جەر تۋرالى كوميسسييانىڭ ەر وتىرىسىنا كٶڭٸل اۋدارىپ, قاداعالاپ وتىرۋعا بەيٸلٸم بٶلەك. بايقاعانىم: العاشقىداي ەمەس, ەموتسييا كەيٸن شەگەرٸلٸپ, بايسالدى قالىپقا تٷسكەندەي راي بايقاتادى. بايسالدىلىقتى ەرقالاي تٷسٸنۋگە بولادى. ساليقالىق سامارقاۋلىققا ۇلاسسا, بايىپتىلىق بايىرقاۋلىققا بوي الدىرسا, وندا كەز كەلگەن كەلەلٸ جيىننىڭ ٶڭٸ قاشىپ, ٶزەگٸ سۋالادى دەي بەرٸڭٸز. «سىرت كٶز – سىنشى», ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيٸنگٸ, ەسٸرەسە, الماتى وبلىسىنداعى وتىرىس وسىنى قاپىسىز بايقاتتى. وعان وسىنداعى «نۇروتاندىقتار» مىقتاپ-اق ەزٸرلەنگەنگە ۇقسايدى. ساياسي باتالييا ونسىز دا ادىم سايىن اسقىنىپ تۇرعان شاقتا مۇنىڭ ٶزٸ كٶزگە تىم ەرسٸ كٶرٸنەدٸ ەكەن. قايسىبٸر سٶيلەۋشٸلەردٸڭ قالىپتان اسپاي, «قاۋٸپتٸ» باسپاي «اقىرىن جٷرٸپ, انىق باسقانى» وسىنى اڭعارتتى. ال مەنٸڭ دٸتتەگەن دەمەم باسقالاۋ بولاتىن. «ابىلايدىڭ اسىندا شاپپاعاندا اتاڭنىڭ باسىندا شاباسىڭ با?» دەپ كٸجٸنبەيتٸن بە ەدٸ مۇندايدا قانى بار قازاق?! اپىر-اۋ, وسىنداعى ەل دەگەندە ەمەشەگٸ ٷزٸلەتٸن, جەر دەگەندە جەتٸ اتاسىنان بەرگٸ جەتكەن ٶرٸسٸ مەن ەككەن جەمٸسٸن ورتاعا سالاتىن كٶنەكٶز كٶمبە قارييالار, ەڭسەلٸ ەل اعالارى, ايتۋلى «دالا اكادەميكتەرٸ» قايدا? اينالاسى شيرەك عاسىردىڭ ٸشٸندە شىنىمەن-اق تاق-تۇق تاۋسىلىپ بٸتكەن بە? ازدى-كٶپتٸ قالعان-قۇتقاندارى بار بولسا, اتالمىش وتىرىستا نەگە قارا كٶرسەتپەدٸ? سارىەزۋ «سايرامپازداردان» گٶرٸ بٸزگە, كوميسسييا مٷشەلەرٸنە سول ارداگەرلەردٸڭ بٸرەر اۋىز بولسا دا اقىل-كەڭەستەرٸ, ٸس-تەجٸريبەلەرٸ اۋاداي قاجەت ەمەس پە ەدٸ?..
ايتىڭىزشى, بٸزگە كٶك شٶپتٸڭ «كٶسەم» بولعانى كەرەك پە, كٶنەكٶزدٸڭ ەسەن بولعانى كەرەك پە? ولار نەگە ەستەن شىعادى-داعى, «نۇر وتاننىڭ» بەلگٸلٸ بەكبيكەلەرٸ بەرەكە كەتٸرەدٸ? كەز كەلگەن قۇيىسقانعا قىستىرىلا كەتۋ كٸمگە وپا بولىپتى, ەرتەڭ دەل وسى كٶرٸنٸس كەزەكتٸ بٸر اۋماق-ايماقتا الدىنان شىعىپ جاتسا, كوميسسييا مٷشەلەرٸندە نە قادىر-قاسيەت قالماقشى? انىعىنا كٶشسەك, بٸزگە, مىناۋ قالىڭ قازاققا «باتا بەرگٸش» پەن جاتا بەرگٸش شال-شاۋقاننان گٶرٸ دەل قازٸر سىرتى كٷمٸس, ٸشٸ التىن قازىنالى قارتتارىمىز كٶپ-كٶپ كەرەك-اق! بٸتەر ٸستٸڭ باسى-قاسىندا جٷرگەندەر ەندٸگٸ كەزەكتە دە, مەزەتتە دە وسىنى ايىرىقشا نازارعا الماسا بولمايدى.
«توعىز ۇلىم بٸر تٶبە, ەر تٶستٸگٸم بٸر تٶبە» دەمەكشٸ, كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸ كٶپتٸڭ جٷگٸن كٶتەرگەندە بٸلٸنەدٸ. ول جٷكتٸڭ بالاماسى – ەدٸلدٸك, ادالدىق, ازاماتتىق. اماناتقا قييانات قىلماقتىق – ارسىزدىقتىڭ باسى, ازعىندىقتىڭ اياعى. بٸرەن-سارانى عانا بولماسا, «حالىق قالاۋلىلارىنىڭ» «سەن تيمەسەڭ مەن تيمەن بادىراق كٶزدەنٸپ» وتىراتىنىنا تاڭعالامىن. ەرينە, ونىڭ بٸر ەمەس, بٸرنەشە سەبەبٸ بار. مۇنى بٸزدەن گٶرٸ ٶزدەرٸ ٶتە جاقسى بٸلەدٸ. وقۋشى كەزٸمدە «موريس تورەز – حالىق ۇلى» دەگەن كٸتاپتى وقىعانىم بار ەدٸ. مەن سول كەيٸپكەردٸ ٶز قازاعىمنىڭ ٸشٸنەن ٷنەمٸ ٸزدەيمٸن دە جٷرەمٸن. ەسٸرەسە, قازٸر, مىنا جەر داۋى جەلكەمٸزگە مٸنٸپ العالى بەرٸ. سٶيتسەم, مۇنىم بەكەر ەكەن. بەسەنەدەن بەلگٸلٸ اكسيوما – ەسٸ بار ادام ٶزٸ سۋ الىپ ٸشكەن قۇدىعىنا تٷكٸرمەيدٸ. بٸزدٸڭ «قالاۋلىلارىمىز» دا وسىلاي. بيلٸك دەگەن بار. بيلٸكتٸڭ استاۋى دەگەن بار. ورتاق استاۋعا وجدانى بارىپ كٸم تٷكٸرە قويسىن?! كوميسسييا توبىن تولىقتىرعانىمەن, دەنٸنٸڭ «دەي» الماي دەگبٸرٸ قاشىپ, بەرەكەتٸ كەتٸپ, بەلەكەت باسىپ وتىراتىنى وسىدان. ودان ٶزگە دياگنوز قويۋدىڭ ٶزٸ بەكەرشٸلٸك. ەيتپەگەندە, «جەلتوقسان قاھارمانى» سابيليانوۆ نەگە ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ ساۋىسقانداي ساق وتىرادى? ەيتپەگەندە, ەنشەيٸندەگٸ «ەلاۋلايشىل» تٸلەۋحانوۆ نەگە تالعاجاۋ تاقىرىبىن تاپپاعانسىپ اۋا جايىلۋمەن ەۋرە? تاعى كٸم بار ەدٸ? ەسٸمە تٷسپەي وتىرعانى...ٶيتكەنٸ كٶبٸسٸ بەيتاراپ, نەمكەتتٸ, جاسقانشاق. «نەسٸبەمنەن قاعىلىپ نەم بار, جٷگەن بوساتىپ جٷرە تۇرمايمىن با...» دەگەن باقاي ەسەپ.
***
وتىرامىن-داعى ويعا قالام: «داۋدىڭ باسى قايدان شىقتى?» دەپ. يە, بەيٸمبەتتٸڭ ەيگٸلٸ فرازاسى. جەر داۋىن ايتام دا. بيلٸك ٶزٸ مينالاپ قويعان الاڭدى بايقاماي ٶزٸ باسىپ قالدى. بٸراق ول, بٸز ويلاعانداي, وسپادار ەمەس. ٸشٸ ٸرٸپ, تىسى شٸرٸپ كەتكەنشە تٷپكٸ ەسەبٸن تٷگەلدەمەي تىنبايدى. ال ەندٸ سول «تٷپكٸ ەسەپتٸڭ» مەنٸنە وي بويلاتىپ, كٶز جٷگٸرتٸپ كٶردٸك پە كەشەلٸ-بٷگٸن? نەگە بٸز قۇلاعان يمپەرييانى تٷپ-تامىرىمەن تەرك ەتتٸك? شىنداپ كەلگەندە, ول دا بٸر باعىتى بايانسىز بالاما فورماتسييا ەمەس پە ەدٸ? قۇلاعان ٷيدٸڭ تاسى مەن كٸرپٸشٸن جاڭا مەكەنگە جاراتىپ جاتاتىنداردى دا كٶزٸمٸز كٶرٸپ جٷر عوي. ەندەشە, نەدەن جاڭىلدىق? شيرەك عاسىردان استام مەزەتتە قاي مەجەگە جەتتٸك? مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدەگٸ كاپيتاليزم – مەيلٸنشە مەنمەن, تەكاپپار, استامشىل, ازعىن, ەزەزٸل ەلەم! ول شالدۋار شاياننىڭ تٸك شانشىلعان قۇيرىعى تولعان ۋ مەن زەر. جازمىشتىڭ جارلىعى شىعار, بٸزدٸڭ كٷنٸمٸز سول قۇيرىقتىڭ قۇزىرىنا قۇبا-قۇپ. دەل قازٸر. جۋىق ارادا جاڭا تۇرپاتتى فورماتسييانى ادامزات بالاسى تابا دا قويماس...
بٸر قۇدايدىڭ بەرگەنٸ – ەگەمەن الدىق, ەل بولدىق. ەتەكتەن كەستٸك, جەڭ بولدىق. ەركٸندٸكتٸڭ ەركە جەلٸ كەۋدەمٸزدٸ كەۋلەدٸ. ازاتتىقتىڭ ەيفوريياسى قولتىققا قانات قوندىردى. قايتا جەرگە تٷسكەندە... سٷتتەي ۇيىپ وتىرعان اۋىل ايرانداي اشىپتى. اقشالىلار جەر ٷلەسٸنە قارىق بولىپ, قارا حالىق اۋا قارماپ قالىپتى. قورىمجايدىڭ دا ٶز قوجايىنى بار. سٶيتسەك, امەريكا دەيتٸن كٶشباستاۋشى ەلدٸڭ سوڭىنا ٸلەسۋ ٷشٸن ەۋەلٸ بۋرجۋازييالىق ٶتكەلدەن ٶتۋٸمٸز كەرەك ەكەن. ماياكوۆسكييدٸڭ مىنا بٸر شۋماق ٶلەڭٸن بالا كەزدەن جاتقا بٸلۋشٸ ەدٸم:
ەش اپەلسينوۆ, اناناسوۆ جۋي,
تۆوي پوسلەدنيي دەن ناستال, بۋرجۋي!
ودان دا ٶتتٸك, ٶڭ مەن تٷستٸڭ ەلەتٸندە. ەيتكەنمەن, كٶڭٸل كٷپتٸ, كٶز كٷمەن. كٶكەيدە بٸر تٷيتكٸل قالدى. ول – اۋىل. ٶز تٷتٸنٸن تٷتەتٸپ, ٶز تٸرلٸگٸن كٷزەتٸپ وتىرعان قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى. اۋلاسىندا بالاسى, اۋماعىندا دالاسى, قولتىعىندا قوراسى بار قۇتتى, ىرىستى قۇبا مەكەن. سول اۋىل از جىلدا قايدا كەتتٸ? كٶككە ۇشتى ما, جوق جەر قۇشتى ما?! بٸرەۋ بار دەيدٸ...ال مەن جوق دەيمٸن. بار بولسا, مالى قايدا, جانى قايدا, سانى قايدا? جوق دەيتٸن سٶزٸمنٸڭ سەبەبٸ بٸرەۋ, سالدارى سانسىز. ساناپ جٸبەرسەم ساۋساعىم جەتپەيدٸ. اتى قالعان, زاتى جالعان دٷنيە. بۇرىن مەنٸڭ اۋىلىم ارتىلعانىن ەمەس, اۋزىنداعىسىن قالا جاققا قابىمەن, قانارىمەن اتتاندىرىپ جاتاتىن اتىمتاي جومارت ەدٸ. بۇرىن مەنٸڭ اۋىلىم قازىنالى-قالتالى, بازىنالى-القالى, قارييالى – قاۋمەتتٸ, اقساقالدى-ەۋلەتتٸ, دارييالى-دەۋلەتتٸ ەدٸ! بۇرىن مەنٸڭ اۋىلىم بايلانسام – قازىعىم, جايلانسام – جازىعىم, شەيلانسام – ازىعىم ەدٸ. ال بٷگٸن...
جاقىندا بٸر تانىسىم: «قازٸر قاي اۋىلعا بارساڭ دا جايناپ تۇر!» دەپ قالدى. اۋزىنا ماي, بٸراق بٸز كٶرٸپ-بٸلٸپ جٷرگەن اۋىل بۇل «اۋىلعا» ۇقسامايدى. «جايناپ» ەمەس, جايراپ تۇر دەسە جاراسار. بٷگٸندە نە كٶپ – جالعان ۇران كٶپ: «ديپلوممەن – اۋىلعا!» دەپ تە ۇران سالدىق. باس قالادان شىققان ۇران باسپاناعا جەتپەي جاتىپ جەلكەسٸ ٷزٸلدٸ...
***
مەنٸڭ نوستالگييام ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ رەاليياسىمەن ۇشتاسىپ جاتسا, نە امال. ەندٸگٸ تاعدىرىمىز تابانىمىزدىڭ استىنداعى قايىستاي قاتپا قارا جەرگە كەلٸپ تٸرەلٸپ تۇرسا, قابىرعامىزبەن كەڭەسپەگەندە قايتەمٸز. ەسٸلٸ, بٸز ەۋ باستاعى قادامدى دۇرىس اتتاپ, العاشقى باعىتتى دۇرىس باعامداي المادىق-اۋ دەيمٸن. ەيتكەنمەن, «جەتپٸس جىلدىڭ» جەتپەگٸر جەتٸمەگٸ جالعىز بٸز ەمەس ەدٸك قوي?! ەركٸم ٶز تاڭداۋىن جاسادى. ەسٸرەسە, كٶرشٸلەرٸمٸزدە اپ-ايقىن: ۇلتتىق «مەن», ۇلتتىق مٸنەز-قۇلىق, ەتنوستىق ەگويزم, بولمىس-بٸتٸم, تۇرمىستىق ەرەكشەلٸك پەن تۇلعالىق دارالىق... وسىنىڭ بەرٸ كەلٸپ قوسىلعاندا عانا «حالىق» دەگەن قاسيەتتٸ ۇعىم ۇلىقتاۋعا لايىق بيٸككە كٶتەرٸلمەك ەكەن.
راس, العاشقىدا بٸزدە بەرٸ دە بولدى, «بولدى» دەپ ٶزٸمٸزدٸ سەندٸردٸك. باتىستىق, بونكونگتٸك, سينگاپۋرلىق, جاپوندىق ٷلگٸلەردٸڭ بٸرازىن تاڭدادىق, تارازىعا سالدىق. سٶيتتٸك تە جەرٷستٸ بايلىعىنان باز كەشٸپ, جەراستى مۇنايىنا بٸرجولا كٷمپ بەردٸك. ونىمەن قويماي «بٸزدە مەندەلەەۆ ەلەمەنتٸنٸڭ بەرٸ بار!» دەپ جەر جاھانعا جار سالدىق. بۇل بٸزدٸڭ شىن مەنٸندەگٸ اڭعال-ساڭعال اشىقاۋىزدىعىمىز ەدٸ. ەسٸ دۇرىس ٷي يەسٸ «بٸزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار» دەپ تەڭٸردٸڭ تال تٷسٸندە ەسٸك-تەرەزەسٸن اڭقيتىپ اشىپ تاستاي ما? «كٶڭٸلشەككە كەلٸمسەك ٷيٸردٸڭ» كەرٸ كەلدٸ دەگەن وسى. ەلٸ كٷنگە دەيٸن سونىڭ زاردابىن شەگۋلٸمٸز. جاھانعا ەسٸكتٸ ايقارا اشىپ تاستايتىنداي بٸز كٸم ەدٸك? جەرٸمٸز كەڭ, ەلٸمٸز كەم (سان تۇرعىسىنان ايتام). ٶسٸمتال ەل عانا «اشىق ساياسات» ٷردٸسٸن ٷنەمٸ ٷدەتە تٷسۋگە قۇمبىل. دەن سيياۋ پين مىڭعىرعان قىتايعا وسى رەفورماسىن مەڭگٸلٸك مۇراعا قالدىردى. ال قۇداي قوسقان كٶرشٸمٸز ٶزاعاڭ كٸسٸ بالاسىنا اۋلاسىن دا, اۋماعىن دا وڭايلىقپەن كٶرسەتە قويمايدى. ەۋباستان سولاي. سەبەبٸ, «ساقتىقتا قورلىق جوق». بٸزدەن ەلٸ-جۇرتى ەكٸ ەسە كٶپ بولسا دا.
كەشە, بٷگٸن, ەرتەڭ – مٶلشەرلٸ ۋاقىتتىڭ ٶلشەمدٸ ٷشتاعانى. ٶسۋ دە, ٶرلەۋ دە, ٶشۋ دە وسى ٷشەمنٸڭ ورتاق سىباعاسى. حالىقتىڭ العىسى دا, قارعىسى دا وسى تاراپتان تابىلادى. كٶكتەگٸ يدەيا جەرگە تٷسپەي ەكٸ ارالىقتى ەندەپ تۇرىپ السا, ول نە ەۋەزە ارمانعا, نە قيسىنسىز قييالعا اينالادى. تۇعىرسىز تۇلعا عۇمىرسىز. وسىدان جيىرما جىلداي بۇرىن ورىستىڭ بٸر باسىلىمىنان ويماقتاي عانا حابار-وشاردى وقىعانىم بار ەدٸ. ەكٸ جىل بەدەلٸندە ەلدٸڭ ەكونوميكاسىن ەكٸ ەلٸ العا جىلجىتا الماعان جاپون پرەمەرٸ ٶز ەركٸمەن ٶزگەگە ورنىن بوساتقان كٶرٸنەدٸ. مٸنە, ٷلگٸ! مٸنە, ٷردٸس! ال بٸزدە...تاق پەن تابىتتىڭ اراسى تاياق تاستام جەر...
***
ەندٸ جەرٷستٸ بايلىعىنا كەلەيٸك. ول – جەردٸڭ ٶزٸ. ونىڭ بٸر اتى – انا. بٸر اتى – اللانىڭ بەرگەن ىرزىعى. قۇدايعا شٷكٸر, پەيٸلٸمٸزگە ساي بايتاقپىز, كەڭبٸز. ەلەمدٸك اۋقىمدا توعىزىنشى ورىن الادى ەكەنبٸز. التى-جەتٸ فرانتسييا ەيفەلٸمەن, لۋۆرىمەن تٷپ-تٷگەل سىيىپ جٷرە بەرەدٸ ەكەن. قالاي ماقتاساق تا, ماقتانساق تا جاراسادى. ٶزەنٸ دە, كٶلٸ دە, تاۋى دا, باۋى دا جەتەرلٸك. كٶرشٸنٸڭ دە, كٶلدەنەڭ كٶك اتتىنىڭ دا كٶزقۇرتى. باسىبايلى بايلىعىمىز. باسىبايلى دەيتٸنٸم – باباقونىس, بايىرعى مەكەن. ونى قورعاۋ دا, كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ دا قازاق جۇرتىنا بۇيىرعان امانات. ادامي تٸرشٸلٸكتە ساۋعاعا دا, ساۋداعا دا جٷرمەيتٸن بٸر ۇلى دا ٸزگٸ قاسيەت بولسا, ول دا وسى جەر! اللانىڭ ىرزىعىنا, بابانىڭ اماناتىنا قىلداي قييانات جاسادىڭ ەكەن, حالىقتىڭ قارعىسىنا ۇشىراپ, قارابەتتٸڭ قارا شەكپەنٸن جامىلاسىڭ. پاتشاعا دا, باسقاعا دا, حانعا دا, قاراشاعا دا بٸردەي قاتال دا قاساڭ قاعيدا بۇل!
***
ەرينە, كٶش الدىنداعى ەلدەردە ٷلگٸ دە كٶپ, ٷردٸس تە از ەمەس. مىسالى, اقش-تاعى مەكتەپتەردە ۇستاز وقۋشىلارعا: «سەن ەل پرەزيدەنتٸ بولساڭ, نە ٸستەر ەدٸڭ?» دەپ ساۋال قويادى ەكەن. سوندا كەنت شاھارىنىڭ ون بٸر جاسار وقۋشىسى رودجەر گولسۋورسي بىلاي دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ:
«پرەزيدەنت بولسام ەگەر مەن:
كٷن نۇرىن ساۋىپ تٶبەمنەن,
جەر سۋىن تاۋىپ تەرەڭنەن,
ادامنىڭ ادال بەرٸنە
العاۋسىز كٶمەك بەرەر ەم!
جەتٸمنٸڭ باسىن ازايتىپ,
جەسٸردٸڭ جاسىن كٶرەر ەم.
جەندەت پەن جەبٸر قارۋدى
جەتٸقات جەرگە كٶمەر ەم!
ادامعا كەلگەن اجالدى
الاستار ەدٸم ەلەمنەن!
پرەزيدەنت بولسام مەن ەگەر:
(سەن وعان كەمٸل سەنە بەر!)
انانى كٷنگە تەڭەر ەم.
بالاعا باقىت بەرەر ەم...
ارداقتار ەدٸم ارلىنى,
جارىلقار ەدٸم جارلىنى.
جۇمسار ەم بالاباقشاعا
قارۋعا بٶلگەن قارجىنى.
سالتانات, سەندٸ, ساناتتى
دەۋٸردە مىناۋ قاناتتى
جابار ەم بارلىق زاۋىتتى
جاساعان قارۋ-جاراقتى!
پرەزيدەنت بولسام مەن ەگەر:
(سەن وعان كەمٸل سەنە بەر)
اۋلاسى ابات, گٷل-گٷل باق,
قوڭىراۋى تۇرار سىڭعىرلاپ
سالار ەم مەكتەپ مىڭ-مىڭداپ!
ٶمٸردە مىناۋ تىم قىمبات,
جول بەرمەس ەدٸم قىرعىنعا
ادامدى كەتەر قۇردىمعا اپ...
پرەزيدەنت بولسام مەن ەگەر!
شىن, ادال پەرٸشتەلٸك پەيٸل. مەسەلە سوندا عانا ما ەكەن? زەردەلٸ بالانىڭ كٶپ نەرسەگە كٶڭٸلٸ تولمايدى. شىنداپ كەلگەندە, ونىڭ دا, بٸزدٸڭ دە بەندەۋي ۇعىمىمىزدا پرەزيدەنت – حالىق ٷشٸن گارانت. ۇلىقتاۋ سول ٷشٸن جاسالادى. انت سول ٷشٸن بەرٸلەدٸ. بٸزدٸڭ دە تۇلا بويىمىزدا نە كٶگەرٸپ بٸتپەيتٸن, نە كٶنەرٸپ بٸتپەيتٸن بٸر كٶكسەۋ بار. وسىعان ورايلاس جاتساق تا, تۇرساق تا جاندى قيناپ مازا بەرمەيتٸن ٷش سۇراق بار: اۋىلدى نەگە قۇرتتىق? جەردٸ نەگە جەكەمەنشٸككە بەردٸك? قازاقتىڭ قاراكٶز بالاسىن نەگە قالاعا قاڭعىرتتىق?
مەنٸڭشە, ٷشەۋٸنٸڭ دە تاعدىر-تالايى بٸر اۋىلعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. اۋىل ەۋ باستان قازاقتىڭ التىن تامىرى ەدٸ. بٸز تامىردى تٷبٸمەن قوپاردىق. كٸمنٸڭ قولىمەن? نە ٷشٸن? كٸمنٸڭ جارلىعىمەن جەنە نەندەي قاجەتپەن? يمپەرييا قۇلاسا قۇلاي بەرسٸن, بٸراق ٸلە-شالا اۋىل دەگەن اق سٷت بەرگەن انانى اڭىراتقانىمىز قاي ساسقانىمىز? اۋماعىندا مالى, اۋلاسىندا جانى بار ەمەس پە ەدٸ?
جەردٸ جەكەمەنشٸككە بەرۋ ۇيعارىمى دا جۇرتتىڭ ۇيقىلى-وياۋ جٷرگەن كەزٸندە ىلدىم-جىلدىم شەشٸلدٸ. ٷش-تٶرت ۇلى بار وتاعاسىنىڭ سول ٷش-تٶرت بالاسىنا بٸر كٷندە ەنشٸ بٶلٸپ بەرە سالعانى سيياقتى. قازاق بالاسى اڭقاۋ, اڭعال, ادال. استارلى ايارلىقتى, سۇمدىق سۇڭعىلالىقتى, سۇرقاي سۇلۋلىقتى قايدان اڭعارسىن ول?! «ٶز كٷنٸڭدٸ ٶزٸڭ كٶر!» دەگەن ٶكتەم ٷندٸ جٷرە تىڭدادى. ٶستٸپ جٷرگەندە ٶكسٸك ٶمٸر الدىنان شىعا كەلدٸ. ٶزٸن جۇباتا ما, ٶمٸردٸ جۇباتا ما? قازٸر قالا دەيتٸن قازىمىر «قامالدا» مەنسٸز مەڭگٸرٸپ, حالسىز قاڭعىرىپ جٷرگەندەر – تٷگەل قازاقتار. «قارابازار» قازاقى بالانىڭ جۇتاعان جۇرتىنا اينالعالى بەرٸ قانشا جىل? اۋىل قازٸر ونىڭ تٷسٸنە دە ەنبەيتٸن بولدى. تٷس كٶرۋ ٷشٸن دە مايلى تاماق, جايلى تٶسەك كەرەك شىعار-اۋ...
«اش قارىن جۇبانا ما مايلى اس جەمەي?..» – ساۋاتتى سابازدىڭ جٷرەگٸن سىزداتاتىن-اق سٶز. بٸرٸ مالدەرٸگەرٸ, بٸرٸ اگرونوم, بٸرٸ زووتەحنيك... قوس-قوستان ديپلومدى. ەكٸ اياققا جٷرٸس بار دا, ەكٸ قولعا جۇمىس جوق. امال قانشا, مىنا قالا قاراجاياۋدى قاجەت ەتپەيدٸ! قىزعا كٷيەۋ, ۇلعا سٷيەۋ جوق زامان...
توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ – اۋىلعا قايتا ورالايىق. قىدىرىپ ەمەس, جۇمىلىپ. ەشقانداي ەبەستٸگٸ جوق. ٶز ٷيٸمٸز, ٶلەڭ تٶسەگٸمٸز. ٶمٸر بار جەردە ٶركەنيەت بار. رۋحانييات بويىمىزدا, ٶمٸر كەشپەك ويىمىزدا. قازاق ەشكٸمنەن كٶش ۇزاتىپ كٶرمەپتٸ دەگەن سٶز – بوس سٶز. ٶتكەن ٶمٸردٸڭ بەرٸ ەسكٸ-قۇسقى ەمەس. ٸلٸپ الارى دا بار, بٸلٸپ الارى دا بار. بٸزدٸڭ كەڭبايتاق ەل, مەكەنٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸ اگرارلىق رەفورمادا جاتىر. بٸز ونى اناۋ بٸر اپاق-ساپاقتا اڭعارا العامىز جوق. اشىقاۋىزدىقتى اللا بٸر-اق رەت كەشٸرەدٸ. ەسٸمٸزدٸ جينايىق. ەتەگٸمٸزدٸ باسايىق. ەندٸگٸ ەسٸرٸگٸمٸز ەسٸ بٷتٸننٸڭ ٸسٸ ەمەس.
«سەنبە جۇرتقا, تۇرسا دا قانشا ماقتاپ,
ەۋرە ەتەدٸ ٸشٸنە قۋلىق ساقتاپ.
ٶزٸڭە سەن, ٶزٸڭدi الىپ شىعار
ەڭبەگٸڭ مەن اقىلىڭ ەكٸ جاقتاپ...». اباي عاقليياسى. بۇل از بولسا, «دوسىڭا دۇشپانىڭنىڭ كٶزٸمەن قارا» دەيدٸ ٷندٸنٸڭ ۇلى پەرزەنتٸ وشو. قاس قاعىمدا «باعداتتىڭ سالداقىسىنداي» سان قۇبىلىپ تۇرعان جالداپ جاھان, زەنتالاق زامان...
كەشەگٸ كەڭەس دەۋٸرٸنٸڭ حالىق شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ ەسٸمٸزدەن شىعا قويعان جوق شىعار. ونىڭ ەكٸ قاناتى – مال شارۋاشىلىعى دا, ەگٸن شارۋاشىلىعى دا ەستە. ەكەۋٸ دە ەل-قادارىنشا ٶستٸ, ٶركەندەدٸ, دامىدى. وداقتى ەتپەن سەمٸرتٸپ, نانمەن اسىراعان دا بٸز ەدٸك. تاپسىرما سولاي بولدى. «كٸمٸڭدٸ» قويا تۇرىپ, نەنٸڭ ارقاسىندا دەلٸكشٸ?! ەرينە, قۇداي بەرگەن تورقالى توپىراعىمىزدىڭ, قۇنارلى جەرٸمٸزدٸڭ ارقاسىندا. سول جەر ٶشٸپ تە, كٶشٸپ تە كەتكەن جوق... يمپەرييامەن قوسا. ەلۋ ميلليونعا جەتپەسە دە تۇياقتان تۇقىم قالدى. ول تۇقىم قازٸر قالت-قۇلت قارا شاڭىراقتى شىقپا جانىممەن ەۋپٸرٸمدەپ اسىراپ وتىر. بٸراق ەگٸندٸك جەر شيرەك عاسىر ٶتسە دە, قازاقتىڭ مۇڭى مەن «جىرىنا» اينالىپ كەلەدٸ.
بٷگٸنگٸ جەر داۋى – سونىڭ ۋشىققان تٷرٸ. بيلٸك تاعى دا ايلاسىن اسىرىپ كەتتٸ. كەش وپىندىق, كەش بٸلدٸك. ارسىزدا, اقىلدى قايدام, ايلا كٶپ. شاحمات تاقتاسىندا ىلعي دا بٸرٸنشٸ جٷرۋگە داعدىلانعان. جەر داۋىنا بايلانىستى كوميسسييا ونىڭ كەزەكتٸ بٸر جٷرٸسٸ عانا. ۋاقىت ٶتەدٸ. الدا – جازعى دەمالۋ ناۋقانى. قوڭىر كٷزگە دەيٸن. وسى ارالىقتا كومبيناتسييانىڭ نەشەمە تٷرٸ ويلانىپ تابىلادى. ماراتوريي تاعى بار, دەمەكشٸ...
ەندٸگٸ قالعان جالعىز ٷمٸت قاقپاقىلعا تٷسكەن, اينالايىن, جەر-انامىزدا!!! اۋىل شارۋاشىلىعى – ەشكٸمنٸڭ اسپاني يدەياسى ەمەس, ناقتىلى, قولداعى بار رەالدى تٸرەك-تايانىش. بار نەرسە اگرارلىق رەفورماعا تٸرەلٸپ تۇر! قارىزدان دا, ۇرپاق الدىنداعى پارىزدان دا بٸزدٸ قۇتقارسا, سول قۇتقارادى! بۇل رەفورما قالاي جٷرەدٸ, قالاي جٷزەگە اسادى – ەلدٸگٸمٸزدٸڭ ەندٸگٸ تاعدىرى وسىعان تٸكەلەي بايلانىستى.
يسرايل ساپارباي, اقىن
"جاس الاش" گازەتٸ
