Israil Saparbai. Aýyl, agrarlyq reforma jáne...

Jer týraly komissiianyń ár otyrysyna kóńil aýdaryp, qada­ǵalap otyrýǵa beiilim bólek. Bai­qaǵanym: alǵashqydai emes, emotsiia keiin she­ge­rilip, baisaldy qalypqa túskendei rai baiqatady. Baisal­dy­lyqty árqalai túsinýge bolady. Saliqalyq samarqaýlyqqa ulassa, baiyptylyq baiyrqaýlyqqa boi aldyrsa, onda kez kelgen keleli jiynnyń óńi qashyp, ózegi sýalady dei berińiz. «Syrt kóz – synshy», ókinishke qarai, keiingi, ásirese, Almaty oblysyndaǵy otyrys osyny qapysyz baiqatty. Oǵan osyn­daǵy «nurotandyqtar» myqtap-aq ázirlengenge uqsaidy. Saiasi bataliia onsyz da adym saiyn asqynyp turǵan shaqta munyń ózi kózge tym ersi kórinedi eken. Qaisybir   sóileý­shi­ler­diń qalyptan aspai, «qaýipti» baspai «aqyryn júrip, anyq bas­qany» osyny ańǵartty. Al meniń dittegen dámem basqalaý bolatyn. «Abylai­dyń asynda shappaǵanda atańnyń basynda shabasyń ba?» dep kijinbeitin be edi mundaida qany bar qazaq?! Apyr-aý, osyndaǵy el degende emeshegi úziletin, jer degende jeti atasynan bergi jetken órisi men ekken jemisin ortaǵa salatyn kónekóz kómbe qariialar, eńseli el aǵalary, aitýly «dala akademik­teri» qaida? Ainalasy shirek ǵasyr­dyń ishinde shynymen-aq taq-tuq taý­sylyp bitken be? Azdy-kópti qal­ǵan-qutqandary bar bolsa, atalmysh otyrysta nege qara kórsetpedi? Saryezý «sairampazdardan» góri bizge, komissiia múshelerine sol ardagerlerdiń birer aýyz bolsa da aqyl-keńesteri, is-tájiribeleri aýa­dai qajet emes pe edi?..

Aityńyzshy, bizge kók shóptiń «kó­sem» bolǵany kerek pe, kónekózdiń esen bolǵany kerek pe? Olar nege esten shyǵady-daǵy, «Nur Otannyń» belgili bekbikeleri bereke ketiredi? Kez kelgen quiysqanǵa qystyryla ketý kimge opa bolypty, erteń dál osy kórinis kezekti bir aýmaq-aimaqta aldynan shyǵyp jatsa, komissiia múshe­le­rinde ne qadyr-qasiet qalmaqshy? Anyǵyna kóshsek, bizge, mynaý qalyń qazaqqa «bata bergish» pen jata ber­gish shal-shaýqannan góri dál qazir syr­ty kúmis, ishi altyn qazynaly qart­tarymyz kóp-kóp kerek-aq! Biter istiń basy-qasynda júrgender endigi kezekte de, mezette de osyny aiy­ryqsha nazarǵa almasa bolmaidy.

«Toǵyz ulym bir tóbe, Er Tóstigim bir tóbe» demekshi, kimniń kim ekeni kóptiń júgin kótergende bilinedi. Ol júktiń balamasy – ádildik, adaldyq, azamattyq. Amanatqa qiianat qyl­maq­tyq – arsyzdyqtyń basy, az­ǵyndyq­tyń aiaǵy. Biren-sarany ǵana bolmasa, «halyq qalaýlyla­rynyń» «sen timeseń men timen badyraq kóz­denip» otyratynyna tańǵalamyn. Árine, onyń bir emes, birneshe sebebi bar. Muny bizden góri ózderi óte jaqsy biledi. Oqýshy kezimde «Moris Torez – halyq uly» degen kitapty oqyǵanym bar edi. Men sol keiipkerdi óz qazaǵymnyń ishinen únemi izdeimin de júremin. Ásirese, qazir, myna Jer daýy jelkemizge minip alǵaly beri. Sóit­sem, munym beker eken. Besene­den belgili aksioma – esi bar adam ózi sý alyp ishken qudyǵyna túkirmeidi. Bizdiń «qalaýlylarymyz» da osylai. Bilik degen bar. Biliktiń astaýy degen bar. Ortaq astaýǵa ojdany baryp kim túkire qoisyn?! Komissiia tobyn tolyqtyrǵanymen, deniniń «dei» almai degbiri qashyp, bereketi ketip, báleket basyp otyratyny osydan. Odan ózge diagnoz qoiýdyń ózi bekershilik. Áitpegende, «Jel­toqsan qaharmany» Sabilianov nege áliptiń artyn baǵyp saýysqandai saq otyrady? Áitpegende, ánsheiin­degi «álaý­lai­shyl» Tileýhanov nege talǵajaý taqyrybyn tappaǵansyp aýa jaiylýmen áýre? Taǵy kim bar edi? Esime túspei otyrǵany...Óit­keni kóbisi beitarap, nemketti, jas­qanshaq. «Nesi­bem­nen qaǵylyp nem bar, júgen bosatyp júre turmaimyn ba...» degen baqai esep.

***

Otyramyn-daǵy oiǵa qalam: «Daý­dyń basy qaidan shyqty?» dep. Iá, Beiimbettiń áigili frazasy. Jer daýyn aitam da. Bilik ózi minalap qoiǵan alańdy baiqamai ózi basyp qaldy. Biraq Ol, biz oilaǵandai, ospadar emes. Ishi irip, tysy shirip ketkenshe túpki esebin túgeldemei tynbaidy. Al endi sol «túpki eseptiń» mánine oi boilatyp, kóz júgirtip kórdik pe kesheli-búgin? Nege biz qulaǵan imperiiany túp-tamyrymen tárk ettik? Shyndap kelgende, ol da bir baǵyty baiansyz balama formatsiia emes pe edi? Qulaǵan úidiń tasy men kirpishin jańa mekenge jaratyp jatatyndardy da kózimiz kórip júr ǵoi. Endeshe, neden jańyldyq? Shi­rek ǵasyrdan astam mezette qai mejege jettik? Meniń túsinigimdegi Kapi­talizm – meilinshe menmen, tákappar, astamshyl, azǵyn, ázázil álem! Ol shaldýar Shaiannyń tik shanshylǵan quiryǵy tolǵan ý men zár. Jaz­mysh­tyń jarlyǵy shyǵar, bizdiń kúnimiz sol quiryqtyń quzyryna quba-qup. Dál qazir. Jýyq arada jańa turpatty formatsiiany adamzat balasy taba da qoimas...

Bir Qudaidyń bergeni – egemen aldyq, el boldyq. Etekten kestik, jeń boldyq. Erkindiktiń erke jeli keýde­mizdi keýledi. Azattyqtyń eiforiiasy qoltyqqa qanat qondyrdy. Qaita jerge túskende... súttei uiyp otyr­ǵan Aýyl airandai ashypty. Aqshaly­lar jer úlesine qaryq bolyp, qara halyq aýa qarmap qalypty. Qorym­jaidyń da óz qojaiyny bar. Sóitsek, Amerika deitin kóshbastaý­shy eldiń sońyna ilesý úshin áýeli býrjýaziialyq ótkelden ótýimiz kerek eken. Maiakov­skiidiń myna bir shýmaq óleńin bala kezden jatqa bilýshi edim:

Esh apelsinov, ananasov jýi,
Tvoi poslednii den nastal, býrjýi!

Odan da óttik, óń men tústiń áletin­de. Áitkenmen, kóńil kúpti, kóz kúmán. Kókeide bir túitkil qaldy. Ol – Aýyl. Óz tútinin tútetip, óz tirligin kúzetip otyrǵan qazaqtyń qara­sha­ńyraǵy. Aýlasynda balasy, aýma­ǵynda dalasy, qoltyǵynda qorasy bar qutty, yrysty quba meken. Sol Aýyl az jylda qaida ketti? Kókke ushty ma, joq jer qushty ma?! Bireý bar deidi...al men joq deimin. Bar bolsa, maly qaida, jany qaida, sany qaida? Joq deitin sózimniń sebebi bireý, saldary sansyz. Sanap jibersem saýsaǵym jetpeidi. Aty qalǵan, zaty jalǵan dúnie. Buryn meniń Aýylym artylǵa­nyn emes, aýzyndaǵysyn qala jaqqa qabymen, qanarymen attandyryp jatatyn Atymtai Jomart edi. Buryn meniń Aýylym qazynaly-qaltaly, ba­zynaly-alqaly, qariialy – qaý­metti, aqsaqaldy-áýletti, dariialy-dáý­letti edi! Buryn meniń Aýylym bailansam – qazyǵym, jailansam – jazyǵym, sháilansam – azyǵym edi. Al búgin...

Jaqynda bir tanysym: «Qazir qai aýylǵa barsań da jainap tur!» dep qaldy. Aýzyna mai, biraq biz kórip-bilip júrgen aýyl bul «aýylǵa» uqsamaidy. «Jainap» emes, jairap tur dese jarasar. Búginde ne kóp – jalǵan uran kóp: «Diplommen – aýyl­ǵa!» dep te uran saldyq. Bas qa­ladan shyqqan uran baspanaǵa jetpei jatyp jelkesi úzildi...

***

Meniń nostalgiiam eldiń búgingi realiiasymen ushtasyp jatsa, ne amal. Endigi taǵdyrymyz tabany­myz­­dyń astyndaǵy qaiystai qatpa qara jerge kelip tirelip tursa, qabyrǵa­myz­ben keńespegende qai­temiz. Ásili, biz áý bastaǵy qadamdy durys attap, alǵashqy baǵytty durys baǵamdai almadyq-aý deimin. Áitkenmen, «jet­pis jyldyń» jetpegir jetimegi jalǵyz biz emes edik qoi?! Árkim óz tańdaýyn jasady. Ásirese, kórshi­lerimizde ap-aiqyn: ulttyq «Men», ulttyq minez-qulyq, etnostyq egoizm, bolmys-bitim, turmystyq erek­shelik pen tulǵalyq daralyq... Osynyń bári kelip qosylǵanda ǵana «halyq» degen qasietti uǵym ulyqtaý­ǵa laiyq biikke kóterilmek eken.

Ras, alǵashqyda bizde bári de boldy, «boldy» dep ózimizdi sendirdik. Batystyq, bonkongtik, singapýrlyq, japondyq úlgilerdiń birazyn tań­dadyq, tarazyǵa saldyq. Sóittik te jerústi bailyǵynan baz keship, jerasty munaiyna birjola kúmp berdik. Onymen qoimai «bizde Mendeleev elementiniń bári bar!» dep jer jahanǵa jar saldyq. Bul bizdiń shyn mánindegi ańǵal-sańǵal ashyqaýyzdy­ǵymyz edi. Esi durys úi iesi «bizderde mynadai bar, mynadai bar» dep táńirdiń tal túsinde esik-terezesin ańqityp ashyp tastai ma? «Kóńil­shekke kelimsek úiirdiń» keri keldi degen osy. Áli kúnge deiin sonyń zardabyn shegýlimiz. Jahanǵa esikti aiqara ashyp tastaityndai biz kim edik? Jerimiz keń, elimiz kem (san turǵy­synan aitam). Ósimtal el ǵana «ashyq saiasat» úrdisin únemi údete túsýge qumbyl. Den Siiaý Pin myńǵyrǵan Qytaiǵa osy reformasyn máńgilik muraǵa qaldyrdy. Al qudai qosqan kórshimiz Ózaǵań kisi balasyna aýlasyn da, aýmaǵyn da ońailyqpen kórsete qoimaidy. Áýbastan solai. Sebebi, «saqtyqta qorlyq joq». Bizden eli-jurty eki ese kóp bolsa da.

Keshe, Búgin, Erteń – mólsherli Ýaqyttyń ólshemdi úshtaǵany. Ósý de, órleý de, óshý de osy úshemniń ortaq sybaǵasy. Halyqtyń alǵysy da, qarǵysy da osy taraptan tabylady. Kóktegi ideia jerge túspei eki aralyqty endep turyp alsa, ol ne áýeze armanǵa, ne qisynsyz qiialǵa ainalady. Tuǵyrsyz tulǵa ǵumyr­syz. Osydan jiyrma jyldai buryn orystyń bir basylymynan oimaqtai ǵana habar-oshardy oqyǵanym bar edi. Eki jyl bedelinde eldiń ekonomikasyn eki eli alǵa jyljyta almaǵan japon premeri óz erkimen ózgege ornyn bosatqan kórinedi. Mine, úlgi! Mine, úrdis! Al bizde...taq pen tabyt­tyń arasy taiaq tastam jer...

***

Endi jerústi bailyǵyna keleiik. Ol – Jerdiń ózi. Onyń bir aty – Ana. Bir aty – Allanyń bergen yrzyǵy. Qudaiǵa shúkir, peiilimizge sai bai­taqpyz, keńbiz. Álemdik aýqymda to­ǵyzynshy oryn alady ekenbiz. Alty-jeti Frantsiia Eifelimen, Lývrymen túp-túgel syiyp júre beredi eken. Qalai maqtasaq ta, maqtansaq ta jarasady. Ózeni de, kóli de, taýy da, baýy da jeterlik. Kórshiniń de, kóldeneń kók attynyń da kózqurty. Basybaily bailyǵymyz. Basy­baily deitinim – babaqonys, baiyr­ǵy meken. Ony qor­ǵaý da, kózdiń qarashyǵyndai saqtaý da qazaq jurtyna buiyrǵan amanat. Adami tirshilikte saýǵaǵa da, saýdaǵa da júrmeitin bir uly da izgi qasiet bolsa, ol da osy Jer! Allanyń yr­zyǵyna, babanyń amanatyna qyldai qiianat jasadyń eken, halyqtyń qarǵysyna ushyrap, qarabettiń qara shekpenin jamylasyń. Patshaǵa da, basqaǵa da, hanǵa da, qarashaǵa da birdei qatal da qasań qaǵida bul!

***

Árine, kósh aldyndaǵy elderde úlgi de kóp, úrdis te az emes. Mysaly, AQSh-taǵy mektepterde ustaz oqý­shylarǵa: «Sen el prezidenti bolsań, ne ister ediń?» dep saýal qoiady eken. Sonda Kent shaharynyń on bir jasar oqýshysy Rodjer Golsýorsi bylai dep jaýap beripti:

«Prezident bolsam eger men:
Kún nuryn saýyp tóbemnen,
Jer sýyn taýyp tereńnen,
Adamnyń adal bárine
Alǵaýsyz kómek berer em!
Jetimniń basyn azaityp,
Jesirdiń jasyn kórer em.
Jendet pen jebir qarýdy
Jetiqat jerge kómer em!
Adamǵa kelgen ajaldy
Alastar edim álemnen!

Prezident bolsam men eger:
(Sen oǵan kámil sene ber!)
Anany Kúnge teńer em.
Balaǵa baqyt berer em...
Ardaqtar edim arlyny,
Jarylqar edim jarlyny.
Jumsar em balabaqshaǵa
Qarýǵa bólgen qarjyny.
Saltanat, sándi, sanatty
Dáýirde mynaý qanatty
Jabar em barlyq zaýytty
Jasaǵan qarý-jaraqty!

Prezident bolsam men eger:
(Sen oǵan kámil sene ber)
Aýlasy abat, gúl-gúl baq,
Qońyraýy turar syńǵyrlap
Salar em mektep myń-myńdap!
Ómirde mynaý tym qymbat,
Jol bermes edim qyrǵynǵa
Adamdy keter qurdymǵa ap...
Prezident bolsam men eger!

Shyn, adal perishtelik peiil. Másele sonda ǵana ma eken? Zerdeli balanyń kóp nársege kóńili tolmaidy. Shyndap kelgende, onyń da, bizdiń de bándáýi uǵymymyzda Prezident – halyq úshin garant. Ulyqtaý sol úshin jasalady. Ant sol úshin beriledi. Bizdiń de tula boiymyzda ne kógerip bitpeitin, ne kónerip bitpeitin bir KÓKSEÝ bar. Osyǵan orailas jatsaq ta, tursaq ta jandy qinap maza bermeitin úsh suraq bar: Aýyldy nege qurttyq? Jerdi nege jekemenshikke berdik? Qazaqtyń qarakóz balasyn nege qalaǵa qańǵyrttyq?

Menińshe, úsheýiniń de taǵdyr-talaiy bir AÝYLǴA kelip tireledi. Aýyl áý bastan qazaqtyń altyn tamyry edi. Biz tamyrdy túbimen qopardyq. Kimniń qolymen? Ne úshin? Kimniń jarlyǵymen jáne nendei qajetpen? Imperiia qulasa qulai bersin, biraq ile-shala Aýyl degen aq sút bergen Anany ańyratqanymyz qai sasqanymyz? Aýmaǵynda maly, aýlasynda jany bar emes pe edi?

Jerdi jekemenshikke berý uiǵarymy da jurttyń uiqyly-oiaý júrgen kezinde yldym-jyldym sheshildi. Úsh-tórt uly bar otaǵasy­nyń sol úsh-tórt balasyna bir kúnde enshi bólip bere salǵany siiaqty. Qazaq balasy ańqaý, ańǵal, adal. Astarly aiarlyqty, sumdyq suńǵyla­lyqty, surqai sulýlyqty qaidan ańǵarsyn ol?! «Óz kúnińdi óziń kór!» degen óktem úndi júre tyńdady. Óstip júrgende óksik ómir aldynan shyǵa keldi. Ózin jubata ma, ómirdi jubata ma? Qazir qala deitin qazymyr «qa­malda» mánsiz máńgirip, halsyz qań­ǵyryp júrgender – túgel qa­zaqtar. «Qarabazar» qazaqy balanyń jutaǵan jurtyna ainalǵaly beri qansha jyl? Aýyl qazir onyń túsine de enbeitin boldy. Tús kórý úshin de maily tamaq, jaily tósek kerek shyǵar-aý...

«Ash qaryn jubana ma maily as jemei?..» – saýatty sabazdyń jú­re­­gin syzdatatyn-aq sóz. Biri mal­dárigeri, biri agronom, biri zootehnik... Qos-qostan diplomdy. Eki aiaqqa júris bar da, eki qolǵa jumys joq. Amal qansha, myna qala qara­jaiaýdy qajet etpeidi! Qyzǵa kúieý, ulǵa súieý joq zaman...

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini – Aýylǵa qaita oralaiyq. Qydyryp emes, jumylyp. Eshqandai ábestigi joq. Óz úiimiz, óleń tóse­gimiz. Ómir bar jerde órkeniet bar. Rýhaniiat boiymyzda, ómir keshpek oiymyzda. Qazaq eshkimnen kósh uzatyp kórmepti degen sóz – bos sóz. Ótken ómirdiń bári eski-qusqy emes. Ilip alary da bar, bilip alary da bar. Bizdiń keńbaitaq el, mekeni­mizdiń negizi Agrarlyq reformada jatyr. Biz ony anaý bir apaq-sapaqta ańǵara alǵamyz joq. Ashyqaýyz­dyqty Alla bir-aq ret keshiredi. Esimizdi jinaiyq. Etegimizdi basa­iyq. Endigi esirigimiz esi bútinniń isi emes.

«Senbe jurtqa, tursa da qansha maqtap,
Áýre etedi ishine qýlyq saqtap.
Ózińe sen, ózińdi alyp shyǵar
Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap...». Abai ǵaqliiasy. Bul az bolsa, «Dosyńa dushpanyńnyń kózimen qara» deidi úndiniń uly perzenti Osho. Qas qa­ǵymda «Baǵdattyń sal­daqysyndai» san qubylyp turǵan jaldap jahan, zántalaq zaman...

Keshegi keńes dáýiriniń Halyq shar­ýashylyǵy ministrligi esimizden shyǵa qoiǵan joq shyǵar. Onyń eki qanaty – mal sharýashylyǵy da, egin sharýashylyǵy da este. Ekeýi de ál-qadarynsha ósti, órkendedi, damydy. Odaqty etpen semirtip, nanmen asy­raǵan da biz edik. Tapsyrma solai boldy. «Kimińdi» qoia turyp, neniń arqasynda delikshi?! Árine, Qudai bergen torqaly topyraǵy­myzdyń, qunarly jerimizdiń arqa­synda. Sol jer óship te, kóship te ketken joq... imperiiamen qosa. Elý millionǵa jetpese de tuiaqtan tuqym qaldy. Ol tuqym qazir qalt-qult qara shańyraq­ty shyqpa janymmen áýpirimdep asyrap otyr. Biraq egindik jer shirek ǵasyr ótse de, qazaqtyń muńy men «jyryna» ainalyp keledi.

Búgingi Jer daýy – sonyń ýshyqqan túri. Bilik taǵy da ailasyn asyryp ketti. Kesh opyndyq, kesh bildik. Arsyzda, aqyldy qaidam, aila kóp. Shahmat taqtasynda ylǵi da birinshi júrýge daǵdylanǵan. Jer daýyna bailanysty komissiia onyń kezekti bir júrisi ǵana. Ýaqyt ótedi. Alda – jazǵy demalý naýqany. Qońyr kúzge deiin. Osy aralyqta kombinatsiianyń nesheme túri oilanyp tabylady. Maratorii taǵy bar, demekshi...

Endigi qalǵan jalǵyz úmit qaqpa­qylǵa túsken, ainalaiyn, Jer-anamyzda!!! Aýyl sharýashylyǵy – esh­kimniń aspani ideiasy emes, naqtyly, qoldaǵy bar realdy tirek-taianysh. Bar nárse agrarlyq refor­maǵa tirelip tur! Qaryzdan da, urpaq aldyndaǵy paryzdan da bizdi qut­qarsa, sol qutqarady! Bul reforma qalai júredi, qalai júzege asady – eldigimizdiń endigi taǵdyry osyǵan tikelei bailanysty.

Israil Saparbai, aqyn

"Jas Alash" gazeti