ەسكەرتۋ: بۇل — ەكٸنشٸ ماقالا. العاشقىسى — «جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋ» / «الماتى اقشامى», 14 قىركٷيەك, 2017 جىل/.
مەن تىم ٶزگەرگٸشپٸن: بٷگٸنٸمدٸ ەرتەڭٸم جوققا شىعارىپ جاتادى. جوقتان تابىلعان, جادتان جاڭىلعان اقيقاتتى اقەزۋلەگەننەن نە پايدا? كەشەگٸ مەن بٷگٸننٸڭ ەۋدەمجەر ارالىعىندا قولعا قالام الماسقا شارا قالمادى. ونسىز دا كٶپتەن كٶكەيدە جٷرگەن وي ەدٸ. ايتتى-ايتپادى, بٸزدٸڭ رۋحىمىز, شىنىندا دا, شىدامدى-اق ەكەن: اي بويى ازىقسىز, جىل بويى جازىقسىز جاپا شەگٸپ جٷرە بەرەتٸنٸنە قايران قالاسىڭ!.
***
شىندىعىنا كەلگەندە, ويى وزىق, كەلبەتٸ كەمەل تالاي-تالاي تالانى بٶلەك, تانىمى ەرەك دانىشپاندار مەن عۇلامالار ىقىلىم زاماننان بەرٸ قاراي مىناۋ «جارىق دٷنيە» دەپ اتالاتىن جارىقتىقتىڭ استى-ٷستٸن اقتارا, استار-تىسىن سٶگە جٷرٸپ سٶز سٶلٸن سارقىپ, كٶز مايىن تاۋىسقان. سونداعى, باسقانى بىلاي قويىپ, باس قاتىرعانى مىنا بٸر سٶز: «سەنەن رۋح تۋرالى سۇراپ جاتىر. ولارعا ايت: رۋح اللانىڭ ەمٸرٸنەن. رۋح تۋرالى سەندەرگە از ماعلۇمات بەرٸلدٸ...» /ەل-يسرا سٷرەسٸ, قۇران كەرٸم/.
الدىمەن «نەگە?» دەگەن سۇعاناق سۇراق الدىڭدى كەسكەستەيدٸ. قاشاندا ساۋال وڭاي, جاۋاپ قيىن. قيىننىڭ تٷيٸنٸن شەشپەككە بەكٸنٸپ امالسىز قاعاز كەمٸرەسٸڭ, تٸپتٸ, قايمانادان باز كەشٸپ قارا تٷندٸ بەتكە الىپ ايدالاعا قاڭعىپ كەتەسٸڭ. «قاراڭعى تٷندە تاۋ قالعىپ...» اباي دا سٶيتكەن. ۇلى ويشىلدىڭ وقشاۋلانعان بٸر سەتٸن قاپىسىز اڭعارىپ, بوياۋ قۇدٸرەتٸ ارقىلى قاعازعا تٷسٸرگەن سۋرەتشٸ قييالى قانداي جٷيرٸك دەسەڭشٸ?! ماعان, ەسٸرەسە, ىمىرت اۋا, تٷن تٷسە ەتەك-جەڭٸن جەل كەرگەن جەلبەگەيلٸ سول بٸر كٸسٸنٸڭ جالعىزدان-جالعىز اۋىل, ٷيدەن اۋلاقتانىپ ەلدەقايدا بەتتەپ, شەتتەپ بارا جاتقانى قاتتى ۇنايدى. دۇرىسى, ەرٸ-سەرٸ ەسەر قالدىرادى. الدىندا — مۇنارلى, تۇماندى, بەلكٸم, كٷمەندٸ بٸر بەيپانا ەلەم. كٶنە دە جاڭا شەكسٸزدٸك, كٶز جەتكٸسٸز كٶكجيەك. گەتە ٶلەڭٸنٸڭ تٶلتۋماسىنان اسىپ تٷسكەن تٶرت اۋىز ەلگٸ ەۋەندٸ-سازدى سٶز ساراسى دەل وسى بٸر سەتتە دٷنيە جارىعىن كٶرگەن بولار ما? كٸم بٸلٸپتٸ...
بٸر مىسال. ۇزاق جولدان ارىعان, اشىققان بٸر دەرۋٸش جول جيەگٸندەگٸ دٷكەنگە باس سۇعىپتى. بەتٸ تىرتىق, ٷستٸ جىرتىق ديۋانانى دٷكەن قوجايىنى جاقتىرا قويماپتى, بٸراق شىرامىتىپتى:
- ە, سەن اناۋ, ەلگٸ پەلەنشە سوپى ەمەسسٸڭ بە, ەل قۇرىپ, قاڭعىرىپ جٷرگەنٸڭە جول بولسىن?
- مەن دە سەنٸ تانىپ تۇرمىن, ٶزٸڭ ەلدەنٸپ, بەلدەنٸپ كەتٸپسٸڭ عوي, قارنىم اشىپ تۇر, بٸر ٷزٸم نان, بٸر كەسە سۋ بەرشٸ, ەل جيناپ الايىن?
- كٸرگەن, شىققان نەمەنٸڭ بەرٸنە بەرە بەرسەم نەم قالادى?
- قايىر, مەيٸر دەگەن بولماۋشى ما ەدٸ? ەرتەڭ ٶلسەڭ, بەرٸ ارتىڭدا ەدٸرەم قالادى عوي? — دەپتٸ قايىرشى ەلٸ قۇرىپ, سٶزٸ سوزىلا, ٷزٸلە.
- ال سەنٸڭ شە? — دەپتٸ اناۋ كەسٸرلەنە كەرگٸپ.
- اللادان قورقۋ پەندەگە ۋەجٸپ, ال اجال كەلسە, قازٸر-اق ٶلۋگە ەزٸرمٸن!.. ارتىمدا قينالىپ, قيماي قالاتىنداي مەندە ەشتەڭە جوق. اللانىڭ بايلىعى — مىنا مەنمٸن, ٶزٸممٸن...
وسىنى ايتىپ دەرۋٸش ساۋداگەردٸڭ كٶز الدىندا انا دٷنيەگە اتتانىپ كەتە بارىپتى. انىعىندا ول ەيگٸلٸ سوپىلىق ٸلٸم-بٸلٸمنٸڭ حاس سٷلەيٸ — تەركٸدٷنيەشٸل تانىمال عۇلاما بولاتىن. سوپىلىق تاعدىردىڭ تەۋەكەلشٸل ھەم تەۋبەشٸل سونارىنا كٶز سالعان ادام بۇل ەڭگٸمەنٸڭ استار-سىرىن ە دەگەننەن اڭعارادى. «بار» مەن «جوقتىڭ» اراسىن قوسپاق ٷشٸن ٸلٸمٸن دە, عۇمىرىن دا سارقىپ جٷرگەن پٸرەدارلارىڭ دا سولار! ال «جۋۆانمەردتٸك» سٶزٸنٸڭ شىنايى استارى, مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ اعامىز ايتقان ريتسارلىق ەمەس, مەنٸڭشە, جومارتتىق, مەرتتٸك, دەگدارلىق دەگەن ۇعىمدار اياسىندا. قيسىن وسىلاي دەيدٸ. ال ريتسارلىق بٸتٸم, بولمىس دەگەنٸڭٸز بٸزدەگٸ سال, سەرٸلٸك ٷردٸسكە كٶبٸرەك ۇقسايدى. بۇل جايىندا ماعجان جۇماباەۆتىڭ اقان سەرٸ مەن باتىستىڭ ەيگٸلٸ جازۋشىسى وسكار ۋايلدتٸڭ اراسىنداعى ۇقساستىقتى ارنايى تٸلگە تيەك ەتكەن مىنانداي سٶزٸ بار: «ەگەر اقان باتىسشا بٸلٸم الىپ, سول ەل ٶركەنيەتٸنٸڭ ٶكٸلٸ بولسا, ۋايلد ونىڭ قولىنا سۋ دا قۇيا الماس ەدٸ...» بۇل رۋحشىل اقىننىڭ ەسٸرە بوياۋسىز شىن سٶزٸ.
ال مانسۇر حاللاجعا كەلسەك, گەپ باسقا. قازٸرگٸ كەزدە اۋىزعا جيٸ الىنىپ جٷرگەن شيرك/سەرٸك/ سٶزٸ سول كەزدەگٸ مانسۇرعا دا تيەسٸلٸ, ياعني, «انا-ەل-حاق» - «مەن اللانىڭ ٶزٸمٸن!» دەگەن استامشىلدىعى ٷشٸن باعدات حاليفاسىنىڭ بۇيرىعىمەن ٶلٸم جازاسى—وتقا تٸرٸدەي ٶرتەلگەن. ەرينە, بۇل عۇلامالار كەڭەسٸندە قۇپتالعان. ورتودوكسالدى دەۋٸر مەن كەزەڭنٸڭ قاھارلى قارعىسى مەن زاڭى وسىلاي بولدى ما, كٸم بٸلسٸن...قازاقى ۇعىم, نانىم مۇنى «كٶپ اسقانعا بٸر توسقىن» دەپ بٸر-اق قايىرادى. «اڭداماي سٶيلەگەن اۋىرماي ٶلەدٸنٸڭ» كەرٸ دە وسى تاراپتان تابىلادى. جەي ادام اللا الدىندا دا, القالى جۇرتتىڭ اراسىندا دا بۇلاي دەپ ٶزٸنەن-ٶزٸ موينىنا كٷنە ارتپايدى. جازاگەردٸڭ اسقان بٸلٸمدار, ايدارىنان جەل ەسكەن ايتۋلى عۇلاما ەكەندٸگٸن دە ەل-جۇرت مويىنداعان. بٸراق ٷكٸمنٸڭ اتى ٷكٸم, جازانىڭ اتى جازا.
جازا دەمەكشٸ, ونىڭ دا تٷر-تٷرٸ بار. جۇرت كٶزٸنشە موينىنا قىل ارقان سالىپ دارعا اسۋ ول كەزدە تەك جاۋ, نەمەسە جاۋىز بولسا دا ەر ادامدارعا لايىقتى سانالعان. ال مىنا ٷكٸم... كەيٸن, جۇرت اياعى باسىلىپ, جازا جايى ەستەن شىعا باستاعان بٸر مەزەتتە اتاقتى شيبليي شايقى مارقۇمنىڭ باسىنا بارىپ ناماز وقىپ, قۇران سٶزٸن باعىشتايدى. عۇلامانىڭ ٶتكەن-كەتكەن ٶمٸرٸن ەسكە الادى. سٶيتٸپ وتىرىپ از-كەم مىزعىپ كەتەدٸ. تٷسٸنە اللا تاعالا ايان بەرەدٸ. شايقىنىڭ جان ازابىن اڭعارعان قۇدٸرەت يەسٸ وسى سەتتە وعان بىلاي دەپ باسۋ ايتادى: «جازالى جانعا ٷكٸمنٸڭ ٷلكەن-كٸشٸسٸ جوق, ەسٸڭدٸ جي, ەددٸڭە باق».
جازا, ٷكٸم وسىمەن تىنسا مەيلٸ عوي, ٶلگەننەن كەيٸن دە ونىڭ كەيٸپ-كەسكٸنٸن قۇبىجىققا بالاپ ماسقارالاۋشىلار از بولماعان. كەرەگٸنشە كەلەمەجدەگەن, كەز كەلگەن قابىرعاعا سٷرەڭسٸز سۋرەتتەرٸن ەجۋالاي ويمىشتاعان. مۇنداعى ماقسات — بەيوپانىڭ بەينەسٸن قوعامنان مٷلدە بەزدٸرۋ, كٷنەلٸنٸ كٷندٸك جەردەن تانۋ. گازەت-جۋرنال بەتتەرٸنەن كەيدە, ەسٸرەسە, مەرەكەلٸ كٷندەردە ەلەمٸشپەن ەسپەتتەلگەن كوللاجداردى كٶرٸپ قالامىن. جالپى «كوللاج» سٶزٸ كٸمدٸكٸ? بارشاعا ورتاق دەگەننٸڭ ٶزٸندە تٶركٸن, تەگٸ بولۋى تيٸس قوي? ماعىناسى, مەنٸ مٷلدەم ٶزگەرگەنٸمەن, كەشەگٸنٸڭ بٷگٸنگە جەتكەن بالاماسى ما ەكەن?.. بۇل قيىننان قيىستىرعان قيسىن ەمەس, كەدٸمگٸ, قازاقى قارابايىر دولبار عانا. «بٸلەمٸن, زەرتتەگەم, تٷبٸنە جەتكەم» دەيتٸندەر بولسا, قۇبا-قۇپ قۇلدىق...
قييال دٷنيەسٸنە ەنگەن, بويلاعان, تٸپتٸ, دەندەگەن ادام تٷپتٸڭ-تٷبٸندە اقيقاتتىڭ مەكەن-جايىن بىلايعى بەندۋي جۇرتقا مەڭزەمەي تىنىم تاپپايدى. كەشەگٸ ابايدى بىلاي قويعاندا, ماعاۋينشە ايتساق, بۇرناعىدا عۇمىر كەشكەن بٸرەگەي بٸتٸمدٸ عۇلامالاردىڭ تالايى وسى باعىتتا باسىن بەيگەگە تٸككەن. دجوردانو برۋنو, گاليلەو گاليلەي, مانسۋر حاللاجدىڭ, ت.ب. - تاعدىر-تاعليماتتارى وسىعان مىسال. مەكەمتاس /مىرزاحمەتوۆ/ اعامىز قايتا-قايتا اۋىزعا الا بەرەتٸن «جۋۆانمەردتٸك», نەمەسە سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ نەبٸر ايتۋلى سويلارى مەن دەگدارلارى تەركٸدٷنيەلٸك تەۋەكەلٸمەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٸسٸ جادىن جاۋلايدى. ەيتسە دە ولاردى قايتالاي المايسىڭ. قايتالاي الماۋدىڭ سەبەبٸ دە كٶپ... تەركٸدٷنيە تاقۋالارى ادامنان گٶرٸ اللاعا جاقىن. بەندەۋي تٸرشٸلٸك يەلەرٸ كٶبٸنە كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭ تٸرشٸلٸكتٸڭ ەبەقوڭىر ەلەگٸندە جٷرەدٸ. بايىسام, تويسام, مەلدەكتەسەم... دەگەن پاسىق, ساسىق پەندەدە قاناعات, راحىم دەگەنٸڭٸز /اباي ايتقان بەس قاسيەت/ قايدان بولىپتى? پەندەلٸك پەن پەرٸشتەلٸك سيپاتتىڭ اراسى جەر مەن كٶكتەي. پەندەلٸك — بۇ دٷنيەنٸڭ دٷمبٸلەز دٷمشە مٸسكٸنٸ. ال پەرٸشتەلٸكتٸڭ پەشەنەسٸنە ەكٸبٸردەي دٷنيەنٸڭ نازىم-نىعمەتٸ جازىلعان. ەكەۋٸ قوسىلعان كٷنٸ ەلگٸ قۇران كەرٸمدەگٸ «از ماعلۇماتتىڭ» ورىنى تولماقشى. كيەلٸ دە قاسيەتتٸ رۋحتىڭ جەڭٸسٸ دە, جەمٸسٸ دە سول كٷن! بار مەن جوقتىڭ, اش پەن توقتىڭ اراجٸگٸ قوسىلاتىن بۇل كٷن تۋا ما, تۋماي ما? بەرٸ دە /جاقسى بولسىن, جامان بولسىن/ جەر باسىپ جٷرگەن «اللانىڭ سٷيٸكتٸ» قۇلىنا بايلانىستى.
يە, جان مەن تەن, رۋح پەن زات/ماتەرييا/ ارالىعىندا ەلٸمساقتان بەرمەن قاراي انتوگونيستٸك ايقاس-شايقاس جٷرٸپ جاتىر. بٸزگە سالقىن ساۋات كەرەك پە, ەلدە, سارابدال سانا ساناتكەرلٸگٸ كەرەك پە? نامىستىڭ قۇلى كەرەك پە, ەلدە, قامىستىڭ جىمى كەرەك پە? فاريديددين اتتارعا اڭداتپا جاساۋعا تۋرا كەلەدٸ: «رۋح ادامعا اللا تاعالا تاراپىنان دارىعان دٷري-گاۋھار نۇر. بايقاپ, سەزٸنە الساڭ, كەۋدەڭ ٸشٸندە ونىڭ سىر-سيپاتى جاتىر. بٸراق بۇل جەردە جول كٶرسەتەتٸن جان يەسٸ جوق. راسىندا, جەر-جاھاننان ٸزدەپ جٷرگەن سول نەرسە ٶزٸڭدە. سەن ونىڭ قۇپييا دا تىلسىم سىرلارىنا ٶلە-ٶلگەنشە كٸرٸپتارسىڭ. سەنٸڭ ادام ساناتىنداعى سيپاتىڭ ەزٸرگە تەك زاتتا عانا. سول زات پەن سيپاتتىڭ دا قادىر-قاسيەتٸن شىن ۇعىنىپ, بٸلە الاتىن جاعدايدا ەمەسسٸڭ. ٶڭ مەن تٷستٸڭ اراسىندا استارلى دا تىلسىم-تۇتاس ەلەم جاتىر. جانىڭدى جارىلقايتىن سول جاۋھار دٷنيە تٷپتٸڭ-تٷبٸندە ارمان-ماقساتىڭا الىپ باراتىن ادال دا ەدٸل جولسەرٸگٸڭ. سايىپ كەلگەندە, اسپان جۇلدىزدارى-سەنٸڭ كٶز جانارىڭ. ٷيدٸڭ ٸشٸندە وتىرعانىڭمەن, ەسٸكتٸڭ سىرتىنداسىڭ. جەردە تۇرعانىڭمەن, اسپاني ەلەمنٸڭ اياسىنداسىڭ. قىسقاسى, ەرٸ بارسىڭ, ەرٸ جوقسىڭ...».
ايتىڭىزشى, وسىنداعى «ەرٸ بارسىڭ» مەن «ەرٸ جوقسىڭنىڭ» استارىندا نەندەي جۇمباق جاتىر? ٶزٸڭٸزگە, ٶزٸڭٸزدٸڭ ٸشكٸ يٸر-شيىر جىلىم-جىقپىلىڭىزعا شىنداپ ٷڭٸلە الساڭىز, بٸر جاۋابى تابىلىپ قالار. بٸراق بۇل سٸزدٸڭ, بٸزدٸڭ قولىمىزدان كەلە قويار ما? پەندەلٸك پەشەنەمٸز بۇعان جار بەرە مە? «جىلتىراعاننىڭ بەرٸ التىن ەمەس» دەي تۇرا كٶز جەۋٸن العان دٷنيەگە دٷمشە كٶڭٸلٸمٸز سۇعىن سالىپ جٷرمەي مە? و دا مٷمكٸن-اۋ. «ەبدەن مٷمكٸن! - دەيدٸ ٸشكٸ بٸر كٶكسوققان كٶرگەنسٸز كٶلەڭكەم,-كٶرمەي, بٸلمەي جٷرسٸڭ بە?». نەگە كٶرمەيٸن, نەگە بٸلمەيٸن... بٸراق, تٷلكٸ زامانعا ٸلكٸ تازى بولا الماسام نە شارا!.. تاعى دا اتتار ايشىعى قۇلاعىما سىبىر قاعادى: «دٷنيە-مٷلكٸڭدٸ, التىن, كٷمٸسٸڭدٸ جوعالتساڭ دا كەۋدەڭدەگٸ اسىل جاۋھارىڭنان ايرىلما. سەنٸڭ كەۋدە سارايىڭداعى سول گاۋھارعا كٸمدەر قىزىقپايدى? قىزعاناتىندار دا بار شىعار?.. اللا نۇرىن ۇرلاتقان ادام شايتاننىڭ جەتەگٸنە ەرٸپ, ەتەگٸنە جارماسادى, دەگەنٸنە كٶنەدٸ. ال شايتاني بولمىس جارىقتان قايمىعادى, ٷركەردەن ٷركەدٸ. كەۋدەڭدەگٸ جارىق شامىڭنان جانىڭداعىلارعا جىلۋ بەر, شاپاعات سىيلا, ماحاببات جارىلقا. اسپانداعى اي دا, جۇلدىزدار ەلەمٸ دە سەن سيياقتى اللا قۇدٸرەتٸنەن جارالعان. سەنٸڭ تۇلابويىڭنان ولاردىڭ اجار-كٶركٸ, عۇسنيجامال ديدارى مەنمۇندالايدى. سەن دە ولاردىڭ مىنا جۇمىر جەردەگٸ ايناقاتەسٸز نۇسقاسىسىڭ. جاراتۋشى قۇدٸرەتتٸڭ دە شىنايى بەينەسٸ سەنٸڭ كەۋدەڭدە. كەۋدەڭدەگٸ وسى بٸر اسىل جاۋھاردى ساف, تازا كٷيٸندە ساقتاي الساڭ عانا تولىققاندى كەمەل ادام دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلە الاسىڭ. سەنٸڭ اللا الدىنداعى ھەم ادامزات الدىنداعى ۇلى مٸندەت, اقادال پارىزىڭ وسى».
ادام مەن زات... ادام — حاق تاعالانىڭ رۋحي جاراتىلىسى. اللا دەمٸ, ياعني رۋح بويىنا دارىعان سوڭ دا ول بىلايعى دٷنيەنٸڭ ەڭ بيٸك نىعمەتٸنە قول جەتكٸزدٸ. دٸل دە, تٸل دە ونىڭ مەيمانا مەنشٸگٸنە اينالدى. تٸپتٸ, ٸبٸلٸستٸڭ ٸشٸ كٷيٸپ-جاناتىنداي «اللانىڭ سٷيٸكتٸ قۇلى بولۋ» حۇقى دا سوعان بۇيىرىپتى! سوندا دەيمٸن-اۋ, ادامدى رۋح يەسٸ سيپاتىندا تانىر بولساق, زاتتىڭ, ياعني ماتەرييانىڭ وعان جارماسىپ, جابىسىپ قالاتىنداي قانداي حاقىسى بار? ەكەۋٸ ەكٸ باسقا, بٸر-بٸرٸنە كەرەعار ۇعىم, تانىم ەمەس پە ەدٸ? ورىس تٷسٸنٸگٸندەگٸ «وتەچەستۆو» بٸزدەگٸ «ادامزات» سٶزٸنٸڭ تٸكەلەي ايقىنداماسى. قۇدايى قوڭسى بولعان سوڭ ىعىستى-جۇعىستى جاعدايلار بولا بەرەدٸ دەسەك, ولاردا «جيۆوتنوۆودستۆو», «زەملياچەستۆو», «حوزياستۆو» دەگەن سٶزدەر بىقىپ جاتىر. ال تٷسٸنٸپ كٶرٸڭٸز? دەمەك, اتتار ايتپاقشى, مۇندا بٸر گەپ بار بولعانى دا.
نەگٸزگٸ تٷيٸن, تۇجىرىمعا توقتاساق: ەۋەلدە رۋح قۇداي بولاتىن, كەلە-كەلە ادامعا اينالدى. يە, كەدٸمگٸ, بەكەنە بويلى جەي ەرٸپپەن جازىلاتىن, اسقاقسىز, ايبىنسىز پەشەنەلٸ پەندە. تٸپتٸ, بٷگٸن بولماسا, ەرتەڭگٸ كٷنٸ قۇرت-قۇمىرسقا, جىن-جىبىرعا اينالماعى دا بەك مٷمكٸن. پەندەنٸڭ قۇلدىققا كٶنگەنٸ — قۇلاننىڭ قۇدىققا قۇلاپ ٶلگەنٸ! ٶيتكەنٸ, وشو ايتپاقشى, «قيىندىق اتاۋلىنىڭ قاي-قايسىندا دا اقيقي رۋحتىڭ استارى جاتادى...». بٷگٸنگٸ قازاقى قاۋىمنىڭ قارىس-سٷيەم پەشەنەسٸندە «بالاپان باسىمەن, تۇرىمتاي تۇسىمەن» دەگەن جازۋ باتتيىپ تۇر. قۇل پۇلعا ەمەس, پۇل قۇلعا قۇلدىق ۇرىپ قىزمەت ەتپەيٸنشە قۇداي بەرگەن ىستىقەۋمەت ىرزىقتىڭ قۇنى قۇلدىراعانى قۇلدىراعان. ادام ەڭسەسٸ رۋح ەلسٸزدٸگٸنەن ەڭكٸش تارتادى. ال ۇياتتىڭ بٸر ۇشى اردا بولسا, بٸر ۇشى جاردا.
***
بەرٸمٸزگە ايان: باس بار جەردە مي بولادى. مي — اقىلدىڭ ٷيشٸگٸ. جٷرەك بار جەردە كٶز دە, /«جٷرەكتٸڭ كٶزٸ اشىلسا...»/ سٶز دە, سەزٸم دە, تٷيسٸك تە بولماق كەرەك. اسقازان بار جەردە بويعا قۋات, تەنگە تەبەت بار. بٸراق جان ازىعىنىڭ جاراتىلىسى باسقا. بٸزگە كٶرٸنبەيتٸن, بٸراق ادام ەكەنٸمٸزدٸ ايعاقتايتىن كٷش, بەلكٸم, ۇلى رۋحتا بولار ما?.. وسىندايدا گاملەتتٸڭ مىنا بٸر سٶزٸ ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ: «ٸزگٸلٸكتٸ قانىمىزعا قانشا سٸڭٸرسەك تە ٸشٸمٸزدە جان جاراسى جاسىرىنىپ جاتا بەرەدٸ...». تەن جاراسى جازىلار, ال جان جاراسى... جاپالى, قاپالى قايسىبٸر قانداسىمىزدىڭ جان-دٷنيەسٸ, شىنىندا دا, جارالى جولبارىستىڭ جاعداياتىن كٶز الدىمىزعا ەكەلەدٸ. «جازعان قۇلدا جازىق جوق» دەمەكشٸ, بٸردە ولاي, بٸردە بۇلاي, بٸردە مالاي, بٸردە قۇداي كەيپٸندەگٸ قازاقتىڭ ٸشكٸ-سىرتقى اجارىن انىق-قانىق اجىراتۋدان قالىپ بارامىز. ٶركەنيەت ٶمٸرشەڭدٸگٸن ٶز جاميعاتىندا جاڭعىرتىپ, ٶز تابيعاتىندا جاسارتىپ, ٶز جاتىرىندا ٶسٸرٸپ, تٷلەتپەگەن ەلدٸڭ ەسكەن جەلدەي, اققان سەلدەي ۇلى كٶشكە ٸلەسە قويۋى ەكٸتالاي. سالماق سارىجامباسقا ەمەس, ساناعا تٷسكەن سەتتە عانا مۇنى عادٸل اڭعارساق كەرەك. بٸز بٸلەتٸن قازٸرگٸ ايدان انىق كٶرٸنٸس: دٷنيەقوڭىز دٷمشەلٸك تٶرگە وزعان سايىن رۋحتان ٶڭ مەن تٷستٸڭ قاشىپ بارا جاتقاندىعى. زورلىق-زومبىلىق, ازعىن-توزعىندىق, ەسٸرە استامشىلدىق ادام بويىنا ٸبٸلٸستەن جۇققان ٸندەت. جالعان دەموكراتييا — جاساندى تٷسٸك. ال مەن يدەالسىز ٶمٸر سٷرە المايمىن. قوعامدى يدەال تۇتپاساڭ, ٶلگەنٸڭە ٶكٸنبەيسٸڭ. ادامدى يدەال تۇتپاسام, ٶلەڭ جازىپ نەم بار?!
...ويىما اقسەلەۋ ورالىپ وتىر. ويلى, بويلى, وجداندى, وپالى... اللا بەرگەن جاس — ادامعا امانات. از با, كٶپ پە, كٸم بٸلسٸن, جارىعى بٸر ٶشٸپ, بٸر جانعان الدامشى, جالعانشى مىناۋ فەنيدە ونىڭ بٸزگە قالدىرىپ كەتكەن ٶمٸرٸ دە, ٶنٸمٸ دە, ٶنەگەسٸ دە... ماڭدايعا باسار, كٶزگە سٷرتەر كٸل اسىل رۋحاني جاۋھار دٷنيەلەر! كەشەگٸ اقبەرەن ارىستارىمىزدىڭ سوڭعى تۇياعىن ەسٸمٸزدٸ جييار-جيماستا ەندٸ بٸلٸپ جاتقان جاعدايىمىز بار. سول اقسەلەۋدٸڭ ٷمٸتٸن ٸشكە جۇتىنىپ, كٷدٸگٸن سىرتقا شىعارا ايتقان مىناداي بٸر اششى زاپىرانى بار: «...ەلدٸڭ بەرٸ مەن ەمەس: بٸرەۋٸنٸڭ رۋحى تٶمەن, بٸرەۋٸنٸڭ مٸنەزٸ جۇمساق, بٸرەۋٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى مۇرشا بەرمەيدٸ. مەنٸ ٷكٸمەتٸم ازاپقا سالىپ وتىر. مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قازاق بولمىسىنا, قازاق تاعدىرىنا قاتىستى قاناعاتتىق دەڭگەيدە شارا جاسالىپ وتىرعان جوق, تٸپتٸ, جوسپارى دا جوق. وسىنى اشىق ايتاتىن كەز كەلدٸ...».
«ەلدٸڭ بەرٸ مەن ەمەستەن...» باستاپ بٸرنەشە رەت قايتالاناتىن «بٸرەۋٸنٸڭ...» استار-سىرىنا اقىل كٶزٸمەن ٷڭٸلە الساق, تارام-تارماق قانشاما اششى اقيقات, ۋسويقى شىندىق جاتىر? بەلكٸم, ارنايى ات باسىن بۇرىپ ەرقايسىسىنا جەكە-دارا توقتاۋعا تۋرا كەلەر?.. بٸر بٸلەرٸم, كەۋدەسٸنە رۋح قوناقتاعان جاننىڭ بەرٸ دە تٶڭكەرٸسشٸل! تٶڭكەرٸسشٸل دەگەندە تاۋدى بۇزىپ, تاستى جارىپ جاتقانىمىز جوق, ەڭگٸمە اۋانى, اڭداعانعا, تىم-تىم ەرٸدە جاتىر. تٶتە سۇراق: ٶز ۇلتىڭنىڭ ۇلىسىڭ با, جوق ەلدە, قۋ قۇلقىننىڭ قۇلىسىڭ با? «ال ٶزٸڭ شە? اقىندار اۋىلى, قالامگەرلەر قاۋىمى شە?» دەپ سابىرسىز ساۋال تاستاعاندارعا تاعى بٸر تاعدىرلى تارلانىمىز ەسەنباي دٷيسەنباەۆتىڭ مىنا تٶرتتاعانىن العا تارتار ەدٸم:
«...تەڭٸرٸ ەتتٸ تەلەگەيدەن تەڭٸزدٸ,
قايدا جورىق جىراۋلارى لەبٸزدٸ?
قاشاننان-اق دالا قاعاناتىندا
قىلىش پەن جىر, حان مەن شايىر ەگٸز-دٸ».
مۇندا دا سول اقسەلەۋدەگٸ سيياقتى رۋحتى كٶكسەۋ, ٸزدەۋ, تابۋ, تاپپاۋ, جوقتاۋ سارىنى بايقالادى. كەشە «دالا قاعاناتى» دەپ اعىمىزدان جارىلساق, بٷگٸن «مەڭگٸلٸك ەل» ەسٸمٸ ەلەڭ قاقتىرىپ, اڭسارىمىزدى ٶزٸنە اۋدارىپ وتىر. دۇرىس-اق, جٶن-اق. بۇل يدەيا ما, اڭىز با, ارمان با? بٷگٸننەن باستاساق — قانداي نەگٸز بار? ەرتەڭگە ىسىرساق — ەل قۇلاعىن ەلەڭ قاقتىرۋدىڭ قاجەتٸ قانشا ەدٸ? ناۋقاندىق شارا—رۋحانيياتتىڭ قاس جاۋى. يدەيا جٷزەگە اسقاندا عانا يدەالعا اينالماق.
***
كٶكٸرەكتٸڭ شەرٸ ايتسا كەتەدٸ,
كٶيلەكتٸڭ كٸرٸ شايسا كەتەدٸ... «نەگٸز» دەپ وتىرعانىمىز — دەل بٷگٸنگٸ جاي-كٷيٸمٸز, شاما-شارقىمىز, ەل-اۋقاتىمىز, مورالدٸك-ماتەريالدىق جەنە وعان قوسا پسيحولوگييالىق دەڭگەي-دەرەجەمٸز. ايتۋ وڭاي, قايتۋ قيىن. تارازىنىڭ بٸر باسىندا — ات باسىنداي ايشىقتى يدەيا, ەكٸنشٸ باسىندا — قازاقى قاۋىمنىڭ دەل قازٸرگٸ قالعان-قۇتقان قادىر-قاسيەتٸ. تابالاۋشى دا باعالاۋشى دا — قۇدايى قوڭسى, كٶرشٸ-قولاڭ. بٸرٸنٸڭ كٶزٸ قىسىق, بٸرٸنٸڭ سٶزٸ قيسىق. ارقاڭنان قاعىپ تا, الدى-ارتىڭدى باعىپ تا, رەتٸ كەلسە اياقتان شالىپ تا وتىرعان الدىمەن وسىلار. «اۋىزدان شىققان تٷكٸرٸك قايتا جۇتساڭ مەكٷرٸك» دەگەن سٶزدٸڭ دۋاسى دا, داۋاسى دا ەسٸتەر قۇلاققا بٸردە سىن, بٸردە مٸن. ايتتى-ايتپادى, كٶرشٸ تۇرماق, بٷگٸنگٸ قازاقى مٸنەز-قۇلىقتىڭ ٶزٸ سىناپتاي سىرعاق, بۇلاقتاي بۇلعاق. كەشەگٸ اباي قازاعى بٷگٸن باۋىر مەن بٷيرەكتەي: بٸرٸ وڭدا, بٸرٸ سولدا. ەكەۋٸ دە سىزداعىش, ەكەۋٸ دە مۇزداعىش. باۋىرمال قازاقتى اۋىلدان ٸزدەۋشٸ ەدٸك, ول دا كٶزدەن بال-بۇل ۇشتى... قازاق قالاعا كٶشكەلٸ قازىمىرعا اينالىپ بارادى. دوس-جاراننىڭ تۇرلاۋسىز تۇرقىنان سەن ٶزٸڭنٸڭ ەڭ مىقتى جاۋىڭدى تاني بٸل. سوندا عانا قايتپاي قارسىلاسۋ ارقىلى سەن وعان جان-جٷرەگٸڭمەن جاقىنداي الاسىڭ. جالعان سٶيلەپ وتىرعانىم جوق, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ بۇلتارتپاس شىندىعى وسى.
جالعىز قازاق قانا ٶزگەرٸپ جاتقان جوق, مىناۋ ەلەم-جەلەم جىلتىراق دٷنيە وسى تۇرىسىندا قۇددى ايار ەيەل سيياقتى — جاڭاشىل ۇلىلار مەن جاسامپاز جاقسىلاردىڭ جانىنان شىر اينالىپ شىقپاي قويادى, نەمەسە قولىنا شىراق الىپ سوڭىنا تٷسەدٸ. ەسٸرەسە, سوڭعىسى بەسەنەمٸزگە جازىلعانداي بەلەڭ الىپ بارادى. ال اتاق پەن داڭق قاشاندا قامسىز, مۇڭسىز قايداعى بٸرەۋلەردٸڭ ەنشٸسٸنە تيەسٸلٸ. زامان زاۋقى ەرقالاي. تالعام تارازىسىنىڭ تاباعى دا, تاسى دا تىم تايعاناق. بٷگٸن «شەمشٸ, شەمشٸ!» دەپ جٷرگەندەر ەرتەڭ-اق ەس-تٷسٸنەن ايرىلىپ ٶزگە بٸرەۋگە ٶزەۋرەپ شىعا كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ ٶمٸردٸڭ ٶزٸ قۇبىلمالى. ەرتەڭ باسقا بٸر ساڭلاق شىعادى. مۇنى ەلەم تٸلٸندە «فەنومەن», قازاقى ۇعىمدا عاجايىپ دەيدٸ. عاجايىپتار ازايعان سايىن سانا ساڭىلاۋى ساراڭسىپ, سايازدانادى. عارىشقا ۇشۋ, مارسقا قونۋ بٷگٸندە عاجايىپ بولۋدان قالدى. كٷللٸ تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ ٶزگەلەردٸڭ تٷسٸنە ەنبەيتٸن ٷش بٸردەي عارىشكەرٸ - قانداسىمىز, قازاقتىڭ قارا بالاسى. قاھارمان دەسەڭ — قاھارمان. اڭىزدىڭ شىنعا, شىننىڭ اقيقاتقا اينالعان انىق تا قانىق تٷرٸ دە, تٷسٸ دە, ٶڭٸ دە, ٶزٸ دە وسى ٷشەۋٸ. بٸراق... وسى كٷنگە دەيٸن وسى ٷش باتىرىمىزدىڭ بٸرٸگٸپ جٷرگەن كەزٸن, نە بٸرگە تٷسكەن سۋرەتٸن, باسقانى قايدام, ٶز باسىم كٶرمەپپٸن. جىل سايىن, اي سايىن, تٸپتٸ, كٷنارا, كٷن سايىن كٶرسەم دە ارتىق بولماس ەدٸ!!! ٶيتكەنٸ بۇل — ادامزات بالاسىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە اڭىزشىل, افساناشىل ھەم ەرتەگٸشٸل قازاقتىڭ قييالدان قييانعا بٸر-اق تٶرلەگەن, ٶرلەگەن, ەرلەگەن تۋرا ماعىناسىنداعى فەنومەنٸ!!! ونى ەلەپ-ەسكەرە الماساق, انىق-قانىق قانىمىزدىڭ سۇيىلعانى. ۇنجىرعاسى تٷسكەن ۇلتتىق «مەنٸمٸزدٸڭ» اقىر-تاقىر تيىلعانى. ۇلى پەرزەنتٸن ۇلىقتاي بٸلمەگەن, ۇلتتىق قۇندىلىعىن قۇنتتاي بٸلمەگەن ەلدە رۋحاني جاڭعىرۋ, جاڭارۋ ٶزدٸگٸنەن جٷرٸپ جاتادى دەگەنگە ٶز باسىم سەنبەيمٸن! ال جاڭا قارۋ-جاراقتى ويلاپ تابۋ ادامنىڭ ٸسٸ ەمەس, ٸبٸلٸستٸڭ ىلاڭى. ناعىز عاجايىپ, شىن قۇدٸرەت يماني تازالىقتىڭ كٶزايىمى — ۇلى مەرتەبەلٸ ٶنەردە. ال ٶنەر — ەلٸمساقتان بەرٸ رۋحتىڭ اششىلى-تۇششىلى جەمٸسٸ. ٶنەر ادامىنىڭ كٶزٸمەن قاراساڭ, كٷننٸڭ ٶزٸ دە, كٶزٸ دە كٶلپار, تٸپتٸ, باتىپ بارا جاتقاننىڭ ٶزٸندە سۋ بەتٸنە التىن شاشىپ كەتەدٸ! قالتىلداعان قايىعىن ٶرگە دە, تٶرگە دە سالىپ ەسكەگٸمەن التىن كٷرەپ بارا جاتقان بالىقشىنى كٶرسەڭٸز, بۇعان انىق كٶز جەتكٸزەر ەدٸڭٸز! «حانىنا دا سەلەم بەرمەگەن, ٶلە عاشىق بولعان, ونىسىن دەلەلدەۋ ٷشٸن الدى-ارتىنا التىن شاشقان ونىڭ حانشايىمىنا دا جانارىن تٸكتەپ, قاباعىن اشپاعان» بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ليبەيٸ بٸز بولامىز! شىنداپ ٷڭٸلگەن كٸسٸگە, ەرينە...
كٶپكە ٶكپە جٷرمەيدٸ. جالماۋىزدا جاقىن, جەبٸردە جەكجات, جۇلىمىردا جۇراعات, وبىردا وتان بولۋشى ما ەدٸ? «اللانىڭ ەڭ ۇلى جاراتىلىسى — ادام بالاسىنا دەگەن ماحابباتىڭ مەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸڭ بەرٸك بولسا, - دەيدٸ وشو,--وندا سەندە كەرٸ مٸنەز كەك تە, كەسەپات كەسٸر كٶرە الماۋشىلىق تا بولماق ەمەس...». جان تازا, رۋح پەكيزا. كٶككە ۇشادى. ارش /عارىش/ ەلەمٸنە. اللا دەرگەيٸنە. تەن — نەجٸس. سٷيەك-ساياق — ماتەرييا. ماتەرييا بولعاندىقتان دا قارا جەردٸڭ ەنشٸسٸندە: ٸريدٸ, شٸريدٸ, قۋارادى. ٷستٸندە جاتسا توزاڭعا, استىنا تٷسسە توپىراققا اينالادى. ەگەر, عايىپتان تايىپ جان تەندٸ تاستاپ ارشقا ۇشپاسا, نە ۇشا الماسا قايتەر ەدٸ? تەن مازاعىنا تاپ بولعان جان ازابىن سوندا كٶرەر ەدٸك! قۇداي ساقتاسىن...
***
باسقا كٶرشٸ-قولاڭدى قايدام, بٸزدٸڭ ەلدە «مەملەكەت ادامى» دەگەن ايىرىقشا اتاۋ بار. زٸلدٸ, سالماقتى, سەستٸ ەستٸلەدٸ. سودان با ەكەن, سول سۋبەكتٸنٸ كٶرمەي جاتىپ, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, ويىڭدى دا, بويىڭدى دا تەز جيناپ الا قوياسىڭ: ە, «جوعارعى جاقتىڭ ادامى» عوي... ال جوعارعى جاقتىڭ ادامىنا كەزدەيسوق كەزدەسكەننٸڭ ٶزٸندە ولپى-سولپى تٷرٸڭدٸ كٶرسەتۋگە بولمايدى. ەتيكا سولاي. ەلەۋدٸ بىلاي قويعاندا, سەلەمٸڭدٸ الماي قويسا قايتەسٸڭ? سٸز ويلاعانداي, ونىڭ دا سىرتىنا ٸشٸ ساي: سىر الدىرمايدى, سىر الدىرعانى بىلاي تۇرسىن, سٸزدٸ كٶزبەن تٸنتٸپ, ٸشٸپ-جەگٸسٸ كەلەدٸ. بۇل ەندٸ قاسقاعىم سەتتٸك پسيحولوگييالىق ارباسۋ. قىسقاسى, جاناسا دا, جاقىنداي دا المايسىڭ. ال مەن شە? قۇداي-اۋ, اقىنمىن عوي?! اقىن بولعاندا دا...ارجاعى تٷسٸنٸكتٸ. سۇس پەن سەس مەندە قايدان بولسىن. ونىڭ ٷستٸنە قويىندا ەمييان, مويىندا «قارعىباۋ» جوق. وقتاۋ جۇتىپ, وقشييا قارايتىندار مەنسٸز دە از ەمەس قوي. سوندا مەن, نە, مەملەكەت ادامى ەمەسپٸن بە? ال مىناۋ قاتارداعى «قارا حالىق» شە? بەرٸمٸز دە مەملەكەت ادامىمىز!!! بٸراق... شىن مەنٸندە... كٶردٸڭٸز بە, پسيحولوگييالىق يتٸس-تارتىستىڭ تٷپ تامىرى قايدا جاتىر?! مەندەگٸ ەتيكانى مەملەكەتتٸك ەليتا مەنسٸنبەيدٸ. قالىپتاسقان قاعيدا, ەدەپتەن تىس ەدەت, مٸنە, وسىنداي. مەيلٸ, باتىس بولسىن, مەيلٸ, شىعىس بولسىن, ٶركەنيەتتٸڭ اقىرى يدەياشىل, جاڭاشىل, جاسامپاز شىعارماشىل توپتى تۇنشىقتىرۋمەن تىناتىنى بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. بٸز ٶركەنيەتتٸڭ باعزى-باياعى كٶشٸنە كٶز سالماي جاتىپ وسى بٸر كەسٸرلٸ, كەسپٸرلٸ كەدەرگٸنٸ باستان كەشٸپ جاتىرمىز. اتا-بابامىزدان ٸلداللالاپ بٷگٸنگە جەتكەن ساناۋلى سالت-دەستٷرٸمٸزدەن دە, باعالى قازىنا-بايلىعىمىزدان دا ادا-كٷدە ايرىلۋ قاۋپٸ بار. ساياسي ٷستەمدٸك پەن كٶنپٸس كٶپشٸلٸك ىلاجسىز ىمىرالاسقان قوعامدا قوردالانعان قويىرتپاق از بولمايدى. ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق حال-احۋالدىڭ دا قازٸرگٸ قالت-قۇلت قادامىن كٶزبەن باعىپ وتىرعان جايىمىز بار. قۋاندىرمايدى, كەرٸسٸنشە, اشىندىرادى. ۇلتتىق پٸشٸم, پوشىم دا انىق ەمەس, الاباجاق. سەنبەسەڭٸز, كٶشەدەگٸ بيلبوردتى, تەلەديدارداعى اناۋ بٸر قاناتتى نىسان — قۇستىڭ قارالا كٷزدەگٸ قاتىپ قالعان ۇسقىنىنا ٷڭٸلٸڭٸز. موجانتوپاي موزايكانىڭ ناق ٶزٸ. بىلايشا ايتقاندا, «ناۋقاندىق شارانىڭ» ەسٸرەقىزىل شيمايى. ۇلتتىق رەمٸزٸمٸزدەگٸ قاناتتى قىراننان ساداعا كەتسە بولادى! ٶزٸمٸزدٸڭ تەلەكانالدان كٶرٸپ وتىرمىن — كەدٸمگٸ, جەلكە ٷزٸلەتٸن, بەل كەتەتٸن «جەكپە-جەكتٸڭ» جان بەرٸپ جان الىسقان «قييامەتقايىمى». ەلٸككەن جۇرت, دەمٸككەن دەلٸقۇلى. ەكەۋدٸڭ بٸرەۋٸ قاپىسىز اجال قۇشاتىن ريم گلادياتورلارىنىڭ ناق ٶزٸ دەرسٸڭ! مۇندا دا سول ەلگٸ گروتەسكا مەن موزايكانىڭ اراسىنداعى ەسٸرەٶنەر كٶزگە ۇرادى. «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» جارنامالىق سيپاتى. بٸر عانا بۇل بولسا كەشٸرەر ەدٸڭ عوي, «بەتتٸ باساتىن», «تۇرا قاشاتىن» تۇستار ادىم سايىن كەزدەسسە, ابايدىڭ كەرٸن كەشپەگەندە قايتۋشى ەدٸڭ? انا بٸر جولى ەل فارابي داڭعىلىنىڭ بويىنان كٶرٸپ قالدىم, بىلاي دەپ جازىپتى, كەدٸمگٸ ايشىقتى ەرٸپپەن قازاقشالاپ: «ەجٸمدٸ ٸشتەن يتەرەمٸز». ەندٸ ورىسشاسىن وقىڭىز: «ۆىتياگيۆانيە مورششين يزنۋتري». قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس? جىلايسىز با, كٷلەسٸز بە? قالا ەكٸمٸ, مەن بٸلسەم, دەل وسى تۇستان كٷندە ٶتەدٸ. «وڭ-سولىنا قاراسا قايتەدٸ, شٸركٸن?..» دەيسٸڭ قاس-قاباعىڭ قابارىپ. انا بٸر جولى تاعى بٸر داڭعىلدىڭ اسپاني ايباراعىنان ايقايلاپ جازىلعان «تەۋلٸك بويى اۋرۋسىز!!!» دەگەن جارنامانى دا كٶزٸم شالعان... بٸر جاقسىسى, ولاردى الما-كەزەك اۋىستىرىپ, الماستىرىپ تۇرادى ەكەن. ەيتپەگەندە...
بۇل — بٸر عانا مىسال... رۋحاني استانامىز — الماتىداعى. بۇرىن قازاقشامىز قالا تۇرىپ ورىسشا جازاتىن ەدٸك, قازٸر ەكەۋٸن دە شاڭ قاپتىرىپ اعىلشىنىڭىز العا شىعىپ كەتتٸ! «ساۋاتسىزدىق» قوي, وقي الماي ەۋرەگە تٷسەسٸڭ. بٸرٸنشٸ سىنىپتان باستاپ مەن دە وسىناۋ دەرٸسكە دەمەگٶيلٸكپەن دەنٸگٸپ-اق باعار ەدٸم! بٸراق, جاسى قۇرعىر... سۇيىق استاي سىلدىر, بىلدىر ناۋقاندى سۋقانىم سٷيمەيتٸنٸ تاعى بار...
بيلبورد دەمەكشٸ, انا بٸر جىلى — ۇلى ابايدىڭ مەجەلٸ مەرەيتويى كەزٸندە الماتىنىڭ داڭعايىر داڭعىلدارىندا اقىننىڭ قاناتتى ناقليياتتارى مەن عيبراتتى عاقلييالارى اسپانتٶرگە ٸلٸنٸپ كٶڭٸلٸمٸز كٶككە كٶتەرٸلگەندەي بٸر مارقايىپ قالىپ ەدٸك. بٸر اپتا ٶتەر-ٶتپەستە بٸرٸ دە قالماي ۇشتى-كٷيدٸ جوعالعاندا ٸشٸمٸز ۋداي اشىعان. سٶيتسەك, بۇل دا ەسٸرە ناۋقاننىڭ ەدەتتەگٸ «ناۋقاسى» ەكەن. بۇل جۇقپالى ناۋقان, جوق, ناۋقاس قازٸر استاناعا دا امان-ەسەن جەتٸپتٸ. قايىرلى بولسىن... «اقسەلەۋ قۇرداسىم تاعى دا نە ايتىپ ەدٸ...» دەپ ارقا-جارقا ارقا جاققا قۇلاق تٷرەمٸن: «ۇلتتىق تٶلتۋمالىعىنان ايرىلعان دٷبارا, حيمەرالىق توبىردىڭ ەكونوميكاسىن ٶركەندەتەمٸن, ساياساتىن شىڭدايمىن, ۇلتارالىق كەلٸسٸمٸن ورنىقتىرامىن دەپ تىربانۋ, بەينەلەپ ايتقاندا, ەلەككە سۋ قۇيعانداي, نەمەسە, سۋ بەتٸنە سۋرەت سالعانداي زايا شارۋا...».
«دٷبارا, حيمەرالىق توبىر...» - اششى دا بولسا شىندىق, بەتكە شىجعىرىپ تۇرىپ باسارداي باتىل دا باتىر سٶز, ۋىتتى ۋەج. «قىزىم, ساعان ايتام, كەلٸنٸم, سەن تىڭدانىڭ» قاپىسىز قاعىتپاسى. يە, بٸزدە باعزى-باياعىدان, اتا-بابامىزدان قالعان باتىرلىق بايان, ۇلتتىق ۇستانىم, ساليقالى سالت-دەستٷر, ناقىستى, بوياۋلى نىسان, تٷر-ٶڭ, مٸنەز-قۇلىق... كٷنٸ كەشەگە دەيٸن بار بولاتىن. تايعاناق, تابانسىز تالعامسىز ەلٸكتەۋ-سولىقتاۋدىڭ سالدارىنان بەرٸنەن تاق-تۇق تاۋسىلۋعا اينالدىق. قايتسەم سىزداعان جٷرەكتٸ سىلاپ-سيپايمىن, قايتسەم مۇزداعان جٷرەكتٸ ەرٸتەم, قايتسەم قۇلازىعان كٶڭٸلدٸ قۋاندىرام, قايتسەم جىلاعان جاندى جۇباتام دەگەن ارماندا جاننىڭ ابزال ارزۋى قاي جٷرەكتٸ سىزداتپاسىن:
«ويلى جاس, ٶلەڭ مەنٸڭ سىرلاسىمداي,
سىرلاسسام دا قۇمارىم جٷر باسىلماي...
ايتىپ ٶتكەن اقىندا ارمان بار ما,
جٷرەگٸنٸڭ تٷبٸنە كٸر جاسىرماي?..» - دەيدٸ مۇقاعالي اقىن بۇل ورايدا!..
رۋحتىڭ شىنايى نۇر-سيپاتىن كٶرگٸڭٸز, نەمەسە كٶڭٸلٸڭٸزگە قوندىرعىڭىز كەلسە, اينالايىن, اعايىن, الدىمەن جانىڭىزداعى ادامعا ٷڭٸلٸڭٸز! ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى — اقىن. مۇقاعاليدٸڭ اۋزىنان شىققان لەپەسكە, ەلدە, كٷدٸك-كٷمەنٸڭٸز بار ما ەدٸ? كٷپٸرلٸك قىلماڭىز, ابايدى انىق سٷيسەڭٸز... پۋشكين ورىس جۇرتىنىڭ ەدەبي, ماعىناۋي تٸلٸن, بەينە, بەدەرٸن قالاي بايىتسا, بٸزدٸڭ اباي ودان بٸر مىسقال دا كەم تٷسكەن جوق. «ۇقساڭشى سىرتىن قويىپ سٶزدٸڭ ٸشٸن...» دەگەن بٸر اۋىز سٶزٸنٸڭ ٶزٸ جازارمان تۇرماق وقىرمانعا دا تٸكەلەي قاتىستى.
يماني, رۋحاني دٷنيەنٸ اۋىزعا العاندا مەڭگٸلٸك مەكەنٸنٸڭ اقىلمان ادامى ابايدى العا ۇستانۋ—«...كٶكٸرەگٸ وياۋ, كٶزٸ اشىق» قاي قازاقتىڭ دا قاپىسىز پارىز, قارىزى ەكەنٸ, ەسٸرەسە, بٷگٸنگٸ تاڭدا ايقىن دا انىق. اللانىڭ وسىناۋ وپالى دا وپىقشىل پەندەسٸ حاقىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەرقيلى سٶز ايتىلاتىنى, نەسٸن جاسىرايىق, تاڭ قالدىرادى. بۇل نە, استامشىلدىق پا, «انتۇرعاندىق» پا, ەلدە, «ەسەمپازدىق» پا? ەستٸگەن قۇلاقتا جازىق جوق, دەرەمەتتٸ بٸر داستارحان اياسىندا وتىرىپ قايسىبٸر «تٸرٸ كلاسسيكتٸڭ»: «نەمەنەگە سونى ادىم سايىن اۋىزعا الا بەرەسٸڭدەر, قازاقتى جامانداعاندا الدىنا جان سالماعان ادامدى?..» دەگەن سٶزٸن ٶز قۇلاعىمىزبەن ەستٸگەنبٸز. ەزٸلٸ بولار دەپ ٶزٸنەن بۇرىن ٶڭٸنە كٶز سالدىق: سۋىق تا سۇلىق قالپىن ٶزگەرتكەن جوق. ەموتسييا دەگەن بولادى, اقىلدى بويدان قاشىراتىن. تاڭقالىس ٷستٸندە ونى دا تابا المادىق. سٶزدەن مەن, استان دەم كەتتٸ. اللام ٶزٸ كەشٸرسٸن...
بٸز مۇندا اقىندى ەلدەكٸمدەردەن اراشالاپ العالى وتىرعان جوقپىز. اراشالايتىن كٸم ەدٸك بٸز? اباي ەلەمٸنٸڭ ٸشٸندە جٷرسەك بٸر سەرٸ...كٸرە الماي جٷرمٸز ەمەس پە, قاس قىلعاندا. قايسىبٸر پەندەلەر بايلىق-شايلىعى مەن دٷنيە-مٷلكٸنە, ەندٸگٸ بٸرەۋلەر مايلىق قۇرلى قۇنى جوق مانسابىنا ماقتانادى. ال ابايىڭىز, بۇرىنعىسى از بولعانداي, ەلٸ كٷنگە دەيٸن جان ازابىن كەشۋلٸ. نانباساڭىز, جەي قاراپ ەمەس, شىنداپ ٷڭٸلٸڭٸز, سەلت ەتپەسەڭٸز دە سەزٸنەرسٸز, بەلكٸم:
يە, اباي جالعىز: «مىڭمەن جالعىز الىستىم, كٸنە قويما...», يە, اباي كٸنەمشٸل: «قۇلاعىن سالماس, تٸلٸڭدٸ الماس كٶپ ناداننان تٷڭٸلدٸم...», يە, اباي اۋرۋشاڭ: «اۋىردى جانىم, قاڭعىرتتى, قىستى باسىمدى...» يە, اباي تٷڭٸلگٸش: «كٷندە ٶزٸمشٸل ەپتٸنٸڭ نەسٸن ادام ۇستاسىن...», يە, اباي پەسسيميست: «ەزەلدە تەڭٸرٸم سورلى ەتتٸ, ارسىز ەلمەن ەۋرە ەتتٸ, جالعىز ٷيدە كٷڭٸرەنتتٸ...», يە, اباي مۇڭشىل: «شىرايدى قايعى جاسىرماي, كٷلكٸنٸڭ ەرنٸ كەزەرمەس...», يە, اباي سىنشىل: «ەل بۇزىلسا, تابادى شايتان ٶرنەك...», يە, اباي مٸنشٸل: «كٶزٸنەن باسقا ويى جوق, ادامنىڭ نادان ەۋرەسٸ...», يە, اباي استامشىل: «مەن ماقتاننىڭ قۇلى ەمەن, شىن اقىلعا زورلىق جوق...», يە, اباي كٸنەمشٸل: «جٷرەگٸڭمەن تىڭداماي, قۇلاعىڭمەن قارمارسىڭ...», يە, اباي ٶكپەشٸل: «بەيٸلٸ شيكٸ, اقىلى كٷيكٸ, وسى جۇرت پا تاپقانىڭ?», يە, اباي زەكٷنشٸل: «قىسقا كٷندە قىرىق جەرگە قويما قويىپ, قۋ تٸلمەن قۋلىق ساۋعان زاڭى قۇرسىن...», يە, اباي مىسقىلشىل: «امالداپ قاراعايدى تالعا جالعاپ, ەركٸم جٷر الار جەردٸڭ ەبٸن قامداپ», يە, اباي ەجۋاشىل: «ٶزٸمدٸكٸ دەي الماي ٶز مالىڭدى, كٷندٸز كٷلكٸڭ بۇزىلدى, تٷندە ۇيقىڭ...», يە, اباي جىلاۋىق: «كٶزٸمە جاس بەر, جىلايىن...», «جىلاي, جىرلاي ٶلگەندە, ارتتاعىعا سٶز قالسىن...», «ٸشتە دەرت قالىڭ, اۋىزدا جالىن, بۇرق ەتٸپ كٶزدەن جاس شىقسىن...», «كٷيدٸرگەن سوڭ شىداتپاي, قويا ما ەكەن جىلاتپاي?..», «تارىلدى كٶكٸرەك, قىسىلدى جٷرەك, اعىزدى سىعىپ جاسىمدى...»...
از با? جەتەتٸن شىعار. دەنٸ «سەگٸزاياقتان» الىنىپ وتىر. مۇنان سوڭ «مىڭمەن جالعىز الىسپاعاندا» قايتسٸن! نەگە? نەلٸكتەن?? نە ٷشٸن??? شىنىندا دا ٶز ەلٸن, جۇرتىن وسىنشالىقتى «جەردەن الىپ, جەرگە سالعان» نە اقىن, نە پەندە جەر بەتٸندە بار ما ەكەن, سٸرە? مۇنى بٸز «اباي ەلەمٸ» اتتى تۇتاس بٸر دٷنيەۋي دەرەمەتتٸڭ, يا بولماسا «جۇماق جەمٸسٸنٸڭ» اششى دا تۇششى دەمٸن تاتقاندا عانا سەزٸنە الاتىن شىعارمىز. ال ەزٸرگە...
ال ەندٸ ايتىڭىزشى: كەشەگٸ قازاق پەن بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ اراسىندا قاي تۇستان قاراساڭىز دا قانداي ٶزگەشەلٸكتٸ كٶردٸڭٸز? ايىرماشىلىق بار ما? قانشا دەگەنمەن, ارالىقتا ەڭ كەمٸندە بٸر جارىم عاسىردىڭ سۇلباسى جاتىر... ايناقاتەسٸز اقيقات — اباي ەكٸ جاققا دا ورتاق, بٸردەي, تٸپتٸ, تاريح تارازبانى دەسەك جاراسار!..
ٶتكەن كٷننەن ساباق الۋ دا, ٶتكەن-كەتكەننٸڭ تاعدىر-تەلەيٸنەن تەلٸم الۋ دا, تٸپتٸ, كٷنٸ كەشەگٸ الاش بوزداقتارىنىڭ ارمان-مٷددەسٸن العا ۇستانۋ دا بٸلگەن كٸسٸگە - ٶمٸرلٸك مەكتەپ, ٶمٸرشەڭ ٶنەگە. ال امانات جٶنٸ بٸر باسقا. ول — جۇمىر باسقا جٷك, پايىمدىعا پارىز, قارايعانعا قارىز. زامانا جٷگٸن ارقاعا سالىپ, قازاق دەگەن قامسىزداۋ حالىقتىڭ ەرتەڭگٸ قام-قارەكەتٸن ەرتە ويلاعان ھەم ەرتە كەتكەن سول مىڭبولعىرلاردىڭ, بٷگٸنگٸ پايىممەن سالماقتاساق, ەرقايسىسى بٸر-بٸر تولاعاي تەكتەس تۇلعالار ەكەن-اۋ! ومىراۋلى ٶكپەك كەزەڭنٸڭ قوڭىراۋلى كٶشٸ كٶكجيەك اسىپ كەتتٸ دەسەك تە, سانانى ساعات سايىن تٷرتٸپ وياتاتىن جاڭعىرىق جارعاق قۇلاعىمىزدىڭ كەي-كەيدە قۇلقىن سەرٸدەن قۇرشىن قاندىراتىنى بار. تىڭداپ كٶرٸڭٸز: «...زورلىق, قييانات, قانٸشەرلٸك جوعالىپ, بٸر زاماندا ادام بالاسى بٸرٸن-بٸرٸ ماڭدايعا شەرتپەيتٸن , جەر جٷزٸنە ۇجماق ورنايتىن شاق بولا ما, جوق پا?.. ۇلتىن شىن سٷيٸپ, ايانباي قىزمەت قىلعان ازاماتى كٶپ جۇرت كٷشتٸ, ٶنەرلٸ, بٸلٸمدٸ جۇرت بولىپ, كٷرەستە تەڭ تٷسٸپ, , باسقالارعا ٶزٸن ەلەتٸپ وتىر. ۇلتى ٷشٸن قۇرمەت قىلماي, باس قامىن ويلاپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ ەلٸ ارتتا قالىپ وتىر. ۇلتشىل جۇرتتار, ەنە, گەرمانييا, جاپونييا, انگلييا, تۋركييالار...ولاردىڭ بالاسى جاسىنان «ۇلتىم» دەپ ٶسەدٸ. ەسەيگەن سوڭ بار بٸلٸمٸن, كٷشٸن ٶز جۇرتىنىڭ كٷشەيۋٸنە جۇمسايدى. ولاردىڭ ەر ادامى — مەملەكەتتٸڭ كەرەگٸ, قىزمەتكەرٸ...». /جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى. «ۇلتتى سٷيۋ», «اباي» جۋرنالى, 1918 جىل/.
«ۇلتىن شىن سٷيٸپ, ايانباي قىزمەت قىلعان ازاماتى كٶپ جۇرت كٷشتٸ, ٶنەرلٸ, بٸلٸمدٸ جۇرت بولىپ, كٷرەستە تەڭ تٷسٸپ, باسقالارعا ٶزٸن ەلەتٸپ وتىر...».بۇل وسىدان تۋرا جٷز جىل بۇرىن ايتىلعان سٶز. تۇسپال ەمەس, اپ-انىق ايعاق, سانالىعا دا, ساققۇلاققا دا سالماقتى ساۋال. يە, كٸمدەرمەن تەڭ تٷسپەكپٸز? باسقالار كٸمدەر? ەرينە, كٶزگە بادىرايىپ كٶرٸنٸپ تۇر: بٷگٸن تاتۋ, ەرتەڭ قاتۋ «قۇداي قوسقان» كٶرشٸ-قولاڭ. «سەنبە دوسقا تۇرسا دا قانشا ماقتاپ...». ادامنان باسقانىڭ بەرٸ «قۇندىلىق» سانالاتىن بٷگٸنگٸ تٷلكٸبۇلاڭ ساياسي يتٸس-تارتىستان بەرٸن دە كٷتۋگە بولادى. «ۇلتى ٷشٸن قۇرمەت قىلماي, باس قامىن ويلاپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ ەلٸ ارتتا قالىپ وتىر...». گۋمانيست جازۋشى, جاقسى بولسىن, جامان بولسىن, ٶز قانداسىنا كەلگەندە سٶز يٸنٸن بارىنشا جۇمسارتۋعا تىرىسادى. ەيتپەگەندە, «قۇرمەت», «ازامات» لەپەستەرٸ «باس قامىن ويلاپ» باس قاتىرىپ جٷرگەن قايداعى بٸر قايىرسىز, مەيٸرسٸز قايماناعا قايدان لايىق بولىپتى?! دەمەك, دۋالى اۋىزدان شىققان «ٶزٸڭە سەننٸڭ...» ٶزەكتٸ ٶمٸر كٶشٸمٸزدٸڭ ٶنەبويعى قالعىماس, قايتا اينىماس قاعيداتى بولعانى دا!
بٸر اقيقات: ماتەريالدىق دٷنيە جارييا, رۋحاني ەلەم تىلسىم دا قۇپيياى. زاردٶشتە /زاراتۋسترا/ جان تەنگە جيٸركەنٸشپەن قاراسا, بٸزدە — قازٸرگٸ قازاقى قارابايىر قوعامدا تەن جانعا اشقاراق كٶزبەن, اپايتٶس استامشىلىقپەن قارايتىن ەدەتكە ۇشىرادى. بۇل جاننىڭ ازىپ, تەننٸڭ وزعاندىعىنىڭ بەلگٸسٸ. ەدەتتە, تەن سەمٸرگەن زاماندا جانعا ازىق تاپشى. ازعىن, توزعىن توبىر—جان ازاسىنىڭ ايعاعى. ال ەندٸ سول ازعىن, توزعىن توعىشار توپ پەن توبىر قايدان شىعادى? ەرتەدەن قارا كەشكە دەيٸن ٷي ەمەس, كٷي ەمەس, كەرٸسٸنشە, بازار باعىپ, ازاپ تٸرلٸكتەن ازارلانىپ جٷرگەن جۇرتتان شىعادى. الىپساتارلىقتان باسقا قولىنان تٷك كەلمەيتٸن قانداسىڭنىڭ قاۋقارسىز قاڭباقتاي قاڭعىما قارەكەتٸنەن قانداي بەرەكەت كٷتۋگە بولادى? «سونشالىقتى قامسىز, قاۋقارسىز ەمەس ەدٸك قوي, مۇنىسى قالاي?» دەيسٸڭ ٸشتەن نالىپ , كٷيٸنٸپ, تاۋسىلا. سەبەبٸن دە ٸشتەن سەزەسٸڭ. بٸراق «جازعان قۇلدا جازىق جوق»: ٸشٸڭ ٸرٸڭدەيدٸ,
سىرتىڭ بٸلٸنبەيدٸ.
تٶزٸم سارقىلادى,
كٶزٸڭ ٸلٸنبەيدٸ...
...بٸردە تەلەديداردان كونتسەرت كەشٸن تاماشالادىم. قايرات پەن ديماش. ەسٸرەقىزىل ەلەمٸش. ەلەم-جەلەم دٷنيە. ايقاي-شۋدان قۇلاق تۇنادى. مەتٸننەن مەنٸس كەتسە, ەننەن اجار قاشپاي ما?
«بەتتٸ باستىم,
قاتتى ساستىم,
تۇرا قاشتىم جالما-جان...» جوق, كەشٸرٸڭٸز, كەلگەن-كٶپ, كەتكەن-جوق. جارايدى, مەرەكە-مەيرام عوي, ۋلاسىن-شۋلاسىن...بٸراق ەكٸ ەنشٸ ەكٸ امپلۋانىڭ ادامى ەكەنٸن كونتسەرتتٸ ۇيىمداستىرۋشىلار قالايشا ەلەمەگەن دە ەسكەرمەگەن? تۇپ-تۋرا ماناعى اباي ايتقان «...امالداپ قاراعايدى تالعا جالعاپتىڭ» ٶزٸ! سىنىقتى دەنەكەرلەۋگە بولار, شىبىقتى بۇتارلاعانىمىزعا جول بولسىن? بۇل كٸمنٸڭ يدەياسى? بٸرٸن ارتىق, بٸرٸن كەم دەۋدەن اۋلاقپىن, ەيتكەنمەن, تانىم مەن تالعامنىڭ ٶلشەم-مٶلشەرٸ قايدا قالماقشى? قايسىبٸر زاماندا افريكادان امەريكاعا اۋا جايىلىپ, ودان بەرٸدە باتىستى باسا كٶكتەپ القىن-جۇلقىن بٸزگە جەتكەن ەسەمدٸكتەن ادا-كٷدە, جان-جٷرەكتٸ جارالايتىن, ٸشكٸ يٸرٸم, ىرعاقسىز بادىراق كٶز باقىراۋىق ەن كٸمگە سەن بولىپتى? شىنىمدى ايتسام, دەل وسى جولى, اينالايىن, ديماشىمدى شىن ايادىم. قوساق اراسىندا كەتە باراتىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ ەمەس, قۇداي قالاپ, حاۋا انا يٸپ بەرە سالعان بٸرەگەيٸمٸز ەمەس پە ەدٸ بۇل بوزداق?! ەستٸ ەنگە ەسەر ەن ارالاسىپ كەتە بارسا ودان نە شىعاتىنىن شامالاي الدىق پا? بيبٸگٷل اپامىزدىڭ «جەر مەن كٶكتەي» دەگەن جان اشۋى ەمەس, جاناشىرىن جالاڭ-جەلەڭ تٷسٸنگەن جاندار, مەيلٸ, مەنٸ دە جەردەن الىپ, جەرگە سالسىن, بٸراق ايتقانىم ايتقان:
ينتەرنەتتٸ اشىپ قالىپ وقىساڭ,
جامىراپ جٷر مەنسٸز مەتٸن, قوقىس ەن!.. ال ساحنا—كيە! كيەگە يە بولا الماعان سوڭ دا رۋحقا كٷيە جاعىلادى!..
دەمەك, تاياقتىڭ بٸر ۇشى ماناعى «مەملەكەت ادامىنا» كەلٸپ تيسە كەرەك-تٸ. ول ادام كابينەتٸنەن شىققاندا عانا, شىعىپ قانا قويماي «جوعارىدان» تٶمەن تٷسكەندە عانا, تٷسٸپ قانا قويماي ەل ٸشٸندە قارا كٶرسەتكەندە عانا, قارا كٶرسەتٸپ قانا قويماي ٶنەر وردالارىن, مەدەنيەت مەكەمەلەرٸ مەن وشاقتارىن بٸرمە-بٸر ارالاپ, تەاتر عيماراتتارىنا باس سۇققاندا عانا, باس سۇعىپ قانا قويماي ساحنا سيپاتىن, ساحناگەر ساناتىن ٶز كٶزٸمەن كٶرٸپ, كٶڭٸلٸمەن ۇققاندا عانا تونالۋ سوڭى وڭالۋعا بەت الار دەگەن ويدامىز. ەيتپەگەندە, پارىز-قارىز, ۇيات-ايات ۇعىم-تانىمدارىنىڭ اياسى تارىلىپ, كەز كەلگەن تاقىمگەردٸڭ تالاپايىنا تٷسٸپ كەتۋٸ ەبدەن ىقتيمال. قازٸرگٸ «جىنويناق» سول سيندرومنىڭ باسى عانا.
كينو سالاسىنا تٸسٸمٸز كٶپ باتا بەرمەيدٸ. وڭاشا, وقشاۋ وتاۋدىڭ وقشانتايىندا نە بار, نە جوق—وقساتىپ ايتار ادام از. ٶزٸ جازۋشى, ٶزٸ كينورەجيسسەر, ٶزٸ جاڭاشىل ەرمەك /تۇرسىنوۆ/ باۋىرىمنىڭ اششىلى-تۇششىلى «ايقايىنا» قۇلاق اسىپ جٷرگەندەر شامالى. اينالاسى اتشاپتىرىم عيماراتتىڭ سىرتى ساۋ دا ٸشٸ ەزٸرگە ٸندەتپەي تۇر... وبلىس, ٶڭٸر, ايماقتارداعى تەاترلاردىڭ كٷنٸ دە, مۇڭى دا قازٸر وبلىستىق بيۋدجەتكە قاراپ قالعان. قايىرشىنى قايدام, جەتٸم-جەسٸردٸڭ جازىقسىز جانارىنداي جاۋتاڭ قاعادى. دٷنيە كٸرٸپتارلىعىنان جامان نەرسە جوق, مۇنىڭ كەسٸر, كەساپاتى كٶبٸنە شىعارماشىلىق ٶكٸلدەرٸنە تيٸپ جاتادى: رۋحاني دٷنيە جۇتاڭ, رەپەرتۋار تاپشى, تاڭداۋعا مٷمكٸندٸك جوق, شىعارماشىلىق ەركٸندٸك ەسٸكتەن عانا سىعالايدى. باياعىداعى اكتەر—رەجيسسەر—دراماتۋرگ ٷشتاعانى ەدٸرەم قالعان دەسە بولادى.
ەكەمتەاتر...ايتۋعا جٷرەگٸمٸز داۋالاماي تۇر. «ەكەم دە اڭ-تاڭ مەن دە اڭ-تاڭ». «توعىز ۇلىم بٸر تٶبە, ەر تٶستٸگٸم بٸر تٶبە» دەپ جٷرگەندە ايىلىمىزدى كٸم قيىپ, ايىبىمىزدى كٸم اشىپ كەتكەنٸن بٸلمەي دالمىز. كٶرەرمەن كٶزايىمىنا اينالعان كٶسەم تەاترعا كٶز تيدٸ-اۋ دەيمٸن, سٸرە? ەلەس ەسٸكتەن ەنسە — سايتان تٶرگە وزادى. بەلكٸم, يٸس-قوڭىستان ارىلتىپ, ٸشٸ-سىرتىن الاستاۋ كەرەك شىعار, كەدٸمگٸ, ادىراسپانمەن. قايران, ەشەكەم-اي/سىعاي/...شىمقاي انىق شىندىقتىڭ شىراقشىسى ەدٸڭ, اقادال ارۋاعىڭنىڭ الدىندا رۋحىمىزدىڭ جەر شۇقىپ قالعانىن قاراشى?..
بٸردە اقبەرەنگە /ەلگەزەك/ تەلەفون شالىپ «ٶزٸڭە سايت اشىپ الىپسىڭ عوي, ماعان دا...» دەي بەرٸپ ەدٸم, سٶزٸمدٸ بٶلٸپ: «اعا, سوعان قىزىقپاي-اق قويىڭىزشى, كەيٸن ماعان راحمەت ايتاسىز...» دەدٸ. بەرٸبٸر قاراپ وتىرا المادىم. قازٸر ٶكٸنٸپ جٷرگەنٸم راس. ۇساق-تٷيەك ٶسەك-اياڭ, ەسپە-بٶسپە اناۋ-مىناۋ ەمەس, تارازى باسىن تەڭ تارتاتىن ماقالالارعا جانىم ەۋەس. سونىڭ بٸرٸ ايدوس سارىمنىڭ فەيسبۋكتەگٸ تولعامدى, تالعامادى وي-پٸكٸرلەرٸ. ايدوستىڭ بٸر ارتىقشىلىعى — قازاقشا, ورىسشاعا بٸردەي تايپالما جورعا. وقىعان-توقىعانى كٶپ, قورجىنى قوماقتى. تاڭداپ العان تاقىرىبىنا دەندەي كٸرٸپ, كەيدە شالعىسىن شاشەتەك شالعىنعا وڭدى-سولدى سٸلتەيتٸنٸن ەتقىزۋمەن بٸلمەيدٸ ەمەس, اڭعارماي قالاتىنداي. ەيتپەگەندە... ولجاس, يە, بٸز بٸلەتٸن ولجاس سٷلەيمەنوۆ كەز كەلگەن جول-جولايعى ەڭگٸمەنٸڭ اياسىنا سىيمايتىن اقيقي وبەكت. ايدوس, نەگە ەكەنٸن قايدام, ەكٸ ماقالاسىندا دا ونى اتٷستٸ تاقىمعا باسقىسى بار. بٸردە «وقىلۋدان قالعان...» دەسە, بٸردە «ورىسشىلدىعىنا» ويىسادى. مۇنىسىن بٸر ەمەس, بٸرنەشە مەرتە قايتالاپ, شٷيگٸنگە باس قويعان باسپاقشا شٷيلٸگەدٸ. ٶزٸندٸك پٸكٸر مەن كٶزقاراستى كٶپكە جارييا ەتۋ, ەدەتتە, كٸمنٸڭ بولسا دا ەدەت, ەدەبٸنە يمانتارازى. قازاق «ايتىلعان سٶز — اتىلعان وق» دەيدٸ. قاس مەرگەننٸڭ اتقان وعى دالاعا لاعىپ كەتپەسە كەرەك. كەيدە سول وقتىڭ اينالىپ كەلٸپ ٶزٸڭدٸ تاباتىنى بار. تٷپتٸڭ تٷبٸندە, سارالايتىن دا, باعالايتىن دا حالىق. ال حالىقتىڭ ٸشٸندە «وقىرمان» دەگەن ۇيالى ورتا, زييالى قاۋىم بار. مەيلٸ, «قىرىق جىل قىرعىن», مەيلٸ, موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعى بولسىن, سول قاۋىمنىڭ دٸلٸندە ھەم تٸلٸندە «وقىرمان» سٶزٸ قازاق باردا قالعي-مٷلگي قويماس. ناعىز تراگەدييا — وقىلماۋ مەن وقىماۋدىڭ سەبەپ-سالدارىندا. وعان ولجاس كٸنەلٸ ەمەس. ال «ورىسشىلدىعىنا» كەلسەك... ويلانۋعا تۋرا كەلەدٸ. بٸراۋىق «ازييا»-نى اۋىزعا الايىق. قىلىشىنان قان تامعان ەسٸرەقىزىل يمپەرييانىڭ بولىپ تا, تولىپ تۇرعان شاعىندا دٷنيەگە كەلگەن شىعارما عوي بۇل! ەرتەۋەكەلگە بەل بايلاپ, باسىن قانقاساپ قاتەرگە تٸككەن كەز-كەزەڭ قالايشا بٷگٸن ەستەن شىعىپ, قاپەردەن قالىس قالا قويسىن?!
يە, بٸر عانا «ازييا»!.. سەن وندا, ٶزٸڭ بٸلمەسەڭ مەن بٸلەمٸن, قانشا جاستا ەكەنٸڭدٸ. ەدەپ پەن ەدەت كٶبٸنە ەگٸزقاتار ايتىلادى. تاڭداۋ كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸنە بايلانىستى. شيرەك عاسىردىڭ ارعى-بەرگٸ ارالىعىندا كٸمدەر كەلٸپ, كٸمدەر ۇمىتىلماي جاتىر... كٷنٸ كەشەگٸ ەدەبيەت تٶرٸندە الشاڭ باسىپ جٷرگەن كوريفەيلەرٸمٸز بٷگٸن ەمٸس-ەمٸس ەسٸمٸزدە. بٸرازى جادىمىزدان شىعىپ تا ٷلگەردٸ. «كٶزدەن كەتسە — كٶڭٸلدەن بولادى ۇمىت»... شىنىمەن بە? جازعان-سىزعان, تٸپتٸ, قالعان-قۇتقان مۇرالارى شە? ولار «تٸرٸلەرمەن تٸرٸمٸز...» دەسە, بٸز نە دەپ جاۋاپ بەرمەكپٸز? جەر باسىپ جٷرگەن قاي-قايسىمىزعا دا «كەلەر كەزەكتٸڭ» نوباي, نۇسقاسى الىس ەمەس — اناۋ قىردىڭ ارجاق-بەرجاعى...
«تٸرٸسٸندە سىيلاسپاعان اعايىن,
ٶلگەننەن سوڭ قۇم قۇيىلسىن كٶزٸڭە!..» دەمەيتٸن بە ەدٸ ەرٸ باتىر, ەرٸ بي تەنٸكە بابامىز?!
ولجەكەڭ بٷگٸندە سەكسەننٸڭ سەڭگٸرٸنەن اسقان اقساقال اقىن. تٸپتٸ, جەكە-جالعىز قىجىلىڭ نەمەسە قالجىڭىڭ بولسا, بٷگٸن بولماسا ەرتەڭ كەلەدٸ عوي, «ٸزەت ٸنٸدەن» دەگەندەي, ٸزدەپ تاۋىپ اعالى-ٸنٸلٸ رەۋٸشتە شەر تارقاتىسۋعا بولاتىن شىعار. بٸراق, بٸر ٶتٸنٸش: ول كٸسٸنٸڭ ساناتتاعى ساردار, ٶزٸڭنٸڭ ساناقتاعى ساۋاتتى ساياساتكەر ەكەنٸڭدٸ ۇمىتپاشى?.. ال «ٶز ٷيٸم - ٶلەڭ تٶسەگٸمنٸڭ» بٸر بٶلمەسٸندەگٸ قاز-قاتار كٸتاپتىڭ قاق ورتاسىندا ولجەكەڭنٸڭ كٶپتومدىعى كٶز تارتا جاي الىپتى. ارعىماق اقىننىڭ اقساراي ەلەمٸ... ەسٸرەسە, ٶلەڭدەرٸ كٶبٸرەك قىزىقتىرادى: وقيعالى, ٶرٸستٸ, اۋقىمدى, ٶرەسٸ بيٸك. تاڭباسى كيريلليتسا دەمەسەڭ, تاۋدىڭ سالكەرٸم سامالى, دالانىڭ دەندٸ, دەمدٸ يٸسٸ اڭقىپ تۇر. تىنىشتىقبەك ٸنٸسٸنٸڭ «اڭقىماسىنداي».
كيريلليتسا دەمەكشٸ, وعان دا وي جٷگٸرتٸپ, ٶزٸڭنٸڭ ناقتى ەرٸ كەسٸمدٸ پٸكٸرٸڭدٸ ورتاعا سالعان ەكەنسٸڭ. راس, «لاتىنعا» كٶشۋ-كٶشپەۋ مەسەلەسٸ سەنٸ دە, مەنٸ دە, ٶزگەنٸ دە ويلاندىرادى, تولعاندىرادى. بۇل جولى دا باياعى ەدەتٸمٸزگە باسىپ «ۇلى كٶشكە» كەش ٸلەسٸپ وتىرمىز. وسىدان جيىرما جىل بۇرىنعى وسى تاقىرىپتى كەڭٸنەن قوزعاعان عىلىمي كونفەرەنتسييا ەلٸ كٷنگە ەسٸمٸزدە. «قازاقتىڭ ٶزگە جۇرتتان سٶزٸ ۇزىن...» - ايتىلدى دا قالىندى. ەندٸ, مٸنە, تاعى دا...
مىنا بٸر تاريحي اقيقاتتى العا تارتايىن: «1926 جىلدىڭ 26 اقپانى مەن 6 ناۋرىزى ارالىعىندا باكۋدە تٷركٸدٷنيەلٸك بٸرٸنشٸ عىلىمي كونگرەسس ٶتكٸزٸلٸپ, وعان قازاقستان ٶكٸلدەرٸ دە قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, احمەت بايتۇرسىنوۆ تٷركٸ دٷنيەسٸنە ورتاق تەرمينولوگييانىڭ قاجەتتٸلٸگٸ حاقىندا بايانداما جاسادى. وسىلايشا باكۋدە العاش رەت تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بەرٸنە ورتاق لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمگە قول جەتكٸزٸلدٸ. وتىزىنشى جىلدارداعى قازاقشا نۇسقانىڭ نەگٸزٸ وسى ەرەكەت-بەرەكەتتٸڭ ناقتى نەتيجەسٸ بولاتىن. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, اتالمىش شارا بۇدان كەيٸن ٶتكەن جوق, سەبەبٸ تٷسٸنٸكتٸ...». /اسقار ۋماروۆ, ماتەريال «مەڭگٸلٸك ەل» جۋرنالىنان الىندى».
ەزٸربايجاندار بٸزدەن كٶشٸلگەرٸ وزىپ كەتٸپ, ٶزبەك اعايىندار بٸزدەن بۇرىن باستاعانىمەن/جيىرما جىلدان اسا/ كيريلليتسا مەن لاتىندى ەگٸزقاتار قولدانىپ جٷر. سەبەبٸ تٷسٸنٸكتٸ: قالتا جۇقا, «سۋمنىڭ» قۇنى بٸزدٸڭ تەڭگەمٸزدەن كەم بولماسا, ارتىق ەمەس. ەكونوميكالىق حال-احۋال دەگەن تاعى بار...بٸزدٸڭ دە شاما-شارقىمىز وسىعان قارايلاس. وزا شاۋىپ ولجالى, قالجالى اتانساق بٸر سەرٸ. ال سەن «تەۋەكەل!» دەيسٸڭ. «تەۋەكەل دەگەن جەلقايىق, ٶتەسٸڭ دە شىعاسىڭنىڭ» زامانى كٶزدەن بال-بۇل ۇشقالى قاشان, قۇداي-اۋ! مەن دە قارسى ەمەسپٸن, لاتىنشاعا. ەيتسە دە كٶكەيٸمدەگٸ مىڭ جىلدىق كٶكسەۋٸمدٸ قايتەمٸن? اتا-بابا رۋحىن: اناۋ كٷلتەگٸن—تونىكٶك جازبا ەسكەرتكٸشٸندەگٸ ماڭدايمىزعا باسقان/تەك تاستاڭبا عانا ەمەس/مٶرٸمٸز — سىنا جازۋىن قايتەمٸن? بالبال دا ەمەس, باسقا دا ەمەس, تۇرقى تٷركٸ تۇقىمىنىڭ باعزى-بايىرعى بەدٸزٸ ەمەس پە بۇل?! ونى جاقتاۋشى ھەم جوقتاۋشى مەن عانا ەمەس, ارامىزدا ونداپ, جٷزدەپ جٷر...
بٷگٸن جٷزەگە اسپاسا, ەرتەڭگٸ, ودان كەيٸنگٸ ۇرپاق ٷددەسٸنە جەتەر, كەدەسٸنە جاراتار... ىلايىم قازاق امان, قالتا قالىڭ, نيەت قابىل بولسىن دەڭٸز!.. «ەردٸ نامىس ٶلتٸرەدٸ...», سەنەسٸز بە, ويداعى وجدان, بويداعى قان قييامەتتٸڭ مٷڭكٸر-نەڭكٸرٸندەي قينايدى دا تۇرادى: «مىناۋ اياستان مەن گٷرجٸستان, اناۋ جاپان مەن كورەي, ودان قالسا ەبٸرەي جۇرتىنان بٸزدٸڭ قاي جەرٸمٸز كەم?» دەپ. ايتتى-ايتپادى, سول بابالارىمىز «جازمىش باردا وزمىش حاق» دەي وتىرىپ تاۋ مەن تاسقا ويدان قۇراپ ويمىش تٷزسە, ول ەندٸ ويىن بالالارىنىڭ ويىنشىعى ەمەس شىعار-اۋ... جان ۇشادى, تەن ٶلەدٸ, بٸراق ۇلاعاتتى ھەم ۇلى مەرتەبەلٸ سٶز قالادى! سىنا — قارٸپ, قارٸپتەن - سٶز. «سٶزٸ جوقتىڭ ٶزٸ جوق». ال بٸز بارمىز!
جارايدى, اسپاننان جەرگە تٷسەيٸك. سەن تەۋەكەلگە باقساڭ, مەن قوس قولىمدى كٶتەرە قوستايىن. بٸراق تەك مىنانداي شارتپەن: الدىمەن ورتاق قازىنامىز — ۇلتتىق قورىمىزدا ناقتى قانشا پۇلىمىز بار? سونى دەلمە-دەل انىقتاپ الايىق. ەكٸنشٸ, «قىزدار كەتتٸ بەل اسىپ, بەلٸنە بەلبەۋ جاراسىپ...» دەمەكشٸ, ەل-جۇرتىمىزدان ەرقالاي سەبەپپەن شەتەل اسىپ كەتكەن قانشا كٶكقاعاز, التىن, كٷمٸس بار? شىتىرلاتىپ تۇرىپ سانايىق. سانايىق تا ەلگٸگە قوسايىق. ٷشٸنشٸدەن, ينۆەستيتسييا دەگەنٸ بولماسا قارىز ەكەنٸ ايدان انىق بەرەشەگٸمٸزدەن ەدەل-جەدەل قۇتىلايىق. اماناتقا قييانات جٷرمەيدٸ, ەرٸ كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قارعىسىنا قالمايىق. وسى ٷشەۋٸن قوسىپ شوتقا سالساق, باس-اياعى قانشا بوماقشى? سەن ايتىپ, ٶزگەلەر قوستاپ جٷرگەن «لاتىنعا كٶشۋ» مەسەلەسٸ سوندا عانا جٷزەگە اسىپ قالار, شاماسى. «اقشاڭ بولسا قالتاڭدا, تالتاڭداساڭ تالتاڭدا!» سٶز باققان جاقسى ما, جٶن ايتقان جاقسى ما? «قۇرعاق قاسىق اۋىز جىرتادىنى» دا سول اتام قازاق ايتقان...
***
جاراتۋشى يەنٸڭ اشىق-شاشىق كٷنٸندە جاھانتٶردەن جاي تٷسكەندەي جازعان جٷرەكتٸڭ جايراپ قالاتىن كەزدەرٸ بولادى. وسى بٸر ٸلكٸ سەت, مەيلٸ ول باقىت بولسىن, مەيلٸ ول قايعى بولسىن, سەنٸڭ مىناۋ ٶمٸردە بار ەكەندٸگٸڭنٸڭ ايعاعى. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ سانا-سەزٸمٸمٸز, تٷيسٸك-تانىمىمىز, تٸپتٸ, وي-وجدانىمىز, سٶز جوق, عارىشتىق عالامنىڭ ىقپالىندا. بٸز مۇنى سەزٸنٸپ, قابىلداعان سايىن كٶزٸمٸز كٶرە المايتىن, كٶڭٸلٸمٸز جەتە قويمايتىن, تەك وي-قييالىمىزدىڭ عانا ەركٸنە بويلايتىن بٸر قۇدٸرەت كٷشتٸڭ بار ەكەنٸن پايىمدايمىز. سول بٸر تاڭ-تاماشا تىلسىم دٷنيە ەسەيگەن سايىن كٶزدەن بال-بۇل ۇشادى: ٷنسٸز, تٸلسٸز مٷلدەم باسقا دٷنيەگە اينالادى. اسپان — سول اسپان, جۇلدىز — سول جۇلدىز, اي تۋادى, كٷن باتادى... جوق! كەرٸسٸنشە بٸز ولارعا جانسىز, سٶلسٸز, قامسىز ٶلٸ كٶزبەن قارايدى ەكەنبٸز! كٶزٸمٸز تٷگٸلٸ ەتٸمٸز ٶلٸپ كەتكەن. نيەتٸمٸزدٸڭ دە وڭىپ تۇرعانى شامالى. قولىمىز جەتسە, سامساعان سانسىز جۇلدىزداردىڭ بٸرٸن ٷزٸپ, بٸرٸن جۇلىپ الىپ كەرەقارىس كەۋدەمٸزگە جاپسىرعىمىز كەلەدٸ. پەندەلٸكتٸڭ اللاعا ۇنامسىز بٸر ۇسقىنى وسى. «ادام ەۋەلٸ پەندەلٸك تٸرشٸلٸك — پەني دٷنيە كٸرٸپتارلىعى مەن مۇقتاجدىعىنان قۇلانتازا قۇتىلماي اقيقي/ابسوليۋتتٸ\ رۋحقا قول جەتكٸزە المايدى» دەيدٸ فاريديددين اتتار ٶزٸنٸڭ «يلاھيناما» ريسالاسىندا.
انىق «كٷلتەگٸن, تونىكٶكتٸ» اۋىزعا العان ەكەنبٸز, تاعى دا شەگٸنٸس جاسايىق:
«كٸم ٷشٸن جەر جاۋلايمىز?
كٸمنٸڭ داۋىن داۋلايمىز?
كٸم ٷشٸن تەر تٶگەمٸز,
كٸم ٷشٸن اڭ اۋلايمىز?
بٸرەۋ ٷشٸن بٸز نەگە
تٷسٸپ جاتقان باۋدايمىز?
ەل ەدٸك قوي ٸرگەلٸ..,
ەندٸ, مٸنە, قاندايمىز?
نەگە بٸزدەر بۇل كٷندە
جەتەكتەگٸ مالدايمىز?
نەگە بٸزدەر تٸزگٸندٸ
قولىمىزعا المايمىز?..». /«كٷلتەگٸن, تونىكٶك». «ەجەلگٸ تٷركٸ رۋن جازبالارى», ەدەبي نۇسقاسىن جاساعان قادىر مىرزا ەلي/.
جالعىز-اق ايىرماشىلىق: اتا-بابالارىمىز اينالاسىن ەرٸ جايلايتىن, ەرٸ جاۋلايتىن. ال بٸز «ەندٸ, مٸنە, قاندايمىزعا» كەلگەندە...سەبەپ-سالداردى ٸشتەن — ٶزٸمٸزدەن ەمەس, سىرتتان — سىرالعى جۇرتتان ٸزدەيتٸنٸمٸزگە ەبدەن داعدىلانىپ العانبىز. ٶز كەمشٸلٸگٸمٸزدٸ ٶزٸمٸزدەن اۋلاق الىپ قاشامىز. ٶز ويىنشىعىن سىندىرىپ, بٷلدٸرٸپ العان بالا سيياقتى. ال ٶمٸر ويىنشىق ەمەس.
ايتپاقشى, مۇنىڭ الدىن كەسكەستەپ تاعى دا بٸر شەتٸن مەسەلە تۇر ەكەن عوي?! يە, ۋشىعىپ تۇرعان «ٷشتۇعىرلىق تٸل» تەڭٸرگە سەنگەن ادام عانا تەۋەكەلگە بەل بۋادى. بۇل ورايدا بٸزدٸڭ بيلٸك جٷرەكجۇتقان بولىپ شىقتى. ەسٸرەسە, بٸلٸم سالاسىنداعى «بٸلٸكتٸ» ماماندار. تىم باتىل, تىم ەركٸن, تىم ەركەتوتاي. شەراعاڭنىڭ شەنەۋنٸك/دەپۋتات/ كەزٸندەگٸ «ايىرتٸل» قاراداي قاراپ جاتپاپتى: ٶسٸپتٸ, ٶنٸپتٸ! كٶپتەكتٸ تٸلگە دەيٸن كٶكتەپتٸ! دەلەل-دەيەككە قۇلاق تٷرۋدەن قالعان قۇلتەكتٸ «قۇپەزٸرلەر» مەن ۋەجشٸل ۋەزٸرلەر قۇمىرادان دييۋ شىقسا دا ىعاتىن, بۇعاتىن ەمەس. مەن مەكتەپتەردە كٶپ بولام. كەيٸنگٸ كەزدە دوعاردىم ونى. باقاكٶز بالا ٶڭٸ, ۇيقىسىز ۇستاز مۇڭى, سەنەسٸز بە, ۇيىقتاتپاۋعا اينالدى. نە ٶزٸڭ, نە سٶزٸڭ ٶتپەيتٸن, ٶرٸسٸن قايدام, تەرٸسٸ قالىڭ قازاقى قوعامعا تاپ كەلٸپ تۇر ەكەنبٸز. جارايدى, كٶرەلٸك, كٸمنٸڭ قالايشا, قاي ەدٸسپەن «ۆۋندەركيندتەر» قاۋىمىن قاۋلاتىپ شىعارارىن!
...دييۋ ما, جىن با, «قارا ادام» با, قارا كٶلەڭكە مە, كٸم بٸلسٸن, كٶكٸرەكتٸ بٸر دٷلەي كٷش كٷندٸز-تٷنٸ قۇرسايدى دا تۇرادى!..اسقار سٷلەيمەنوۆ اعامىزدىڭ بىلاي دەگەنٸ بار ەدٸ: «نەمٸس بولعىم كەلمەيدٸ — ولاردا پروبلەما جوق. ال بٸزدە پروبلەمادان ٶزگە ەشتەڭە جوق. قازاقى قالىپ قاشاندا قىزىق».
كٶپ وقىعان, كٶپ بٸلگەن ادام كٷندەردٸڭ كٷنٸندە دارالانىپ قانا قويماي, قوعامنان مٷلدە وقشاۋلانا باستايدى. بەرٸنەن دە بۇرىن بەندەۋي تٸرلٸكتٸڭ كٸر-قوقىسى مەن بايلىق-شايلىعىنان ادا-كٷدە ارىلادى, جان-دٷنيەسٸن كەۋسار بۇلاقتىڭ زەزەمٸمەن جۋىپ-شايادى. رۋحتىڭ جاقتاۋشىسى دا, جوقتاۋشىسى دا, مەن بٸلسەم, سول ادام! امال قانشا, اسەكەڭ ارامىزدان ەرتە كەتتٸ. ارامىزدان ەرتە كەتكەن ادام از با?.. كٷپٸرلٸك بولماسىن, بەلكٸم, حاق قالاۋى شىعار, ەيتسە دە «ساقتانساڭ ساقتايمىن»دەگەن اللا اماناتىن دا قازاقى اۋىز قاشاننان ايتىپ كەلەدٸ ەمەس پە. كٶپ, ٶتە كٶپ بٸلگەن سول اسەكەم نەگە از, ٶتە از جازىپ كەتتٸ? راس, سەبەبٸن ٶزٸنە اۋدارا سالۋ وپ-وڭاي, ال سالدارى قايدا قالماقشى? ٸلۋدە بٸر-اق كەلەتٸن, وندا دا قازاقى پەشەنەگە قۇدايدىڭ ٶزٸ بۇيىرتا سالعان ايتٶبەل ازاماتقا قانداسى, باۋىرى ەسەبٸندە بٸزدەر — ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ زامانداستارى نەندەي جاقسىلىق جاساي الدىق? «جاقسىلىق» دەگەن سٶزدٸ كٸم قالاي تٷسٸنٸپ, پايىمدايدى ٶزٸ? دەل وسى تۇسقا كەلگەندە تٸلٸمٸز بايلانىپ قالادى. بٸرٸمٸز دٸلمەرمٸز, بٸرٸمٸز نەمكەتتٸمٸز, بٸرٸمٸز كٶكٸرەكپٸز, ەندٸ بٸرٸمٸز سول «تٸلدٸ», جەمە-جەمگە كەلگەندە, جۇمىرىمىزعا جۇتىپ سالىپ ٷن-تٷنسٸز وتىرا بەرەمٸز. جارايدى, ەر ادام حال-قادارىنشا — قايتالانباس ينديۆيديۋم بولسىن, ال مەملەكەت شە? ٷكٸمەت شە? تۇتاس قوعام, قازاقى قاۋىم شە? جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تٸپتٸ, قايىرشىمىزدان دويىرشىمىزعا دەيٸن مەملەكەت ادامى ەمەسٸز بە?! جوق, ەلدە, بۇل ۇلاعاتتى ۇعىم, سالاۋاتتى سانا ٶنەبويىمىزدان ٶرە كٶشٸپ, ٶمٸرباقي قايتا كەلمەسكە كەتٸپ ٷلگەرگەن بە? بٷگٸنگٸ سىبايى-سىلتاڭ سيقىمىزعا سىناي باقساق, سولاي سيياقتى. كٷنٸ كەشە تاعى بٸر دەگدار جٸگٸتٸمٸزدەن ايرىلدىق. تٸل-كٶز تيدٸ مە, كٸم بٸلسٸن...بويىندا اقتامبەردٸنٸڭ ارىنى, شالكيٸزدٸڭ شالىعى, ماحامبەتتٸڭ دارىنى بار-تىن. سودان دا بولار, باعزىبٸرەۋلەردەن تەپ-تەۋٸر-اق «تايا جەدٸ». مٸنسٸز ادام بۇل دٷنيەدە بار ما ەكەن? بار بولسا, «مىنا مەنمٸن!» دەسٸنشٸ... كەشٸرە المادىق: «ەرۋاققا تٸل تيگٸزدٸ...», «استامشىلدىق جاسادى...», «ارتىق كەتتٸ...», «سىيلىق الۋ ٷشٸن جازا ما ەكەن?..», ت.ب. مەن سوڭعىسىنا عانا توقتايىن. يە, سىيلىق الۋ ٷشٸن جازادى!!! جازعانىڭ جاراتقان يەنٸڭ جارىلقاۋى بولسا جەنە ول جەمي جاماعاتتىڭ رۋحاني يگٸلٸگٸ مەن قاجەتٸنە جاراپ جاتسا! يە, مەن ونىڭ «شىڭعىسحاننىڭ كٶز جاسىن» ەلدەقاشان وقىعانمىن, «اسپانداعى اق كٶبەلەكتەرٸن» ەندٸ وقىپ جاتىرمىن. يە, مەن ونى ٶزگەلەر سيياقتى دەپ قازٸر ماقتامايمىن دا داتتامايمىن دا. ماقتاسام—رۋحىنا ىرزامىن, اجالىنا ناىرزامىن. داتتاسام — اقسەلەۋ مارقۇم ايتقانداي, «مەنٸڭ ٷكٸمەتٸمدٸ» داتتايمىن. يە, مەنٸڭ ٷكٸمەتٸم—ساراڭ, تىم ساراڭ, ٶتە كەتكەن ساراڭ. شىقبەرمەس شىعايبايىڭ جولدا قالادى! ەسٸرەسە, قانى مەن سٶلٸن قاتار سىعىپ, وعان كٶز جاسىن اعىزىپ تا تامىزىپ وتىرىپ حالقىنا, ەلٸنە, جۇرتىنا رۋحتان ەلقادارىنشا سىباعا, ساۋعا سىيلايتىن جازارماندارعا كەلگەندە!!! ەكٸ جىلدا بٸر ٸييتٸن ان..ا..اۋ جاقتىڭ تاس ەمشەگٸ جىلدان-جىلعا جىلىمشىق جىلعاداي «جىلاپ-سىقتاپ», تٸپتٸ, اقىر-تاقىر تاۋسىلۋعا اينالدى. جازۋشى اعايىندا نە قالدى? ٷزٸرلٸ ٷمٸت پەن كٷمەن-كٷدٸكتەن ٶزگە ەشتەڭە دە!.. جالعىز تالعاجاۋ — تەڭٸرٸ بەرگەن رۋح تامىزىعى. تاعاتى تاۋسىلىپ, تامىزىعى تالاۋعا تٷسكەن بٸر پاقىر ەكٸنشٸ بٸر پاقىرمەن ايتىسپاعاندا, تارتىسپاعاندا قايتۋشٸ ەدٸ مۇندايدا? بەلكٸم, قاراباي — بيلٸككە قالامگەرلەردٸڭ وسى قىلىعى قاتتى ۇنايتىن شىعار? قازٸر فەيسبۋك دەگەن قاراڭقالعىردا ٶزٸنشە «جىلاپ-سىقتاپ» جاتقانداردىڭ قاراسى بٸرشاما كٶبەيٸپ تۇر. كٷنٸ كەشە سولاردىڭ بٸرازى راحىمجاندى جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ ەدٸ... ول ول ما, مىنا شىققىر كٶزٸم سول فەيسبۋكتەن «...ابايدى ساباعان ورازبايدىڭ قولىن سٷيگٸم كەلەدٸ!..» دەگەن سٶزدٸ دە وقىعان. تالىپ قالعان جوقپىن, تاڭ قالماعانىم تاعى دا ايان. ەي, زامان-اي دەسەڭشٸ... «قازاقى قالىپ قاشاندا قىزىق...». قايران, اسەكەم, قالىپ ەمەس, انىق ايتقانىڭا قايىلمىن دا!..
***
بٸزدٸڭ ەلدە, جالپى, رۋحانييات ادامىنىڭ قوعامداعى ورنى بار ما, بار بولسا قانشالىقتى ىقپالدى دەگەن ساۋالعا كٸم نە دەپ جاۋاپ بەرە الار ەدٸ? يە, دەل قازٸر, شيرەك عاسىرلىق ۋاقىت رابايىندا? وسى سۇراقتى سايداعى ساياققا, ويداعى وقىرمانعا ەمەس, بٸر مەزەت بيلٸكتٸڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ قانداستارىمىزعا قويساق قايتەدٸ? «ٶي, سٸز دە قىزىق ەكەنسٸز قايداعىنى ايتىپ... كٸتاپ وقۋ تٷگٸلٸ كٸسٸ تانىمايتىن زاماندا?!» دەرسٸز شەكەڭٸزگە سۇق ساۋساعىڭىزدى قاداپ تۇرىپ. «ول راس ەندٸ, - دەرمٸن مەن دە قايتپاي قاسارىپ, - بٸلگٸم كەلٸپ تۇرعانى...».
قايسىبٸر ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە, اتاپ ايتقاندا, قىتايدا, وڭتٷستٸك كورەيادا جەنە جاپونييادا مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر, بٸزدٸڭشە ايتساق, ەلگٸ «مەملەكەت ادامدارى» ورىنتاققا وتىراردان بۇرىن مٸندەتتٸ تٷردە تاريح جەنە ەدەبيەت پەندەرٸنەن ەمتيحان تاپسىراتىندىعى ەسٸمە تٷستٸ. ەيتپەگەندە, مەن ٶسكەن, ٶنگەن وسى ٶلكەدە قانشاما تاريحي, مەدەني, دٷنيياۋي باعزى باياناتتار بار دەسەڭٸزشٸ?! رۋحاني كٶزٸمٸز اشىلمايىنشا, كٶنە كٶمبەلەر كٶزٸمٸزگە وتتاي باسىلمايىنشا, قاعانات قامبالارىنىڭ كٸلتٸ تابىلمايىنشا بٸز پاقىردىڭ كٶرگەن كٷنٸ مەن وي-ٶرەسٸ وسى.
ٶز باسىم «رۋحاني جاڭعىرۋ» بايانىن تالقىلاۋعا /تالداۋعا بولار/ مٷلدە قارسىمىن. كەرٸسٸنشە, ونى ەرٸ قاراي ەركٸم ٶز شاما-شارقىنشا, پايىم-پاراساتىنشا ويدا قورىتىپ, بويعا سٸڭٸرٸپ, الپىس ەكٸ تامىرىنا تاراتا السا, قاجەتٸنە جاراتا السا, سول ولجا! ناۋقاندىق شارا, تاعى دا ايتۋعا تۋرا كەلەدٸ, رۋحاني ازىققا قاشاندا قاراما-قايشى. رۋحسىز ەل, عۇرىپسىز جەر بار ما? ٶزٸمٸزدە, قانىمىزدا, ەل-جۇرتىمىزدا ەجەلدەن بار تابيعي ھەم تەڭٸرييا تانىمعا دەگەن كٶزقاراس, بٸزدٸڭ ۇعىمىمىزدا باسقاشا بولماعى لازىم.
اللا تاعالا ادام اتانى جاراتقاندا ونىڭ بويىنا يماني, رۋحاني قاسيەتتەردٸڭ بەرٸن سىيعىزعان. ال دٸن, ساياسات اقىلى مەن ايلا-امالى قاشاندا ارناسىنان اسىپ-تاسىپ جاتاتىن, سول ٷشٸن دە سايتاننىڭ ازعىرۋىنا قايتا-قايتا ۇشىراي بەرەتٸن ادامزات بالاسىنىڭ بەرتٸن كەلە ويلاپ تاپقان «جاڭالىعى». تالايعى تاريحقا كٶز سالساڭىز, سوعىسىڭىز دا, سويقانىڭىز دا وسى ەكەۋٸنٸڭ ۇياسىنان ۇلىپ شىعاتىنىنا كٷمەنٸڭٸز قالمايدى. /«تاۋ مەن تاستى جەل بۇزار, ادامزاتتى سٶز بۇزار»/. اللادان تىس ويلاپ تاپقان ادامي, بەندەۋي ەرەكەتتٸڭ بەرٸندە دە بەرەكەت شامالى. اللاعا ريزاشىلىق—ادامي رۋحتىڭ بٸردەن-بٸر ازىعى. حازٸرەت ماتۋريدەن: «يمان رۋحپەن بٸرگە مە, بٶلەك پە, ەلدە, دەنەگە/تەن/ قاتىستى ما?» دەپ سۇراعاندا: «يمان رۋح پەن تەندٸ تۇتاس قامتيدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
***
ادام بولمىسى ەرقيلى. كەيبٸر كەۋدە تٷرمە سيياقتى. كەۋدە ٸشٸندە كەلٸم-كەتٸمسٸز جاتا بەرگەن سوڭ كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە تاسقا اينالادى. تاسقا اينالعان جٷرەك اناۋ-مىناۋعا ەرٸمەيدٸ. ەرٸگەن كٷندە دە بەرٸبٸر بالقىماعا اينالادى. تاستٷنەكتەگٸ بالقىمانى مۋميياعا بالاۋعا بولار. پەرعاۋىنداردىڭ سٷيەگٸن مۋمييالاپ ساقتاۋدى ەجەلگٸ ەگيپەتتٸكتەر وسى رابايدا ٷيرەنسە كەرەك. قازٸر بۇل ەدٸس بٸزگە جاڭالىق بولۋدان قالعان. جاڭالىق—جٷرەكتٸڭ قاراداي تاسقا اينالۋىندا! سوندا دەيمٸن-اۋ, ەلگٸ اۋىزعا ٷرلەگەن اللا دەمٸ — ەزٸز رۋحىمىز قايدا قالماقشى? تاعى دا جەر-دٷنيەنٸ شارلاۋعا تۋرا كەلەدٸ. تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلى «ۇلتتىق يس پەن «كٶپتٸلدٸلٸك» ھەم ۇلتتىق يدەولوگييا» اتتى ماقالاسىندا رۋحتى بٸرەر تارام, تارماققا بٶلٸپ, ەرقايسىنا تيٸسٸنشە انىقتاما بەرەدٸ. بولجام اتاۋلى مۇندا جوققا تەن. ەركەك پەن ۇرعاشىنى «قوش ەگە» جەنە «كەج ەگە» دەي وتىرىپ زامان, ۋاقىت كٶزٸمەن ەكٸ ارالىقتاعى اۋمالى-اۋىتقىمالىعىنا وقىرمان نازارىن اۋدارتادى. قانشالىقتى «قاتىن باستاعان ٸس قاراڭ قالادى» دەسەك تە بۇلتارتپاس شىندىققا مويىن ۇسىنۋعا تۋرا كەلەر. كەجەگەمٸز كەيٸن تارتسا دا «كەج ەگەنٸڭ» پەندەلٸك, پسيحولوگييالىق ىقپالى مەن ٷستەمدٸگٸن, تٸپتٸ, قاجەتتٸگٸن سەزٸنە باستاعانىمىز ٶتٸرٸك ەمەس. كٷنٸ كەشەگٸ ازاتتىق /تەۋەلسٸزدٸك/ العان اۋمالى-تٶكپەلٸ كەزٸمٸزدٸ ەسكە تٷسٸرٸڭٸزشٸ. «ٷيقاماقتى» قولدان جاساپ العان ەركەككٸندٸك اعايىن نەيەتٸ بٸرەر جىلدىڭ ٸشٸندە «وتاعاسى» لاۋازىمىنان ايرىلىپ قالعان جوق پا? «قاتىن-بالا قامى ٷشٸن» قاپ ارقالاعان قازاق ەيەلٸ قاڭعىرىپ قايدا بارمادى?.. جاراتقان يە ەۋباستا سىيعا بەرگەن سۇلۋ سىمبات سۇمپايى سۇرىققا اينالسا, وعان كٸم جازىقتى? مۇنى دۋما دەپۋتاتى, اقجەلەڭ اقىن ەۆگەنيي ەۆتۋشەنكو, ٶزگەلەر مىڭق ەتپەي وتىرعاندا: «بٸز, ماسقارا بولعاندا, ورىس ەيەلٸن قۇبىجىققا اينالدىرىپ تىندىق» دەپ جان داۋىسى شىعا ايتقان جوق پا ەدٸ? دەندەگەن ناۋقاس دەنٸككٸش, اسقىنعان اۋرۋ ەمبەشٸل كەلەدٸ: «نەزٸكجاندىلاردىڭ» سول بەلسەندٸلٸگٸ ەلٸ دە ٶز «تاعىنان» تٷسە قويعان جوق. اۆتور سٶزٸمەن ايتساق: «قاتىنباسشىلار اقىر سوڭىندا «اۋىس-ەس, اۋىس-ەسۋاس» تەرميندەرٸن دٷنيەگە ەكەلدٸ. ال «ەسۋاس رۋح» ٶز كەزەگٸندە تٸلدٸڭ, سانانىڭ, سەزٸمنٸڭ رۋحاني-پاراساتتىلىق كٷش-قۋاتىنا سۋ قۇيىپ تىندى».
«ۇلتتىق رۋحتىڭ» - «قوش-ەگەلٸكتٸڭ» ورنىن «كەج-ەگەلٸك» باسقاننان بەرگٸ كەزەڭدٸ اباي بىلايشا اجۋالايدى:
«قۋ قاتىنىڭ مايىسسا, مەز بولاسىڭ,
شايتاننىڭ شەكٸرتٸنٸڭ قىلىعىن-اي!..»
«بۇل پەلە سول كەزدٸڭ ٶزٸندە باستالعان ەكەن-اۋ» دەيسٸڭ دىمىڭدى ٸشٸڭە تارتا شامدانىپ. ۇلى رۋحتىڭ ۇساقتاپ كەتكەنٸ سونشالىق, تىنىشتىقبەك ونى كٶز الدىڭدا جٸپكە تٸزٸپ بەرەدٸ: اۋىس—ەسٸ اۋىس, ەسۋاس, ەسٸرٸك... بۇل رۋحتىڭ ادام, قوعام بولمىسىنداعى ازعىن-توزعىندىق حالگە تٷسكەندٸگٸنٸڭ ايانىشتى احۋالى دەسە بولعانداي. «...ەلەم تٷگەلدەي وتىرىقشىلانىپ /كەجەگەلەنٸپ/ ٷلگەرگەندٸكتەن جاھاندىق رۋح تا كەلەشەكتە قۇبىجىق كٷيگە ۇشىراۋى بەك مٷمكٸن» دەيدٸ اقىن. بۇعان ابايدىڭ «ەل بۇزىلسا, تابادى شايتان ٶرنەك» دەگەن اششى, ۋىتتى ۋەجٸن قوسساڭىز, قازٸرگٸ بٸزدٸڭ «بولىپ-تولعان» ۇسقىنىمىز قامشىمەن كٶزگە ۇرعانداي باتتيىپ-اق كٶرٸنەدٸ. «ٶركەنيەتتٸڭ باستى كٶرٸنٸسٸ—ادامەرشٸلٸك, ال ٶمٸر حايۋاندار ٷشٸن كٷرەس, ادامدار ٷشٸن جاراسىم» دەي وتىرىپ تىنىشتىقبەك مىنا بٸر ٸشتەگٸ شىرقىراعان شىندىقتى العاۋسىز العا تارتادى: «قوشەگەلٸك ھەم كەجەگەلٸك قابٸلەتتەرٸ ٶزارا يتجىعىس كٷي كەشەتٸن «ەكٸجٷزدٸ رۋح» سٷگٸرەتٸندەگٸ ەلدەردە ەلەۋمەتتٸك ەرەۋٸلدەر مەن مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸستەر جيٸ بولىپ تۇرادى».
«ەلەۋمەتتٸك ەرەۋٸل... مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس... مۇنى تٷپنۇسقاسىندا عانا ەمەس, استارلى كەيٸپتەگٸ «سانانىڭ سارقىلۋى سالدارى مەن سەزٸمنٸڭ سەمٸپ-سٶنۋٸ سەبەبٸنەن» دەپ تە تٷسٸنگەن ابزال-اۋ, ەستٸ...
***
جارايدى, دٸلمارلىقتى قويالىق تا شىنعا كٶشەلٸك. توسىن ەمەس, تٶتە سۇراق: «بٸزدە يدەولوگييا بار ما, جوق پا?» «بٸز جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياسات يدەولوگييا ەمەي نەمەنە?..» دەدٸ بٸر «حالىق قالاۋلىسى» مٸنبەدە ٶزەۋرەپ. ال كونفۋتسيي: «ەڭ ٷلكەن ساياسات—تەربيە» دەپتٸ باياعىدا. ال بٸز: «...ەڭ ٷلكەن تەربيە—ساياسات» دەپ كەرٸ كەرگيمٸز, تٷيە تۇقىمىنان تۋعان پەتشاعارداي, قولدان پروبلەما جاساپ. «ساسىق مي, سالقىن جٷرەك ساناسىزدار
الاڭسىز اق مالتاسىن ەزٸپ جاتىر...» دەيدٸ احمەت بايتۇرسىنوۆ ەليحان بٶكەيحانوۆقا ارناعان ٶلەڭٸندە. كٶرگەن كٶزدە جازىق جوق, كٷنٸ كەشە فەيسبۋكتان كٶزٸم شالدى: مەنٸڭ بٸر قورا «قاراكٶزدەرٸم» ورەكەڭنٸڭ «شوقىندى سۋىنا» شومىلىپ مەز بولىپ جٷر ەكەن. يە, كەدٸمگٸ, روجدەستۆو كٷنٸندە! كٶرٸپ كٶنبەيمٸن, سەنٸپ سەنبەيمٸن...شالشىق سۋعا توعىتىلىپ جاتقان قوڭىر قويلارىم-اي دەسەڭشٸ!.. پاقىرلىقتى قايدام, پارىقسىزدىق دەگەن وسى. ەلگٸ سۋدىڭ گيگيەنالىق جاي-كٷيٸن, تٸپتٸ, كودتىق /دۋالىق/استارى مەن قۇپيياسىن, ودان دا بۇرىن بۇل ماسقارالىقتىڭ يسٸ مٷسٸلٸم قاۋىمىنا مٷلدەم جات ەكەنٸن بٸلمەگەنٸ مە بۇلاردىڭ? «ساسىق مي, سالقىن جٷرەك ساناسىزدار»...جاڭا عاسىردىڭ جاڭا قازاعى. مۇنى دا «رۋحاني جاڭعىرۋ»عا جاتقىزامىز با? ينتەرنەتتە شەك, شەكارا دەگەن بولمايدى, ەرتەڭ ەستٸگەن, كٶرگەن ەلگە نە بەتٸمٸزبەن قارايمىز? «قازاقتار شەتٸنەن شوقىنىپ جاتىر!..» دەمەي مە? ۇلتتىق نۇسقاعا جۇققان قارا تاڭبادان اۋىر كٷنە, زالالدى زاقىم بولا ما? ەڭ نەۋەتەك نەكەس قىلىق—ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا ٶز-ٶزٸنە كەشٸرٸممەن قاراۋى. «قۇداي كەشٸرسٸن...»--قازاقتا بۇدان ارتىق «قاناتتى» سٶز جوق!.. قاتىپ قالعان قاساڭ قاعيدانىڭ قامشىگەرٸ—زالالدى-زارداپتى زاڭ دا جوق دەي المايسىڭ. سول زاڭ تارماقتارىنىڭ قايسىبٸرٸ قۇلدىق پسيحولوگيياداعى ادامدى زەينەت ەسٸگٸنەن سىعالاتپاي, بەينەت بەسٸگٸندە قۇنداقتاۋ ٷشٸن ەلدەكٸمدەردٸڭ ەلٸمساقتان بەرگٸ ەدەيٸ ويلاپ تاپقان ەدٸس, امالى. ٶركەنيەتتٸڭ تٶرٸندە وتىرعان امەريكالىق «دەموكراتييانىڭ» شىنايى كٶرٸنٸسٸن بٸلمەي, سەزبەي جٷرگەمٸز جوق. ال ورىس اعايىن ونىڭ ۇشتىعىنا باعزى-باياعىدا-اق جەتٸپ بولعان. قازٸر دە جانتالاس كٷيدە. كەشەگٸ «ۇلى يمپەرييا» جاتسا تٷسٸنە, تۇرسا ٸسٸنە مازا بەرمەيدٸ: «قايتسەك قايتا تۋامىز? قايتسەك بەلدٸ بۋامىز?». «ۇلى»مەن ۋلانعان ۇلت ۇلۋىن قويمايدى. ايعا قاراپ ەمەس, بايعا قاراپ. يە, بٸز بايمىز, شەراعاڭ ايتپاقشى, «التىن ساندىقتىڭ ٷستٸندە وتىرمىز». الۋعا بار, بەرۋگە جوق «قۇداي قوسقان» كٶرشٸلەردٸڭ كٶمەيلەتكەن «كٶكەيتەستٸسٸ» وسى. ٶزٸمٸزگە دە وبال جوق: ەل بولىپ, ەسٸمٸزدٸ جييار-جيماستا «بٸزدە مەندەلەەۆ ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بەرٸ بار!!!» دەپ جەر-جاھانعا جار سالدىق. اڭقاۋ, اڭعال, ادال قازاقتىڭ بايىرعى «بالالىق اۋرۋىنا» باسىپ. «ەرتەڭٸن ويلاماعان ەركەكتەن بەز...» دەۋشٸ ەدٸ سول قازاق. ەندٸ, مٸنە... قارىز, پارىز الدىندا اعزامىزعا اس باتپاي وتىر. قارىز ٶتەلەر, ال پارىز?.. اڭىز-شىنى ارالاس بٸر ەڭگٸمە ويعا ەرٸكسٸز ورالادى.
بايلىعى اسىپ-تاسقان بٸر ساۋداگەردٸڭ جالعىز بالاسى بولىپتى. كٷنٸ بٸتٸپ, سوڭعى دەمٸ شىعار شاقتا ۇلىنا ٷنٸ ٷزٸلە-سوزىلا بىلاي دەپتٸ: «بالام, اپتا سايىن قاتىن ال, قالا سايىن ٷي سال, جيعان-تەرگەن بايلىعىم ساعان امانات...» دەپتٸ دە ٷزٸلٸپتٸ. ال اماناتقا قييانات جٷرمەيدٸ. بالاسى ەكەسٸنٸڭ ايتقانىن قالت جٸبەرمەپتٸ: اجارلى ۇرعاشىعا ٷيلەنٸپ, بازارلى قالاعا ٷي سالىپ دەگەندەي, ەكە مۇراسىن وڭدى-سولدى, ولاي-بىلاي قالاعانىنشا شاشىپ-تٶگٸپتٸ. ەسەپسٸز ەسٸرٸككە, قيساپسىز قىزىقشىلىققا نە داۋا—از ٶتپەي-اق ساندىقتاعى التىننان, قازىناداعى قارجىدان تٷك قالماپتى. تاق-تۇق تاۋسىلىپ, تاز-تاقىر كٷيگە تٷسكەن بايعۇس بالا سوندا ەكەسٸن بىلاي دەپ تٸلدەپتٸ: «ەكەم دە ەمەس, بٶتەن دە ەمەس, ناعىز ساتقىننىڭ ٶزٸ ەكەنسٸڭ! سەنٸڭ ايتقانىڭدى اينىتپاي ورىندايمىن دەپ, مٸنە, وڭالۋدىڭ ورنىنا ومالىپ وتىرعانىم...» دەپ بٸر باسىن ەكٸ قولىمەن توقپاقتاي باستاپتى. مۇنى كٶرگەن كەلٸنشەگٸ: «قۇلاعاننان قۇل شىقسا دا جىلاعاننان دىم شىقپايدى, ودان دا اناۋ اۋىلدىڭ شەتٸندەگٸ قاريياعا بار. «ەكەڭ ٶلسا دە ەكەڭنٸڭ كٶزٸن كٶرگەن ٶلمەسٸن» دەگەن, بٸر اقىلىن ايتار...» دەپتٸ. «ە, بۇ دا جٶن ەكەن» دەپ اقساقالدىڭ الدىنا بارىپ, شارت جٷگٸنٸپتٸ. بەرٸن تىڭداپ بولعان قارت ساقالىن سۋمالاپ وتىرىپ: «ەكەڭ مارقۇم اقىلدى كٸسٸ ەدٸ, امال نە, اماناتىن دۇرىس اڭعارماپسىڭ. ەركەك تٷزدٸڭ ادامى, جولساپاردا جٷرسەڭ ايلىققا ايلىق, بايلىققا بايلىق قوسىلادى. بارعان-جٷرگەن, قونعان-كٸرگەن ٷيٸڭدە دوس ارتتىراسىڭ. دوسىڭنىڭ ٷيٸ—سەنٸڭ ٷيٸڭ. ەكەڭنٸڭ «قالا سايىن ٷي سال» دەگەنٸ وسى. اپتا بولا ما, اي بولا ما, دوسىڭنىڭ ٷيٸندە اۋناپ-قۋناپ, جاتا-جاستانىپ جاتاعىڭا قايتا ورالعاندا ساعىنىسقان قاتىنىڭ كٶزٸڭە قىزداي كٶرٸنەدٸ. مارقۇم ەكەڭنٸڭ «اپتا سايىن قىز ال» دەگەنٸ وسى ەدٸ, بالام» دەپتٸ. بٸزدٸكٸ—ەمەۋرٸن, ارجاعى: «...ٸشٸڭ بٸلسٸن, الۋا-اي»...
«مال تاپقانشا ەسەپ تاپ» دەپ ماقالداتسا, قازاق دٷنيە-بايلىقتىڭ قادٸرٸ مەن قاۋمەتٸن بۇرىننان بٸلگەن, كٶڭٸلگە ٸلگەن. وقىعان, توقىعانى كٶپ بٷگٸنگٸ «بٸلٸمدٸ» مىنا بٸز بولماساق. دالانى مالعا دا, جانعا دا تولتىرعان سول قازاق ٸشەر استى, كيەر كيٸمدٸ بٸرەۋدەن سۇراۋدى ار كٶرگەن, كەۋدەسٸن نامىس كەرنەگەن. دەمەك, كەشەلٸ-بٷگٸننٸڭ ارالىعىندا بٸر كٸلتيپان بار. «زامان باسقا, زاڭ باسقا» دەمەكشٸ, سول كٸلتيپاننىڭ بٸزگە بەك قاتىستى ەكەنٸن بٸلمەيدٸ ەمەسپٸز. ەڭ باستىسى, ٶلشەمدٸ ٶمٸردە مٶلشەرسٸز ەشتەڭە بولمايدى جەنە بولۋعا تيٸستٸ ەمەس. اعىسقا قارسى جٷزەر ەل مەن حال بٸزدە بار ما? ەڭگٸمە وسىندا!.. ال الپاۋىت ەلدەر ەشكٸمگە دەس بەرەر ەمەس. ايداھاردىڭ ارانى تاعامدى تالعاپ ٸشۋدەن قالعان. تەبەتتەرٸ ادام ايتقىسىز...سارىباۋىر ديابەت پەن سايتاني دەباتتتىڭ اراسى كٷن ساناپ ۋشىعىپ كەلەدٸ. «ويىننان وت شىعار» دەگەندەي, بۇل ساياسي ويىنعا اۋىزدا الداسپانىڭ بولا تۇرىپ سويىلمەن شىققانىڭ سورلىلىق ھەم سوراقىلىق! ٶنەر, عىلىم, مەدەنيەت, ەدەبيەت, بٸلٸم...مٸنە, عالامشارداعى يدەولوگييالىق الاڭنىڭ «قاجىماس, قايتا اينىماس» قاھارماندارى وسىلار!!! بەرٸنٸڭ الار ازىعى دا, التىن قازىعى دا—رۋح. اقيىق اقىن مۇقاعالي: «ساياساتتىڭ يەسٸ بولسا, ٶنەردٸڭ تەڭٸرٸسٸ بار. تالانت ەرقيلى, بٸراق قۇدايىمىز بٸر» دەسە, دەل وسىنى الدىنالا سەزٸپ, بٸلٸپ ايتپاسىنا كٸم كەپٸل?.. بۇعان سوناۋ اتامزامانعى سوكراتتىڭ: «ٶنەردەن جاقسى, بٸلٸمنەن ٷلكەن, ۇياتتان سۇلۋ نەرسە, قىزعانىشتان ارتىق جاۋ جوق!» دەگەن دانالىق دەرٸسٸن قوسىڭىز.
***
شيرەك عاسىرىمىز ەكونوميكالىق حال-احۋالىمىزدىڭ «جىرتىعىن جاماۋعا», «تىرتىعىن تٷزەۋگە» كەتتٸ. «ٶز كٷنٸڭدٸ ٶزٸڭ كٶر»دٸڭ زالالىن قايدام, زاردابىن كەشەردەي-اق كەشتٸك. تۇرمىس تٷزەلمەي قىلمىس ازايمايتىنىنا دا ەبدەن قانىقتىق.. بەرٸنەن دە رۋحاني «قىلمىستىڭ» زاردابى زار قاقساتتى. قىلمىس ەلەمٸنٸڭ بۇل ٶزگەشە تٷرٸن بۇرىن-سوڭدى كٶرمەگەندەي شىن داعداردىق. داعدارعانى سول—كٸتاپ وقۋعا قۇلقى جوق, ٶز تاريحىمىزدى ٶزٸمٸز زەردەلەي المايتىن, ٶز مەدەنيەتٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز مەنسٸنبەيتٸن, ٶز «عىلىمحالٸمٸزدٸ» ٶزٸمٸز شەكارا تاپپاي شەگەرەتٸن, ٶز ٸلٸم-بٸلٸمٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز مانسۇقتايتىن مٸنەز-قۇلىقتى بويعا جۇقتىردىق. دٸني-رۋحاني, ەڭ باستىسى—يماني كەلبەت-ٶڭٸمٸزگە تٷسكەن اقاۋ قاندىق /گەنەتيكالىق/كودىمىزعا قول سالدى. قازاق تولايىم-تولىق ۋربانيزاتسييالانىپ بولدى دەسەك, قاتەلەسپەيتٸن شىعارمىز. بولمىس بوياۋى الاباجاق. ۇلتتىق ٷردٸس-دەستٷر داليعان دارقان دالامىز تٷگٸلٸ ونىڭ موزايكالىق مودەلٸ—ساحناعا دا سارعايتىپ شىعاتىن بولدى. «بٸز نادان عىپ ٶسٸردٸك يەكتەگٸ ساقالدى...» ساقالدىنى بىلاي قويعاندا, «نادان» دەپ كٶرشٸ بٸرەۋگە—اتا جاۋىنا اينالاسىڭ! جالعان نامىس, كٶكايبات كٶكٸرەك, اقيكٶز استامشىلىق انادايدان انداعايلاپ شىعا كەلەدٸ. بٸر قاراساڭ, مەشٸت تە كٶبەيدٸ, نامازحان اعايىن دا از ەمەس, بٸراق, بەرٸبٸر ٸشكٸ دٷنيەمٸزدە ٶزٸمٸزگە ۇقسامايتىن ۇرداجىق ۇسقىنسىز دٷمٸ شولاق بٸر دٷلەي بار. كەيدە جەتەگٸنە, كەيدە ەتەگٸنە ەمەكسيتٸنٸمٸزدەي بۇل نە, كٸم سوندا? ەكٸ قازاقتىڭ اراسىنا اڭداۋسىزدا كٸرٸپ كەتكەن ەلەستٸ/بەلكٸم, جىن شىعار/ جان اعزاسىنان الاستاپ بولماي العانىمىز جۇقپايدى-اۋ, بەرگەنٸمٸز قايتپايدى-اۋ, راسى...جادىمىزدان جاڭىلدىق دەمەسەك تە, جولىمىزدان جول-جولاي كەرٸ-كەيٸن بۇرىلعان شىعارمىز. بٸراق بۇل ايىپ ەمەس. «اداسقاننىڭ الدى—جٶن, ارتى—سوقپاق» تا ەمەس. جاڭعىرۋ امالىن جاڭارۋ تالابىمەن ۇشتاستىرساق, ۇشپاققا جەتپەسەك تە ۇشاققا مٸنگەندەي بولار ەدٸك-اۋ...
قازاقتا باعزىدان كەلە جاتقان بٸر ٷردٸس بار: ٷيدەن ۇزاپ جولعا شىعاردا جاراۋلى اتتىڭ بٸرٸن ەرتتەپ مٸنٸپ, ەكٸنشٸسٸن ىلاۋعا الادى. «اۋرۋ قالسا دا ەدەت قالمايدى» ەكەن, بۇل جولى دا بٸز سول ەدەتتٸ العا وزدىردىق. ساياساتتىڭ سەيگٷلٸگٸنە سالت مٸندٸك تە, سالتىمىزعا سايما-ساي كەلەتٸن سالكٷرەڭدٸ ىلاۋعا الدىق. اتقا مٸنگەن قازاقتى اتتان اۋناتىپ تٷسٸرۋ وڭاي ەمەس, ٶزٸ تٷسپەسە...ەندٸ, مٸنە, ۇزاق-سونار جولعا كەرەكتٸ دەم-تۇزدى ايتپاعاندا, رۋحاني قورەكتٸ ۇمىت قالدىرعانعا ۇقسايمىز. قايتا قايرىلۋعا ۋاقىت مۇرشا بەرمەيدٸ. ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەك? سالت مٸنٸستٸ, ساباۋ قامشىلى قازاق نە كٶرمەگەن?! بويعا سٸڭگەن, ويدا جٷرگەن قانداعى قاسيەت پەن ساناداعى سالاۋات جالپى كٶكبٶرٸ جاماعاتىنىڭ ەجەلگٸ جان ازىعى ەمەس پە ەدٸ?! ەندٸگٸ حارەكەت-بەرەكەتتٸ وسى تاراپتان ٸزدەسەك, ٸزدەي جٷرٸپ تاپساق يگٸ. تابۋعا تيٸستٸمٸز دە! بٸر كٶشتٸ بالقانتاۋدان ارى اسىرىپ تاستاماساق تا ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتا اتىمىز اۋىزعا ٸلٸكتٸ, زاتىمىز كەدەگە جارادى. قاراۋسىز قايمانا, ەلەۋسٸز ەل ەمەس ەكەنبٸز. «اللانى تانۋدان بۇرىن ەۋەلٸ ٶزٸڭدٸ تانى» دەيدٸ حاديس قاعيداتى. ال ٶزٸمٸزدە نە بار? «جوق»تى اللا سٷيمەيدٸ, ال «باردىڭ» سالماعى ەڭ الدىمەن دەنەگە ەمەس, ساناعا تٷسەدٸ. سولاي ەكەن, «بولاشاققا باعداردى...» بىلاي قويعاندا, رۋحاني جاڭعىرۋدى ەرٸ قاراي جالعاپ ەكەتۋ ٷشٸن دە, امال جوق, بٸرەر ادىم ارتقا شەگٸنۋگە تۋرا كەلەدٸ. ٶتكەننٸڭ بەرٸ قۇنسىز دەۋ ەبەستٸك. بٸزدەن گٶرٸ قىتاي جۇرتى مۇنى ەرتە ەسكەردٸ. ەسكەرگەندٸكتەن دە ەلگٸ «ەسكٸرگەندٸ» ٶز قاجەتٸنە جاراتا بٸلدٸ, جاراتىپ تا كەلە جاتىر. ولاردىڭ كەشەگٸ قۇرىلتايى بەرٸمٸزگە وسى باعىتتى اڭعارتتى. كٶرشٸنٸڭ بٷگٸنگٸ ەر سالاداعى جەتٸستٸگٸنٸڭ بٸر «سىرى» بۇل. ونسىز دا «ەكٸ قاراپ بٸر شوقۋ» قۇسقا عانا تەن ەمەستٸگٸن بٷگٸنگٸ ٶمٸر اعىسى قاپىسىز اڭعارتىپ وتىر. نەسٸن جاسىرامىز, كەشەگٸ كەڭەستٸك كەزەڭدە, ەسٸرەسە, عىلىم, بٸلٸم سالاسى ادام, قوعام قاجەتٸن ٶتەۋدە ەدەۋٸر بيٸككە كٶتەرٸلٸپ ەدٸ. رەسەي جۇرتى ەلٸ كٷنگە دەيٸن سول مالتانى مالدانىپ كەلەدٸ. سەبەبٸ بٸرەۋ-اق: مونۋمەنتالدى ەسكەرتكٸش قۇلاعانمەن, تۇعىرى قالدى. تۇعىرتاق—جەي عانا ەكٸ سٶزدٸڭ قوسىندىسى ەمەس, پەلساپالىق مەن-مەنٸستٸ مەڭزەيدٸ. ال بٸزگە—دەربەس تەۋەلسٸزدٸككە يە بولعان ەلگە بۇدان بىلاي ٶز عۇمىرىمىزعا لايىقتى ٶز تۇعىرىمىز بولۋعا كەرەك. شيرەك عاسىر بويى ەلٸكتەۋ, سولىقتاۋ ەدەتٸ مەن ەلەگٸنەن ارىلا الماي كەلە جاتقان ەل-جۇرتتى كٸم ەلەپ-ەسكەرۋشٸ ەدٸ?
عىلىم مەن بٸلٸم—بٸر-بٸرٸنٸڭ اراسىنا سىنا قاعۋعا كەلمەيتٸن ەگٸزدٸڭ سىڭارىنداي ەكٸ سالا. ال بٸز بٶلدٸك. سونىڭ سالدارىنان بٸرٸندە تاۋسىلمايتىن-بٸتپەيتٸن ەسٸرە رەفورما بەلەڭ السا, ەكٸنشٸسٸنٸڭ ۇجىمدى ۇيىم, ۇيىتقىلى شاڭىراق بولۋدان قالعانى قاشان...
«ٶزٸڭ ٷلكەن, قىلىعىڭ بالا-شاعا,
بالاشا مەز بولاسىڭ تاماشاعا...»/اباي/ دەمەكشٸ, ٸلٸم-بٸلٸم بازبٸرەۋلەردٸڭ بەيباستاق ويناعى ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەلەمدٸك اۋقىمداعى ۇلتتىق دەرەجە-دەڭگەيٸمٸزدٸڭ رۋحاني اشىق مايدانى! ال تاريح... «شەكسٸزدٸك شەجٸرەسٸ» دەگەن بولادى—قازاق دەگەن حالىقتىڭ كەشەلٸ-بٷگٸنگٸ جەنە ەرتەڭگٸ عۇمىرناماسى! سول عۇمىرنامانىڭ ٶتكەندەگٸسٸن, كەشەگٸسٸن بٷگٸنمەن ەدٸپتەي بٸلۋ دە بٸر ٶنەر. «بٸزدە قازٸر تاريحشىلار ەۋلەتٸ بار ما, بار بولسا قايدا جٷر?» دەگەن كٶلدەنەڭ سۇراق مەنٸ ىلعي مازالايدى دا جٷرەدٸ. ولار, ەرينە, «بارمىز» دەيدٸ. بٸراق داۋىستارى شاشىراڭقى, بىتىراڭقى, قۇلشىنىپ ەمەس, قۇمىعىپ ەستٸلەدٸ. ٶيتكەنٸ, بٸرٸ وقۋ ورىندارىندا لەكتسييا وقىپ جٷر, بٸرٸ ٷي ٸشٸندە ەلدەنەنٸ زەرتتەگەنسٸپ جٷر, بٸرٸ ەلدەكٸمنٸڭ ديسسەرتاتسييالىق «ەڭبەگٸن» جازۋمەن ەلەك, بٸرٸ, تٸپتٸ, شەن-شەكپەندٸ دە كەرەك قىلماي شەتەل اسىپ كەتتٸ... وبالى نە كەرەك, ولاردىڭ كەسٸبي, ازاماتتىق ميسسيياسىن بٸرازدان بەرٸ بٸرەگەي جازۋشىلار اتقارىپ جٷر. ول بارشامىزعا ايان. وسىدان بولار, قايسىبٸر ٶزەكتٸ, ٶرتتٸ, دەرتتٸ مەسەلەلەرگە كەلگەندە ورتاق پٸكٸرگە تابان تٸرەي الماي, كٶبٸنە يتجىعىس تٷسٸپ جاتامىز. كەشەگٸ ەمٸر تەمٸر, بٷگٸنگٸ شىڭعىسحان تۋراسىنداعى ەرالۋان پايىم-پٸكٸرلەردٸڭ بٸردەن-بٸرگە, كٷننەن-كٷنگە ۇساقتاپ, تٸپتٸ, فەيسبۋكتٸك تايعاق., تاياز تاقىرىپقا اينالىپ بارا جاتقانى جٷرەككە جٷك تٷسٸرەدٸ. شىندىعىندا, سولاي بولۋعا تيٸس پە ەدٸ?! ادامزاتتىق اۋقىمداعى ۇلى رۋح يەلەرٸمەن مۇنشالىقتى ويسىز, وجدانسىز ويناۋ, ايتىڭىزشى, كٸمگە وپا بەرٸپتٸ?! «وسى جۇرت ەسكەندٸردٸ بٸلە مە ەكەن?..» دەمەكشٸ, شىڭعىسحان مەن ەمٸر تەمٸردٸڭ شىنداپ كەلگەندە /بٸرٸ بەسٸنشٸ, ەكٸنشٸسٸ سەگٸزٸنشٸ/ بٸر اتادان/تۇمانايحان/ تاراپ, تابىساتىنىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلە مە ەكەن? بٸلگٸشسٸپ, دٸلمارسىپ جاتقان بٸز جوق, بٸراق ەڭگٸمە اۋانى اتا تاريحىمىز, بابا شەجٸرەمٸز جايىندا بولىپ وتىرعان جوق پا? ەندەشە, بٸلۋ, توقۋ, زەردەلەۋ ۇعىم, تانىمدارى ماقسات-مٷددەمٸزبەن تابىسا, قاۋىشا كەلە وي-سانامىزداعى جاڭعىرۋ, جاڭارۋمەن ەگٸزقاتار جٷرٸپ وتىرسا, كەنٸ?! وسىدان كەلٸپ توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ تۋادى: بٸلٸم مەن عىلىم-رۋحاني ٶمٸرٸمٸزدٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ. ٶرٸسٸ دە, ٶرەسٸ دە بٸر ماقسات, بٸر باعىتتا. قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸس ٶزٸنەن-ٶزٸ سۇرانىپ تۇر. شيرەك عاسىرلىق ٶمٸرلٸك ٸس-تەجريبە وسىنى تالاپ ەتەدٸ, ياعني, عىلىم, بٸلٸم مينيسترلٸگٸن جاڭادان جاساقتاۋ كەرەك. تاعى دا ايتامىز, بۇل ٶتە ماڭىزدى شارۋا. دەل وسى باعىتتا سپورت جەنە تۋريزم, مەدەنيەت جەنە ەدەبيەت مينيسترلٸكتەرٸن ٶزارا جۇپتاستىرۋ دا, سٶز جوق, كٷنٸ ەرتەڭگٸ جەمٸسٸن بەرمەك. شىنداپ كەلگەندە, وسى اتالعان قاداۋ-قاداۋ سالالاردىڭ قاي-قايسى دا جەكە-جەكە, دەربەس وتاۋ تٸگۋگە ەبدەن لايىقتى. كەلەشەكتە سولاي بولۋى دا تالاس تۋدىرمايدى. جاڭعىرۋ, جاڭارۋ تاندەمٸ ەرتە مە, كەش پە وسىعان الىپ كەلەدٸ!
يە, كٶزٸڭٸزدەن وقىپ تۇرمىن: «مەدەنيەتكە ەدەبيەتتٸ قوساقتاعانى نەسٸ, مىنانىڭ ەسٸ دۇرىس پا?» دەگٸڭٸز كەلەدٸ. ورتاعا وي تاستايمىن دەسەڭٸز سٸزدٸڭ دە ەركٸڭٸز ٶزٸڭٸزدە, بٸراق, ەشكٸمگە قىلداي قيياناتى جوق, جازعان-سىزعاننان باسقا جان بالاسىنا ازار-بەزەرسٸز اقىن-جازۋشىلاردىڭ ونسىز دا شەكتەۋلٸ شەڭبەر, ٶلشەۋلٸ ٶمٸردەن مٷلدەم شەتقاقپاي قالعانى ساناعا سٸڭبەيدٸ, كٶڭٸلگە قونبايدى, نانىمعا ناقولاي!!!
راس, وداق بار, جازۋشىلار ٷيٸ بار. بٸراق, باسقانى قايدام, ماعان سول وداق ٷيٸ كەيدە اياقدوپ الاڭىنا ۇقساپ كەتەدٸ: الاڭ بار, بٸراق ويىن جوق. ويىن جوق بولعان سوڭ «جانكٷيەرٸ» دە جوقتىڭ قاسى. باياعى, باياعى ەمەس-اۋ كٷنٸ كەشەگٸ تٸرشٸلٸگٸ تىنىمسىز, قان قىزۋى قىزقايناپ جاتاتىن عاجايىپ عيماراتتىڭ سىرتى سۇلىق, ٸشٸ سۋىق. اڭداماي كٸرٸپ جاۋراماي توڭاتىندايسىڭ. ابىز اقساقالدارىمىز بەن اقيىق اعالارىمىز ەسكە تٷسەدٸ. بٸرٸ كٸرٸپ, بٸرٸ شىعىپ جٷرەتٸن رۋح ساردارلارى! ولار كەتٸپ, بٸز قالدىق. ساردار تۇرماق سارباز ساناتىندا بارمىز با, جوقپىز با, بٸر اللاعا ايان. بٸراق...كٶڭٸلگە كٷمەن ۇيالايدى: رۋح قايدا? ونسىز كٶكٸرەك ٸشٸ كٶمەسكٸ. رۋح تٷگٸلٸ قارلىعاش تا ۇيا باسار الدىندا ٷي ٸزدەمەيتٸن بە ەدٸ?! ٶمٸر كٶركٸ كٸرپيياز, اللا دەرگەيٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸنە تٷسە بەرمەيدٸ. قىدىر—قوناق قاسيەتتٸ شاڭىراققا قايتا ورالسا يگٸ... سول ٷشٸن دە بٸز, ەلگٸندەگٸ ايتقانىمىزداي, مەدەنيەتكە ەدەبيەتتٸ ەگٸزدٸڭ سىڭارىنداي جۇپتاستىرعالى وتىرمىز. ەكەۋٸنٸڭ اراسى اسپان مەن جەردەي بولسا, سٶز شىعىنداپ نەمٸز بار?! مەدەنيەت—كٷندەلٸكتٸ رۋحاني ٶمٸرٸمٸزدٸڭ ايناسى, ۇلتتىق , مەملەكەتتٸك يدەولوگييالىق كەڭٸستٸگٸمٸزدٸڭ ٶلشەمٸ مەن مٶلشەرٸ, قوعامدىق ەتيكالىق, ەستەتيكالىق تانىم, تاعىلىمنىڭ قاينار كٶزٸ. «ەڭ ەۋەلٸ سٶز بولعان» دەگەن دٸني-رۋحاني, يماني ۇعىمعا دەن قويساق, ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ باستاپقى باسپالداعىنان بەرٸ قاراي ەدەبيەتتٸڭ دە تۋۋى, ٶسۋٸ, دامۋى, قالىپتاسۋى زاڭدىلىق بولىپ شىعادى. قازٸر ول—بٸزدٸڭ رۋحاني اعزامىزدىڭ ەڭ قاجەتتٸ, بٸردەن-بٸر ازىعىنا اينالدى. كٶركەمسٶز دەيسٸز بە, قاراسٶز دەيسٸز بە, ٶلەڭسٶز دەيسٸز بە, كٶسەمسٶز دەيسٸز بە, درامالىق شىعارما دەيسٸز بە.., قۇداي-اۋ, تٸرشٸلٸك تامىرى قانشا بولسا, ونى دا سول تاراپتان تابىڭىز! دەمەك, جوعارىداعى ۇسىنىستىڭ جانى دا, جٶنٸ دە بار. وداق/جازۋشىلار وداعى/سٶڭگەن وشاق ەمەس, كٷرەتامىرى بولماسا دا بٸرەر تامىرى قازٸر دە لٷپ-لٷپ سوعۋلى. ال ەندٸ ونىڭ ٶنبويىنا قالايشا تولايىم قان جٷگٸرتۋگە بولادى? ورتاعا سالار ناقتى ۇسىنىس, پٸكٸر, ٸس-تەجٸريبە كەرەك. ىنتا-ىقىلاسقا لايىق قارجى-قاراجات كەرەك. «قىزىم, ساعان ايتام, كەلٸنٸم, سەن تىڭدانىڭ» ەمۋرٸنٸن ەستٸ قۇلاق ەستٸسە يگٸ. انىق جاڭعىرۋ, جاڭارۋ ٷردٸسٸن ٷكٸلەپ ساناتقا قوسقان ەكەنبٸز, ساراڭنىڭ سانسىز سەبەبٸ مەن سالدارىن ساعىزشا شايناپ اۋىز كٶپٸرتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. اتامزامانعى سوكرات بىلاي دەپتٸ عوي: ٶنەردەن جاقسى, بٸلٸمنەن ٷلكەن, ۇياتتان سۇلۋ نەرسە, قىزعانىشتان ارتىق جاۋ جوق!..» دۋالى اۋىزدان ۋەلٸ سٶز شىعادى: ٶنەر مەن بٸلٸمدٸ ۇشتاستىرامىن دەسەڭٸز—كٸتاپ وقىڭىز. قۋ قۇلقىننىڭ قۇلى بولام دەسەڭٸز—ۇياتتان بەزٸڭٸز. ال قىزعانىش—ٶزٸڭٸزدەگٸ باردى ٶزٸڭٸزگە قييا الماي قينالۋىڭىز.
***
ەدەبيەت... رۋحاني ٶمٸردٸڭ اي كٶركٸندەي ايشىقتى ەلەمٸ! ٸشٸڭٸزدەگٸ كٸر مەن كٸربەڭدٸ كٸرشٸكسٸز تازالايتىن دا وسى بٸر باعا جەتكٸسٸز بايلىق. جىلاتاتىن دا, جۇباتاتىن دا سٶز قۇدٸرەتٸ! ادامزات بالاسىنا عانا بەرگەن اللا نىعمەتٸ...انا ەلديٸ مەن ادامزات ەنۇرانىنىڭ ارالىعىندا قانشاما دٷري-گاۋھار دٷنيە جاتىر دەسەڭٸزشٸ?! ال بٸز...كٶرە كٶزگە جىلدار بويى جيناعان وسىناۋ جان جيھازىن جالعان دٷنيەنٸڭ جاسىمىقتاي جىلتىراعىنا بٸر-اق سەتتە الماستىرا سالماقپىز. بۇدان ارتىق قييانات, قىلمىس بولا ما?..ارتىق كەتتٸڭ دەپ كٸنەلاي كٶرمەڭٸز, بۇل—بٷگٸننٸڭ عانا ەڭگٸمەسٸ ەمەس, كەرەك دەسەڭٸز, قوزىن قوزعاپ جٸبەرسەڭٸز قىزىل شوعى ٶزەكتٸ ٶرتەي جٶنەلەتٸن ٶكٸنٸش ارالاس ٶكسٸك.
«الما, پٸس, اۋزىما تٷستٸڭ» زامانى ەلدەقاشان ٶتكەن. شىعارما جازۋ كەسٸپ پە, نەسٸپ پە?—الدىمەن وسىعان جاۋاپ ٸزدەيٸك. «جىلاماعان بالاعا ەمشەك قايدا?» دەگەن سٶز دە ويدىڭ بٸر ۇشتىعىندا تۇرسا يگٸ. شيرەك عاسىر بويى «جىلاپ» كەلدٸك, بٸراق /«جەتٸم بالا تاسباۋىر»/ كٶزٸمٸزدەن جاس شىققان جوق. ەلدەكٸمنەن ەلدەنەنٸ كٷتتٸك, دەمەتتٸك. جازىپ جاتقانىمىز دا, «ينەمەن قۇدىق قازىپ» جاتقانىمىز دا راس. ەكەۋٸ دە وڭاي ەمەس, قيىن, ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ ازاپ. بٸرەۋگە بۇل «اۋرۋ», ەندٸگٸ بٸرەۋگە «اللا سىيى». ەيتكەنمەن, ەكەۋٸ دە «بٸر قۇدايدىڭ بەندەسٸ». ال ەندٸ سول «بەندەڭٸز», مەيلٸ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, «مەملەكەت ادامى» بولماي-اق قويسىن, بٸراق قازاق ەلٸنٸڭ بٸلدەي بٸر ازاماتى ەمەس پە? مۇنى قالاي ەستەن شىعاراسىز? شىعارماشىلىق ادامى/تولىق مەنٸندە/ ساناتىندا ول دا /جالپاق سٶزبەن ايتقاندا/ قىزمەت قىلىپ, ەڭبەك ەتٸپ جاتقان جوق پا?! ٶزٸ ٶمٸر كەشٸپ جاتقان ەلدٸڭ بارىن بايىتىپ, جوعىن جوقتاپ دەگەندەي. ولاي بولسا جازعان قۇلدا نە جازىق? ول ٶز كەسٸبٸنە ساي نەسٸبٸن كٸمنەن ٸزدەپ, كٸمنەن تالاپ ەتۋٸ تيٸس? «ادامگەرشٸلٸك—يماننان» دەيدٸ حاديس قاعيداتى. «يمانتارازى» دەيدٸ اتام قازاق. يمان—تارازى. دەمەك, يمان كەسٸپكە, تارازى نەسٸپكە لايىقتى. ەرٸ قاراي قازا تٷسسەك, كەسٸپ—كٸسٸ ەڭبەگٸ, ال نەسٸپ—كٸسٸ اقىسى بولىپ شىعادى. نارىق جٷيەسٸنٸڭ ٶز زاڭدىلىعىن قايتا-قايتا اۋىزعا الىپ, العا تارتا بەرەتٸن قايسىبٸر سىڭارەزۋ قانداستارىمىزدىڭ وسىنى سەزٸنە وتىرىپ تٷسٸنگٸسٸ كەلمەيتٸنٸنە تاڭ قالماسقا لاجىڭ جوق. تٷرلٸ تٷستٸ امال-ايلا ٸزدەيدٸ, تٸپتٸ, كٷندەلٸكتٸ قىزمەتٸن بىلاي قويىپ, الىپساتار ساۋداگەرگە اينالعىسى بار. مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ ٶكٸلٸمەن ۇلتتىق كٸتاپحانادا ٶتكەن كەزدەسۋ وسىعان انىق-قانىق كٶز جەتكٸزدٸ.
وسىدان كەلٸپ وداقتىڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى جۇمىسىن بٷتٸندەي جاڭارتۋ, جٶنٸ كەلسە, جاقسارتۋ مٸندەتٸ تۋىندايدى. ەڭ العاشقىسى—نارىقتىق جٷيەگە تولىق بەيٸمدەلۋ. ەكٸنشٸسٸ—شىعارماشىلىق وداق پەن باسپالار جۇمىسىن ورتالىقتاندىرۋ ارقىلى جارىق كٶرگەن رۋحاني ٶنٸمدٸ تاراتۋ, ٶتكٸزۋ جەنە ساتۋ جٷيەسٸن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ. ٷشٸنشٸسٸ—الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ەدەبي-مەدەني, رۋحاني بايلانىس: اۋدارما مەسەلەسٸ, ەدەبيەت اگەنتتٸگٸ, كٸتاپ ناسيحاتتاۋ بيۋروسى, ت.ب. تٶرتٸنشٸسٸ—جازۋشىلار وداعى جۇمىسىن بٷگٸنگٸ جەنە ەرتەڭگٸ تالاپ, تالعامعا ساي تولىعىمەن مودەرنيزاتسييالاۋ,ت.ب.
***
الماتى قالاسىنىڭ ەجەلدەن بەرگٸ بٸر ەسٸمٸ—رۋحانييات بەسٸگٸ. استانا دٷنيگە كەلگەننەن بەرٸ بۇل ەسٸم جاڭارا, جاڭعىرا تٷسپەسە, ەستە ەسكٸرگەن جوق. شەتەلدەن كەلگەن ەربٸر قوناق الدىمەن اسقاق الاتاۋعا, ونىڭ قۇزار شىڭىنداعى اق قار, كٶك مۇزعا, ودان قالا بەردٸ, باۋرايىنداعى ارشا, شىرشاعا, ەتەگٸندەگٸ باقشا-باۋعا كٶز قاندىرادى. جاراتۋشى يەنٸڭ قۇبا-قۇپ قۇدٸرەتٸ! بەرٸندە دە مەڭگٸلٸك قوزعالىس, جاڭارۋ ھەم جاڭعىرۋ بار! بەرٸندە دە اللا تاعالانىڭ ەۋەز, ٷنٸ بار: دابىرا-داڭعازاسىز, ۋ-شۋسىز... «ەسٸتٸپ قانا قويما—لەززاتان, رۋحتان, تىڭداپ قانا قويما, كٶكٸرەگٸڭە قۇي, ٶلٸپ-تالىپ سٷي...» دەيدٸ جاڭعىرىققا بەرگٸسٸز بٸر جالىنىشتى ٷن, جانعا جايلى جالبارىن. تابيعات تىلسىمى, تەڭٸر يە تەمسٸلٸ: انا بەسٸكتٸ تەربەتەدٸ, اللا ەلەمدٸ ەلديلەيدٸ! سودان دا الماتى سەۋلەتكەر سۋرەتشٸلەر, دەۋلەسكەر كٷيشٸلەر, اقيىق ابىزدار, عۇلاما عالىمدار, شاھباز شايىرلار شاھارى!
وسى الماتىدا «ەڭسەسٸ بيٸك اقوردا» دەمەسەك تە كٶنەنٸڭ كٶزٸ, جاڭانىڭ ٶزٸ دەرلٸك اۋقىمدى, اۋماقتى بٸرنەشە زەۋلٸم عيماراتتار بار. ۇلتتىق كٸتاپحانا, رەسپۋبليكا سارايى, جازۋشىلار وداعى, ەكەمتەاتر, «قازاقفيلم» كينوستۋديياسى, بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر تەاترى, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, اباي اتىنداعى پەداگوگيكا ۋنيۆەرستەتٸ جەنە بۇرىنعى عىلىم اكادەميياسىنىڭ عيماراتى. قاي-قايسىسى دا رۋحانييات وردالارى مەن وشاقتارى. وسىدان كەلٸپ وي تۋادى: جاڭا مازمۇن, سونى سيپاتتى وڭتايلاۋ مەن ورتالىقتاندىرۋ ماقساتىندا عىلىم اكادەميياسىن قايتا قۇرىپ, وعان «رۋحانييات ورتالىعى» مەرتەبەسٸن نەگە بەرمەسكە?! جوقتى ٸزدەيتٸن كەز كەلمەسە, باردى مانسۇقتايتىن مەزٸ مەزگٸلدەن ەلدەقاشان ٶتٸپ كەتتٸك ەمەس پە? «ەل بولامىن دەسەڭ—بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەمەيتٸن بە ەدٸ رۋح ساردارى مۇقاڭ?! ال اللاعا رازىلىق—ادام رۋحىنىڭ ازىعى...
***
- بار شىدامىم تاۋسىلدى, تامشىدايىن شىندىعىڭا زەرۋمٸن, جاراتۋشى يەم,--دەدٸم مەن جىلاپ تۇرىپ.
- شىندىق دەيسٸڭ بە? ول سەنٸڭ وسى تۇرعانداعى كٶز جاسىڭدا,--دەدٸ, جاپپار يەم,--كٶپ جىلا, جىلاي تٷس! كٶكتەن جاۋعان جاڭبىر—جەردٸڭ نەرٸ, كٶزدەن اققان جاس—شەردٸڭ دەنٸ. ەكەۋٸ دە زايا كەتپەيدٸ, اقىرىن كٷت, اقىرىن...
ايتقانداي-اق, بۇلتتان تامشى ٷزٸلدٸ. كٸرپٸككە مونشاق تٸزٸلدٸ. تىرس-تىرس...لٷپ-لٷپ سوققان جٷرەگٸممەن ٷندەس دٷنيە.
شىندىق ٶزٸمدە ەكەن!..
يسرايل ساپارباي
