń shalyǵy, Mahambettiń daryny bar-tyn. Sodan da bolar, baǵzybireýlerden táp-táýir-aq «taia jedi». Minsiz adam bul dúniede bar ma eken? Bar bolsa, «myna menmin!» desinshi... Keshire almadyq: «árýaqqa til tigizdi...», «astamshyldyq jasady...», «artyq ketti...», «syilyq alý úshin jaza ma eken?..», t.b. Men sońǵysyna ǵana toqtaiyn. Iá, syilyq alý úshin jazady!!! Jazǵanyń Jaratqan ieniń jarylqaýy bolsa jáne ol jámi jamaǵattyń RÝHANI igiligi men qajetine jarap jatsa! Iá, men onyń «Shyńǵyshannyń kóz jasyn» áldeqashan oqyǵanmyn, «Aspandaǵy aq kóbelekterin» endi oqyp jatyrmyn. Iá, men ony ózgeler siiaqty dáp qazir maqtamaimyn da dattamaimyn da. Maqtasam—rýhyna yrzamyn, ajalyna nayrzamyn. Dattasam — Aqseleý marqum aitqandai, «meniń úkimetimdi» dattaimyn. Iá, meniń Úkimetim—sarań, tym sarań, óte ketken sarań. Shyqbermes Shyǵaibaiyń jolda qalady! Ásirese, qany men sólin qatar syǵyp, oǵan kóz jasyn aǵyzyp ta tamyzyp otyryp halqyna, eline, jurtyna RÝHTAN álqadarynsha sybaǵa, saýǵa syilaityn Jazarmandarǵa kelgende!!! Eki jylda bir iiitin an..a..aý jaqtyń tas emshegi jyldan-jylǵa jylymshyq jylǵadai «jylap-syqtap», tipti, aqyr-taqyr taýsylýǵa ainaldy. Jazýshy aǵaiynda ne qaldy? Úzirli úmit pen kúmán-kúdikten ózge eshteńe de!.. Jalǵyz talǵajaý — Táńiri bergen Rýh tamyzyǵy. Taǵaty taýsylyp, tamyzyǵy talaýǵa túsken bir paqyr ekinshi bir paqyrmen aityspaǵanda, tartyspaǵanda qaitýshi edi mundaida? Bálkim, Qarabai — Bilikke qalamgerlerdiń osy qylyǵy qatty unaityn shyǵar? Qazir feisbýk degen qarańqalǵyrda ózinshe «jylap-syqtap» jatqandardyń qarasy birshama kóbeiip tur. Kúni keshe solardyń birazy Rahymjandy jerden alyp, jerge salyp edi... Ol ol ma, myna shyqqyr kózim sol feisbýkten «...Abaidy sabaǵan Orazbaidyń qolyn súigim keledi!..» degen sózdi de oqyǵan. Talyp qalǵan joqpyn, tań qalmaǵanym taǵy da aian. Ái, zaman-ai deseńshi... «Qazaqy qalyp qashanda qyzyq...». Qairan, Asekem, qalyp emes, anyq aitqanyńa qaiylmyn da!..
***
Bizdiń elde, jalpy, Rýhaniiat adamynyń qoǵamdaǵy orny bar ma, bar bolsa qanshalyqty yqpaldy degen saýalǵa kim ne dep jaýap bere alar edi? Iá, dál qazir, shirek ǵasyrlyq ýaqyt rabaiynda? Osy suraqty saidaǵy saiaqqa, oidaǵy oqyrmanǵa emes, bir mezet biliktiń tutqasyn ustap otyrǵan úlkendi-kishili qandastarymyzǵa qoisaq qaitedi? «Ói, Siz de qyzyq ekensiz qaidaǵyny aityp... kitap oqý túgili kisi tanymaityn zamanda?!» dersiz shekeńizge suq saýsaǵyńyzdy qadap turyp. «Ol ras endi, - dermin men de qaitpai qasaryp, - bilgim kelip turǵany...».
Qaisybir órkenietti elderde, atap aitqanda, Qytaida, Ońtústik Koreiada jáne Japoniiada memlekettik qyzmetkerler, bizdińshe aitsaq, álgi «Memleket adamdary» oryntaqqa otyrardan buryn mindetti túrde tarih jáne ádebiet pánderinen emtihan tapsyratyndyǵy esime tústi. Áitpegende, men ósken, óngen osy ólkede qanshama tarihi, mádeni, dúniiaýi baǵzy baianattar bar deseńizshi?! Rýhani kózimiz ashylmaiynsha, kóne kómbeler kózimizge ottai basylmaiynsha, Qaǵanat qambalarynyń kilti tabylmaiynsha biz paqyrdyń kórgen kúni men oi-óresi osy.
Óz basym «Rýhani jańǵyrý» baianyn talqylaýǵa /taldaýǵa bolar/ múlde qarsymyn. Kerisinshe, ony ári qarai árkim óz shama-sharqynsha, paiym-parasatynsha oida qorytyp, boiǵa sińirip, alpys eki tamyryna tarata alsa, qajetine jarata alsa, sol olja! Naýqandyq shara, taǵy da aitýǵa týra keledi, rýhani azyqqa qashanda qarama-qaishy. Rýhsyz el, ǵurypsyz jer bar ma? Ózimizde, qanymyzda, el-jurtymyzda ejelden bar tabiǵi hám táńiriia tanymǵa degen kózqaras, bizdiń uǵymymyzda basqasha bolmaǵy lazym.
Alla taǵala Adam atany jaratqanda onyń boiyna imani, rýhani qasietterdiń bárin syiǵyzǵan. Al Din, Saiasat aqyly men aila-amaly qashanda arnasynan asyp-tasyp jatatyn, sol úshin de saitannyń azǵyrýyna qaita-qaita ushyrai beretin adamzat balasynyń bertin kele oilap tapqan «jańalyǵy». Talaiǵy tarihqa kóz salsańyz, soǵysyńyz da, soiqanyńyz da osy ekeýiniń uiasynan ulyp shyǵatynyna kúmánińiz qalmaidy. /«Taý men tasty jel buzar, adamzatty sóz buzar»/. Alladan tys oilap tapqan adami, bándáýi árekettiń bárinde de bereket shamaly. Allaǵa rizashylyq—adami Rýhtyń birden-bir azyǵy. Haziret Matýriden: «Iman Rýhpen birge me, bólek pe, álde, Denege/Tán/ qatysty ma?» dep suraǵanda: «Iman Rýh pen Tándi tutas qamtidy» dep jaýap bergen eken.
***
Adam bolmysy árqily. Keibir keýde túrme siiaqty. Keýde ishinde kelim-ketimsiz jata bergen soń kúnderdiń bir kúninde tasqa ainalady. Tasqa ainalǵan júrek anaý-mynaýǵa erimeidi. Erigen kúnde de báribir balqymaǵa ainalady. Tastúnektegi balqymany mýmiiaǵa balaýǵa bolar. Perǵaýyndardyń súiegin mýmiialap saqtaýdy ejelgi egipettikter osy rabaida úirense kerek. Qazir bul ádis bizge jańalyq bolýdan qalǵan. Jańalyq—júrektiń qaradai tasqa ainalýynda! Sonda deimin-aý, álgi aýyzǵa úrlegen Alla demi — áziz Rýhymyz qaida qalmaqshy? Taǵy da jer-dúnieni sharlaýǵa týra keledi. Tynyshtyqbek Ábdikákimuly «Ulttyq is pen «Kóptildilik» hám ulttyq ideologiia» atty maqalasynda RÝHTY birer taram, tarmaqqa bólip, árqaisyna tiisinshe anyqtama beredi. Boljam ataýly munda joqqa tán. Erkek pen Urǵashyny «Qosh ege» jáne «Kej ege» dei otyryp zaman, ýaqyt kózimen eki aralyqtaǵy aýmaly-aýytqymalyǵyna oqyrman nazaryn aýdartady. Qanshalyqty «qatyn bastaǵan is qarań qalady» desek te bultartpas shyndyqqa moiyn usynýǵa týra keler. Kejegemiz keiin tartsa da «Kej egeniń» pendelik, psihologiialyq yqpaly men ústemdigin, tipti, qajettigin sezine bastaǵanymyz ótirik emes. Kúni keshegi azattyq /táýelsizdik/ alǵan aýmaly-tókpeli kezimizdi eske túsirińizshi. «Úiqamaqty» qoldan jasap alǵan erkekkindik aǵaiyn náieti birer jyldyń ishinde «otaǵasy» laýazymynan airylyp qalǵan joq pa? «Qatyn-bala qamy úshin» qap arqalaǵan qazaq áieli qańǵyryp qaida barmady?.. Jaratqan ie áýbasta syiǵa bergen sulý symbat sumpaiy suryqqa ainalsa, oǵan kim jazyqty? Muny Dýma depýtaty, aqjeleń aqyn Evgenii Evtýshenko, ózgeler myńq etpei otyrǵanda: «Biz, masqara bolǵanda, orys áielin qubyjyqqa ainaldyryp tyndyq» dep jan daýysy shyǵa aitqan joq pa edi? Dándegen naýqas dánikkish, asqynǵan aýrý ámbeshil keledi: «názikjandylardyń» sol belsendiligi áli de óz «taǵynan» túse qoiǵan joq. Avtor sózimen aitsaq: «qatynbasshylar aqyr sońynda «Aýys-Es, Aýys-Esýas» terminderin dúniege ákeldi. Al «Esýas rýh» óz kezeginde tildiń, sananyń, sezimniń Rýhani-parasattylyq kúsh-qýatyna sý quiyp tyndy».
«Ulttyq Rýhtyń» - «Qosh-Egeliktiń» ornyn «Kej-Egelik» basqannan bergi kezeńdi Abai bylaisha ajýalaidy:
«Qý qatynyń maiyssa, máz bolasyń,
Shaitannyń shákirtiniń qylyǵyn-ai!..»
«Bul pále sol kezdiń ózinde bastalǵan eken-aý» deisiń dymyńdy ishińe tarta shamdanyp. Uly Rýhtyń usaqtap ketkeni sonshalyq, Tynyshtyqbek ony kóz aldyńda jipke tizip beredi: aýys—esi aýys, esýas, esirik... Bul Rýhtyń adam, qoǵam bolmysyndaǵy azǵyn-tozǵyndyq halge túskendiginiń aianyshty ahýaly dese bolǵandai. «...Álem túgeldei otyryqshylanyp /kejegelenip/ úlgergendikten Jahandyq rýh ta keleshekte qubyjyq kúige ushyraýy bek múmkin» deidi aqyn. Buǵan Abaidyń «El buzylsa, tabady Shaitan órnek» degen ashy, ýytty ýájin qossańyz, qazirgi bizdiń «bolyp-tolǵan» usqynymyz qamshymen kózge urǵandai battiyp-aq kórinedi. «Órkeniettiń basty kórinisi—Adamershilik, al Ómir haiýandar úshin kúres, adamdar úshin jarasym» dei otyryp Tynyshtyqbek myna bir ishtegi shyrqyraǵan Shyndyqty alǵaýsyz alǵa tartady: «Qoshegelik hám Kejegelik qabiletteri ózara itjyǵys kúi keshetin «Ekijúzdi Rýh» súgiretindegi elderde áleýmettik ereýilder men memlekettik tóńkerister jii bolyp turady».
«Áleýmettik ereýil... Memlekettik tóńkeris... muny túpnusqasynda ǵana emes, astarly keiiptegi «sananyń sarqylýy saldary men sezimniń semip-sónýi sebebinen» dep te túsingen abzal-aý, ásti...
***
Jaraidy, dilmarlyqty qoialyq ta shynǵa kóshelik. Tosyn emes, tóte suraq: «Bizde ideologiia bar ma, joq pa?» «Biz júrgizip otyrǵan saiasat ideologiia emei nemene?..» dedi bir «halyq qalaýlysy» minbede ózeýrep. Al Konfýtsii: «Eń úlken saiasat—tárbie» depti baiaǵyda. Al biz: «...eń úlken tárbie—saiasat» dep keri kergimiz, túie tuqymynan týǵan pátshaǵardai, qoldan problema jasap. «Sasyq mi, salqyn júrek sanasyzdar
Alańsyz aq maltasyn ezip jatyr...» deidi Ahmet Baitursynov Álihan Bókeihanovqa arnaǵan óleńinde. Kórgen kózde jazyq joq, kúni keshe feisbýktan kózim shaldy: meniń bir qora «qarakózderim» orekeńniń «Shoqyndy sýyna» shomylyp máz bolyp júr eken. Iá, kádimgi, Rojdestvo kúninde! Kórip kónbeimin, senip senbeimin...Shalshyq sýǵa toǵytylyp jatqan qońyr qoilarym-ai deseńshi!.. Paqyrlyqty qaidam, paryqsyzdyq degen osy. Álgi sýdyń gigienalyq jai-kúiin, tipti, kodtyq /dýalyq/astary men qupiiasyn, odan da buryn bul masqaralyqtyń isi músilim qaýymyna múldem jat ekenin bilmegeni me bulardyń? «Sasyq mi, salqyn júrek sanasyzdar»...Jańa ǵasyrdyń jańa qazaǵy. Muny da «rýhani jańǵyrý»ǵa jatqyzamyz ba? Internette shek, shekara degen bolmaidy, erteń estigen, kórgen elge ne betimizben qaraimyz? «Qazaqtar shetinen shoqynyp jatyr!..» demei me? Ulttyq nusqaǵa juqqan qara tańbadan aýyr kúná, zalaldy zaqym bola ma? Eń náýetek nákás qylyq—adamnyń da, qoǵamnyń da óz-ózine keshirimmen qaraýy. «Qudai keshirsin...»--qazaqta budan artyq «qanatty» sóz joq!.. Qatyp qalǵan qasań qaǵidanyń qamshygeri—zalaldy-zardapty zań da joq dei almaisyń. Sol zań tarmaqtarynyń qaisybiri quldyq psihologiiadaǵy adamdy zeinet esiginen syǵalatpai, beinet besiginde qundaqtaý úshin áldekimderdiń álimsaqtan bergi ádeii oilap tapqan ádis, amaly. Órkeniettiń tórinde otyrǵan Amerikalyq «demokratiianyń» shynaiy kórinisin bilmei, sezbei júrgemiz joq. Al orys aǵaiyn onyń ushtyǵyna baǵzy-baiaǵyda-aq jetip bolǵan. Qazir de jantalas kúide. Keshegi «Uly imperiia» jatsa túsine, tursa isine maza bermeidi: «Qaitsek qaita týamyz? Qaitsek beldi býamyz?». «Uly»men ýlanǵan ult ulýyn qoimaidy. Aiǵa qarap emes, baiǵa qarap. Iá, biz baimyz, Sheraǵań aitpaqshy, «altyn sandyqtyń ústinde otyrmyz». Alýǵa bar, berýge joq «qudai qosqan» kórshilerdiń kómeiletken «Kókeitestisi» osy. Ózimizge de obal joq: el bolyp, esimizdi jiiar-jimasta «bizde Mendeleev elementteriniń bári bar!!!» dep jer-jahanǵa jar saldyq. Ańqaý, ańǵal, adal qazaqtyń baiyrǵy «balalyq aýrýyna» basyp. «Erteńin oilamaǵan erkekten bez...» deýshi edi sol qazaq. Endi, mine... qaryz, paryz aldynda aǵzamyzǵa as batpai otyr. Qaryz óteler, al paryz?.. Ańyz-shyny aralas bir áńgime oiǵa eriksiz oralady.
Bailyǵy asyp-tasqan bir saýdagerdiń jalǵyz balasy bolypty. Kúni bitip, sońǵy demi shyǵar shaqta ulyna úni úzile-sozyla bylai depti: «Balam, apta saiyn qatyn al, qala saiyn úi sal, jiǵan-tergen bailyǵym saǵan amanat...» depti de úzilipti. Al amanatqa qiianat júrmeidi. Balasy ákesiniń aitqanyn qalt jibermepti: ajarly urǵashyǵa úilenip, bazarly qalaǵa úi salyp degendei, áke murasyn ońdy-soldy, olai-bylai qalaǵanynsha shashyp-tógipti. Esepsiz esirikke, qisapsyz qyzyqshylyqqa ne daýa—az ótpei-aq sandyqtaǵy altynnan, qazynadaǵy qarjydan túk qalmapty. Taq-tuq taýsylyp, taz-taqyr kúige túsken baiǵus bala sonda ákesin bylai dep tildepti: «Ákem de emes, bóten de emes, naǵyz satqynnyń ózi ekensiń! Seniń aitqanyńdy ainytpai oryndaimyn dep, mine, ońalýdyń ornyna omalyp otyrǵanym...» dep bir basyn eki qolymen toqpaqtai bastapty. Muny kórgen kelinshegi: «qulaǵannan qul shyqsa da jylaǵannan dym shyqpaidy, odan da anaý aýyldyń shetindegi qariiaǵa bar. «Ákeń ólsa de ákeńniń kózin kórgen ólmesin» degen, bir aqylyn aitar...» depti. «E, bu da jón eken» dep aqsaqaldyń aldyna baryp, shart júginipti. Bárin tyńdap bolǵan qart saqalyn sýmalap otyryp: «ákeń marqum aqyldy kisi edi, amal ne, amanatyn durys ańǵarmapsyń. Erkek túzdiń adamy, jolsaparda júrseń ailyqqa ailyq, bailyqqa bailyq qosylady. Barǵan-júrgen, qonǵan-kirgen úiińde dos arttyrasyń. Dosyńnyń úii—seniń úiiń. Ákeńniń «qala saiyn úi sal» degeni osy. Apta bola ma, ai bola ma, dosyńnyń úiinde aýnap-qýnap, jata-jastanyp jataǵyńa qaita oralǵanda saǵynysqan qatynyń kózińe qyzdai kórinedi. Marqum ákeńniń «apta saiyn qyz al» degeni osy edi, balam» depti. Bizdiki—emeýrin, arjaǵy: «...ishiń bilsin, Alýa-ai»...
«Mal tapqansha esep tap» dep maqaldatsa, qazaq dúnie-bailyqtyń qadiri men qaýmetin burynnan bilgen, kóńilge ilgen. Oqyǵan, toqyǵany kóp búgingi «bilimdi» myna biz bolmasaq. Dalany malǵa da, janǵa da toltyrǵan sol qazaq isher asty, kier kiimdi bireýden suraýdy ar kórgen, keýdesin namys kernegen. Demek, kesheli-búginniń aralyǵynda bir kiltipan bar. «Zaman basqa, zań basqa» demekshi, sol kiltipannyń bizge bek qatysty ekenin bilmeidi emespiz. Eń bastysy, ólshemdi ómirde mólshersiz eshteńe bolmaidy jáne bolýǵa tiisti emes. Aǵysqa qarsy júzer ál men hal bizde bar ma? Áńgime osynda!.. Al alpaýyt elder eshkimge des berer emes. Aidahardyń arany taǵamdy talǵap ishýden qalǵan. Tábetteri adam aitqysyz...Sarybaýyr diabet pen saitani debatttyń arasy kún sanap ýshyǵyp keledi. «Oiynnan ot shyǵar» degendei, bul saiasi oiynǵa aýyzda aldaspanyń bola turyp soiylmen shyqqanyń sorlylyq hám soraqylyq! Óner, Ǵylym, Mádeniet, Ádebiet, Bilim...mine, Ǵalamshardaǵy Ideologiialyq alańnyń «qajymas, qaita ainymas» qaharmandary osylar!!! Báriniń alar azyǵy da, altyn qazyǵy da—RÝH. Aqiyq aqyn Muqaǵali: «Saiasattyń iesi bolsa, Ónerdiń táńirisi bar. Talant árqily, biraq Qudaiymyz bir» dese, dál osyny aldynala sezip, bilip aitpasyna kim kepil?.. Buǵan sonaý atamzamanǵy Sokrattyń: «Ónerden jaqsy, bilimnen úlken, uiattan sulý nárse, qyzǵanyshtan artyq jaý joq!» degen danalyq dárisin qosyńyz.
***
Shirek ǵasyrymyz ekonomikalyq hal-ahýalymyzdyń «jyrtyǵyn jamaýǵa», «tyrtyǵyn túzeýge» ketti. «Óz kúnińdi óziń kór»diń zalalyn qaidam, zardabyn kesherdei-aq keshtik. Turmys túzelmei qylmys azaimaitynyna da ábden qanyqtyq.. Bárinen de rýhani «qylmystyń» zardaby zar qaqsatty. Qylmys áleminiń bul ózgeshe túrin buryn-sońdy kórmegendei shyn daǵdardyq. Daǵdarǵany sol—kitap oqýǵa qulqy joq, óz tarihymyzdy ózimiz zerdelei almaityn, óz mádenietimizdi ózimiz mensinbeitin, óz «Ǵylymhalimizdi» ózimiz shekara tappai shegeretin, óz ilim-bilimimizdi ózimiz mansuqtaityn minez-qulyqty boiǵa juqtyrdyq. Dini-rýhani, eń bastysy—Imani kelbet-óńimizge túsken aqaý qandyq /genetikalyq/kodymyzǵa qol saldy. Qazaq tolaiym-tolyq ýrbanizatsiialanyp boldy desek, qatelespeitin shyǵarmyz. Bolmys boiaýy alabajaq. Ulttyq úrdis-dástúr daliǵan darqan dalamyz túgili onyń mozaikalyq modeli—sahnaǵa da sarǵaityp shyǵatyn boldy. «Biz nadan ǵyp ósirdik iektegi saqaldy...» Saqaldyny bylai qoiǵanda, «nadan» dep kórshi bireýge—ata jaýyna ainalasyń! Jalǵan namys, kókaibat kókirek, aqikóz astamshylyq anadaidan andaǵailap shyǵa keledi. Bir qarasań, meshit te kóbeidi, namazhan aǵaiyn da az emes, biraq, báribir ishki dúniemizde ózimizge uqsamaityn urdajyq usqynsyz dúmi sholaq bir dúlei bar. Keide jetegine, keide etegine emeksitinimizdei bul ne, kim sonda? Eki qazaqtyń arasyna ańdaýsyzda kirip ketken Elesti/bálkim, Jyn shyǵar/ jan aǵzasynan alastap bolmai alǵanymyz juqpaidy-aý, bergenimiz qaitpaidy-aý, rasy...Jadymyzdan jańyldyq demesek te, jolymyzdan jol-jolai keri-keiin burylǵan shyǵarmyz. Biraq bul aiyp emes. «Adasqannyń aldy—jón, arty—soqpaq» ta emes. Jańǵyrý amalyn Jańarý talabymen ushtastyrsaq, ushpaqqa jetpesek te ushaqqa mingendei bolar edik-aý...
Qazaqta baǵzydan kele jatqan bir úrdis bar: úiden uzap jolǵa shyǵarda jaraýly attyń birin erttep minip, ekinshisin ylaýǵa alady. «Aýrý qalsa da ádet qalmaidy» eken, bul joly da biz sol ádetti alǵa ozdyrdyq. Saiasattyń sáigúligine salt mindik te, saltymyzǵa saima-sai keletin Salkúreńdi ylaýǵa aldyq. Atqa mingen qazaqty attan aýnatyp túsirý ońai emes, ózi túspese...Endi, mine, uzaq-sonar jolǵa kerekti dám-tuzdy aitpaǵanda, rýhani qorekti umyt qaldyrǵanǵa uqsaimyz. Qaita qairylýǵa ýaqyt mursha bermeidi. Endi ne isteý kerek? Salt ministi, sabaý qamshyly qazaq ne kórmegen?! Boiǵa sińgen, oida júrgen qandaǵy qasiet pen sanadaǵy salaýat jalpy Kókbóri jamaǵatynyń ejelgi jan azyǵy emes pe edi?! Endigi hareket-bereketti osy taraptan izdesek, izdei júrip tapsaq igi. Tabýǵa tiistimiz de! Bir kóshti Balqantaýdan ary asyryp tastamasaq ta álemdik qaýymdastyqta atymyz aýyzǵa ilikti, zatymyz kádege jarady. Qaraýsyz qaimana, eleýsiz el emes ekenbiz. «Allany tanýdan buryn áýeli ózińdi tany» deidi hadis qaǵidaty. Al ózimizde ne bar? «Joq»ty Alla súimeidi, al «bardyń» salmaǵy eń aldymen denege emes, sanaǵa túsedi. Solai eken, «Bolashaqqa baǵdardy...» bylai qoiǵanda, Rýhani jańǵyrýdy ári qarai jalǵap áketý úshin de, amal joq, birer adym artqa sheginýge týra keledi. Ótkenniń bári qunsyz deý ábestik. Bizden góri qytai jurty muny erte eskerdi. Eskergendikten de álgi «eskirgendi» óz qajetine jarata bildi, jaratyp ta kele jatyr. Olardyń keshegi Quryltaiy bárimizge osy baǵytty ańǵartty. Kórshiniń búgingi ár saladaǵy jetistiginiń bir «syry» bul. Onsyz da «Eki qarap bir shoqý» qusqa ǵana tán emestigin búgingi ómir aǵysy qapysyz ańǵartyp otyr. Nesin jasyramyz, keshegi keńestik kezeńde, ásirese, ǵylym, bilim salasy adam, qoǵam qajetin óteýde ádeýir biikke kóterilip edi. Resei jurty áli kúnge deiin sol maltany maldanyp keledi. Sebebi bireý-aq: monýmentaldy eskertkish qulaǵanmen, tuǵyry qaldy. Tuǵyrtaq—jái ǵana eki sózdiń qosyndysy emes, pálsapalyq mán-mánisti meńzeidi. Al bizge—derbes táýelsizdikke ie bolǵan elge budan bylai óz ǵumyrymyzǵa laiyqty óz tuǵyrymyz bolýǵa kerek. Shirek ǵasyr boiy elikteý, solyqtaý ádeti men áleginen aryla almai kele jatqan el-jurtty kim elep-eskerýshi edi?
Ǵylym men Bilim—bir-biriniń arasyna syna qaǵýǵa kelmeitin egizdiń syńaryndai eki sala. Al biz bóldik. Sonyń saldarynan birinde taýsylmaityn-bitpeitin ásire reforma beleń alsa, ekinshisiniń ujymdy uiym, uiytqyly shańyraq bolýdan qalǵany qashan...
«Óziń úlken, qylyǵyń bala-shaǵa,
Balasha máz bolasyń tamashaǵa...»/Abai/ demekshi, Ilim-Bilim bazbireýlerdiń beibastaq oinaǵy emes, kerisinshe, álemdik aýqymdaǵy ulttyq dáreje-deńgeiimizdiń rýhani ashyq maidany! Al Tarih... «Sheksizdik shejiresi» degen bolady—qazaq degen halyqtyń kesheli-búgingi jáne erteńgi Ǵumyrnamasy! Sol ǵumyrnamanyń ótkendegisin, keshegisin búginmen ádiptei bilý de bir óner. «Bizde qazir tarihshylar áýleti bar ma, bar bolsa qaida júr?» degen kóldeneń suraq meni ylǵi mazalaidy da júredi. Olar, árine, «barmyz» deidi. Biraq daýystary shashyrańqy, bytyrańqy, qulshynyp emes, qumyǵyp estiledi. Óitkeni, biri oqý oryndarynda lektsiia oqyp júr, biri úi ishinde áldeneni zerttegensip júr, biri áldekimniń dissertatsiialyq «eńbegin» jazýmen álek, biri, tipti, shen-shekpendi de kerek qylmai shetel asyp ketti... Obaly ne kerek, olardyń kásibi, azamattyq missiiasyn birazdan beri biregei jazýshylar atqaryp júr. Ol barshamyzǵa aian. Osydan bolar, qaisybir ózekti, órtti, dertti máselelerge kelgende ortaq pikirge taban tirei almai, kóbine itjyǵys túsip jatamyz. Keshegi Ámir Temir, búgingi Shyńǵyshan týrasyndaǵy áralýan paiym-pikirlerdiń birden-birge, kúnnen-kúnge usaqtap, tipti, feisbýktik taiǵaq., taiaz taqyrypqa ainalyp bara jatqany júrekke júk túsiredi. Shyndyǵynda, solai bolýǵa tiis pe edi?! Adamzattyq aýqymdaǵy uly Rýh ielerimen munshalyqty oisyz, ojdansyz oinaý, aityńyzshy, kimge opa beripti?! «Osy jurt Eskendirdi bile me eken?..» demekshi, Shyńǵyshan men Ámir Temirdiń shyndap kelgende /biri besinshi, ekinshisi segizinshi/ bir atadan/Tumanaihan/ tarap, tabysatynyn ekiniń biri bile me eken? Bilgishsip, dilmarsyp jatqan biz joq, biraq áńgime aýany ata tarihymyz, baba shejiremiz jaiynda bolyp otyrǵan joq pa? Endeshe, Bilý, Toqý, Zerdeleý uǵym, tanymdary maqsat-múddemizben tabysa, qaýysha kele oi-sanamyzdaǵy Jańǵyrý, Jańarýmen egizqatar júrip otyrsa, káni?! Osydan kelip toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini týady: Bilim men Ǵylym-rýhani ómirimizdiń quramdas bóligi. Órisi de, óresi de bir maqsat, bir baǵytta. Qurylymdyq ózgeris ózinen-ózi suranyp tur. Shirek ǵasyrlyq ómirlik is-tájribe osyny talap etedi, iaǵni, Ǵylym, Bilim ministrligin jańadan jasaqtaý kerek. Taǵy da aitamyz, bul óte mańyzdy sharýa. Dál osy baǵytta Sport jáne Týrizm, Mádeniet jáne Ádebiet ministrlikterin ózara juptastyrý da, sóz joq, kúni erteńgi jemisin bermek. Shyndap kelgende, osy atalǵan qadaý-qadaý salalardyń qai-qaisy da jeke-jeke, derbes otaý tigýge ábden laiyqty. Keleshekte solai bolýy da talas týdyrmaidy. Jańǵyrý, Jańarý tandemi erte me, kesh pe osyǵan alyp keledi!
Iá, kózińizden oqyp turmyn: «Mádenietke Ádebietti qosaqtaǵany nesi, mynanyń esi durys pa?» degińiz keledi. Ortaǵa oi tastaimyn deseńiz Sizdiń de erkińiz ózińizde, biraq, eshkimge qyldai qiianaty joq, jazǵan-syzǵannan basqa jan balasyna azar-bezersiz aqyn-jazýshylardyń onsyz da shekteýli sheńber, ólsheýli ómirden múldem shetqaqpai qalǵany sanaǵa sińbeidi, kóńilge qonbaidy, nanymǵa naqolai!!!
Ras, Odaq bar, Jazýshylar úii bar. Biraq, basqany qaidam, maǵan sol Odaq úii keide aiaqdop alańyna uqsap ketedi: alań bar, biraq oiyn joq. Oiyn joq bolǵan soń «jankúieri» de joqtyń qasy. Baiaǵy, baiaǵy emes-aý kúni keshegi tirshiligi tynymsyz, qan qyzýy qyzqainap jatatyn ǵajaiyp ǵimarattyń syrty sulyq, ishi sýyq. Ańdamai kirip jaýramai tońatyndaisyń. Abyz aqsaqaldarymyz ben aqiyq aǵalarymyz eske túsedi. Biri kirip, biri shyǵyp júretin Rýh sardarlary! Olar ketip, biz qaldyq. Sardar turmaq sarbaz sanatynda barmyz ba, joqpyz ba, bir Allaǵa aian. Biraq...kóńilge kúmán uialaidy: Rýh qaida? Onsyz kókirek ishi kómeski. Rýh túgili Qarlyǵash ta uia basar aldynda úi izdemeitin be edi?! Ómir kórki kirpiiaz, Alla dárgeii ekiniń birine túse bermeidi. Qydyr—qonaq qasietti shańyraqqa qaita oralsa igi... Sol úshin de biz, álgindegi aitqanymyzdai, Mádenietke Ádebietti egizdiń syńaryndai juptastyrǵaly otyrmyz. Ekeýiniń arasy aspan men jerdei bolsa, sóz shyǵyndap nemiz bar?! Mádeniet—kúndelikti rýhani ómirimizdiń ainasy, ulttyq , memlekettik ideologiialyq keńistigimizdiń ólshemi men mólsheri, qoǵamdyq etikalyq, estetikalyq tanym, taǵylymnyń qainar kózi. «Eń áýeli SÓZ bolǵan» degen dini-rýhani, imani uǵymǵa den qoisaq, adamzat órkenietiniń bastapqy baspaldaǵynan beri qarai Ádebiettiń de týýy, ósýi, damýy, qalyptasýy zańdylyq bolyp shyǵady. Qazir Ol—bizdiń rýhani aǵzamyzdyń eń qajetti, birden-bir azyǵyna ainaldy. Kórkemsóz deisiz be, qarasóz deisiz be, óleńsóz deisiz be, kósemsóz deisiz be, dramalyq shyǵarma deisiz be.., qudai-aý, tirshilik tamyry qansha bolsa, ony da sol taraptan tabyńyz! Demek, joǵarydaǵy usynystyń jany da, jóni de bar. Odaq/Jazýshylar odaǵy/sóńgen oshaq emes, kúretamyry bolmasa da birer tamyry qazir de lúp-lúp soǵýly. Al endi onyń ónboiyna qalaisha tolaiym qan júgirtýge bolady? Ortaǵa salar naqty usynys, pikir, is-tájiribe kerek. Ynta-yqylasqa laiyq qarjy-qarajat kerek. «Qyzym, saǵan aitam, kelinim, sen tyńdanyń» emýrinin esti qulaq estise igi. Anyq jańǵyrý, jańarý úrdisin úkilep sanatqa qosqan ekenbiz, sarańnyń sansyz sebebi men saldaryn saǵyzsha shainap aýyz kópirtýdiń qajeti joq. Atamzamanǵy Sokrat bylai depti ǵoi: Ónerden jaqsy, bilimnen úlken, uiattan sulý nárse, qyzǵanyshtan artyq jaý joq!..» Dýaly aýyzdan ýáli sóz shyǵady: óner men bilimdi ushtastyramyn deseńiz—kitap oqyńyz. Qý qulqynnyń quly bolam deseńiz—uiattan bezińiz. Al qyzǵanysh—ózińizdegi bardy ózińizge qiia almai qinalýyńyz.
***
Ádebiet... Rýhani ómirdiń Ai kórkindei aishyqty álemi! Ishińizdegi kir men kirbeńdi kirshiksiz tazalaityn da osy bir baǵa jetkisiz bailyq. Jylatatyn da, jubatatyn da Sóz qudireti! Adamzat balasyna ǵana bergen Alla nyǵmeti...Ana áldii men adamzat ánuranynyń aralyǵynda qanshama dúri-gaýhar dúnie jatyr deseńizshi?! Al biz...kóre kózge jyldar boiy jinaǵan osynaý jan jihazyn jalǵan dúnieniń jasymyqtai jyltyraǵyna bir-aq sátte almastyra salmaqpyz. Budan artyq qiianat, qylmys bola ma?..Artyq kettiń dep kinálai kórmeńiz, bul—búginniń ǵana áńgimesi emes, kerek deseńiz, qozyn qozǵap jiberseńiz qyzyl shoǵy ózekti órtei jóneletin ókinish aralas óksik.
«Alma, pis, aýzyma tústiń» zamany áldeqashan ótken. Shyǵarma jazý kásip pe, násip pe?—aldymen osyǵan jaýap izdeiik. «Jylamaǵan balaǵa emshek qaida?» degen sóz de oidyń bir ushtyǵynda tursa igi. Shirek ǵasyr boiy «jylap» keldik, biraq /«jetim bala tasbaýyr»/ kózimizden jas shyqqan joq. Áldekimnen áldeneni kúttik, dámettik. Jazyp jatqanymyz da, «inemen qudyq qazyp» jatqanymyz da ras. Ekeýi de ońai emes, qiyn, ári-beriden soń azap. Bireýge bul «aýrý», endigi bireýge «Alla syiy». Áitkenmen, ekeýi de «bir qudaidyń bándási». Al endi sol «bándáńiz», meili, joǵaryda aitqanymyzdai, «Memleket adamy» bolmai-aq qoisyn, biraq Qazaq eliniń bildei bir azamaty emes pe? Muny qalai esten shyǵarasyz? Shyǵarmashylyq adamy/tolyq máninde/ sanatynda ol da /jalpaq sózben aitqanda/ qyzmet qylyp, eńbek etip jatqan joq pa?! Ózi ómir keship jatqan eldiń baryn baiytyp, joǵyn joqtap degendei. Olai bolsa jazǵan qulda ne jazyq? Ol óz kásibine sai násibin kimnen izdep, kimnen talap etýi tiis? «Adamgershilik—Imannan» deidi hadis qaǵidaty. «Imantarazy» deidi atam qazaq. Iman—Tarazy. Demek, Iman kásipke, Tarazy násipke laiyqty. Ári qarai qaza tússek, kásip—kisi eńbegi, al násip—kisi aqysy bolyp shyǵady. Naryq júiesiniń óz zańdylyǵyn qaita-qaita aýyzǵa alyp, alǵa tarta beretin qaisybir syńarezý qandastarymyzdyń osyny sezine otyryp túsingisi kelmeitinine tań qalmasqa lajyń joq. Túrli tústi amal-aila izdeidi, tipti, kúndelikti qyzmetin bylai qoiyp, alypsatar saýdagerge ainalǵysy bar. Mádeniet ministrligi ókilimen Ulttyq kitaphanada ótken kezdesý osyǵan anyq-qanyq kóz jetkizdi.
Osydan kelip Odaqtyń ishki jáne syrtqy jumysyn bútindei jańartý, jóni kelse, jaqsartý mindeti týyndaidy. Eń alǵashqysy—naryqtyq júiege tolyq beiimdelý. Ekinshisi—shyǵarmashylyq Odaq pen baspalar jumysyn ortalyqtandyrý arqyly jaryq kórgen rýhani ónimdi taratý, ótkizý jáne satý júiesin qaita qalpyna keltirý. Úshinshisi—alys-jaqyn sheteldermen ádebi-mádeni, rýhani bailanys: aýdarma máselesi, ádebiet agenttigi, kitap nasihattaý biýrosy, t.b. Tórtinshisi—Jazýshylar Odaǵy jumysyn búgingi jáne erteńgi talap, talǵamǵa sai tolyǵymen modernizatsiialaý,t.b.
***
Almaty qalasynyń ejelden bergi bir esimi—Rýhaniiat besigi. Astana dúnige kelgennen beri bul esim jańara, jańǵyra túspese, áste eskirgen joq. Shetelden kelgen árbir qonaq aldymen asqaq Alataýǵa, onyń quzar shyńyndaǵy aq qar, kók muzǵa, odan qala berdi, baýraiyndaǵy arsha, shyrshaǵa, etegindegi baqsha-baýǵa kóz qandyrady. Jaratýshy ieniń quba-qup qudireti! Bárinde de máńgilik qozǵalys, jańarý hám jańǵyrý bar! Bárinde de Alla taǵalanyń áýez, úni bar: dabyra-dańǵazasyz, ý-shýsyz... «Esitip qana qoima—lázzatan, rýhtan, tyńdap qana qoima, kókiregińe qui, ólip-talyp súi...» deidi jańǵyryqqa bergisiz bir jalynyshty ún, janǵa jaily jalbaryn. Tabiǵat tylsymy, Táńir ie támsili: Ana besikti terbetedi, Alla álemdi áldileidi! Sodan da Almaty sáýletker sýretshiler, dáýlesker kúishiler, aqiyq abyzdar, ǵulama ǵalymdar, shahbaz shaiyrlar shahary!
Osy Almatyda «eńsesi biik aqorda» demesek te kóneniń kózi, jańanyń ózi derlik aýqymdy, aýmaqty birneshe záýlim ǵimarattar bar. Ulttyq kitaphana, Respýblika saraiy, Jazýshylar odaǵy, Ákemteatr, «Qazaqfilm» kinostýdiiasy, Balalar men Jasóspirimder teatry, Qazaq ulttyq ýniversiteti, Abai atyndaǵy pedagogika ýniversteti jáne burynǵy Ǵylym Akademiiasynyń ǵimaraty. Qai-qaisysy da Rýhaniiat ordalary men oshaqtary. Osydan kelip oi týady: jańa mazmun, sony sipatty ońtailaý men ortalyqtandyrý maqsatynda Ǵylym Akademiiasyn qaita quryp, oǵan «Rýhaniiat ortalyǵy» mártebesin nege bermeske?! Joqty izdeitin kez kelmese, bardy mansuqtaityn mezi mezgilden áldeqashan ótip kettik emes pe? «El bolamyn deseń—besigińdi túze» demeitin be edi Rýh sardary Muqań?! Al Allaǵa razylyq—adam Rýhynyń azyǵy...
***
- Bar shydamym taýsyldy, tamshydaiyn Shyndyǵyńa zárýmin, Jaratýshy iem,--dedim men jylap turyp.
- Shyndyq deisiń be? Ol seniń osy turǵandaǵy kóz jasyńda,--dedi, Jappar iem,--kóp jyla, jylai tús! Kókten jaýǵan jańbyr—Jerdiń nári, kózden aqqan jas—sherdiń dáni. Ekeýi de zaia ketpeidi, aqyryn kút, aqyryn...
Aitqandai-aq, bulttan tamshy úzildi. Kirpikke monshaq tizildi. Tyrs-tyrs...lúp-lúp soqqan júregimmen úndes dúnie.
Shyndyq ózimde eken!..
Israil Saparbai
