Din – adamzatty jaqsylyqqa, izgi iske uiytatyn kúsh. Dei turǵanmen, sońǵy ýaqytta din atyn jamylǵan ártúrli uiymdar bútin qoǵamǵa búlik ákelip, qaýip tóndirdi. Islam dini de bul jaǵdaidan tys emes. Islamda moiyndalǵan mázhab ustanymdaryn teriske shyǵaratyn toptar da el ishinde bar. Mázhab joly men mázhabsyzdyq, jat aǵym jaiynda belgili islamtanýshy, Mańǵystaý oblysynyń ókil imamy Ismaiyl Seitbekovke saýal tastaǵan edik.
– Búgingi álem dini sipattaǵy qaýip-qaterdi sezinip otyr. Ekstremizm men terrorizm osynyń kórinisi. Islam tarihynda bul búlik qai kezeńnen bastalǵan?
– Adamzat tarihynda din tóńiregindegi máseleler únemi daý-damaiǵa, talas-tartysqa túsip otyrǵan. Máselen, hristian dinin ustanýshylar arasynda kóptegen sektalardyń paida bolýy osyndai daý-damaidan týyndaǵan. Sol sekildi biz óz dinimizdiń tarihyna kóz júgirtsek, túrli talas-tartystardyń bolǵanyna kýá bolamyz. Óitkeni, ardaqty Paiǵambarymyz (s.a.ý.): «Habarlaryń bolsyn, senderden burynǵy kitap ieleri jetpis eki aǵymǵa bólindi. Musylmandar jetpis úsh aǵymǵa bólinedi. Olardyń jetpis ekisi tozaqta, tek bir toby ǵana jumaqta bolady. Jumaqta bolatyndar – jamaǵat» (Ábý Daýd, Súnnet 1) degen bolatyn. Sondyqtan, paida bolǵan aǵymdardy hadiste aldyn ala habar berilgen aǵymnyń biri dep qabyldaimyz. Óitkeni dindi tolyq túsinbei nemese bir jaqty túsinip, iaki túrli saiasi múdde men maqsattar aiasynda toptasqan uiymdar osyndai daý-damaidy týǵyzyp, daralanyp jatady. Adamnyń oi-órisi men aqyl sanasy ártúrli bolǵandyqtan, barlyq adamdy robot sekildi birdei etý múmkin emes. Qala berse hristian men iahýdiler qansha ǵasyrdan beri musylmandardyń arasyna iritki salý, bir-birimen jaýlastyrý, qarý kezendirý úshin arnaiy aǵymdardy qoldan jasap, qoldaý kórsetýi dinimizge orny tolmas ziianyn tigizýde. Mysaly, DAISh-ti alaiyq, «ony kim qurdy?», «artynda kim tur?» degen suraqtarǵa kózi ashyq oqyrman birden jaýap bere alady. Dindi saiasi maqsat múddege paidalanǵan ýaqytta mindetti túrde talas-tartys oryn alyp, arty qaqtyǵysqa ulasatyn bolady. Álemde bolyp jatqan osyndai qubylystar bizdiń elimizge de óz áserin tigizýde. Qazir namaz oqityn, oramal taǵatyn, saqal qoiatyn adamnan qorqatyn boldy. Nege? Sebebi dinniń atyn jamylǵan túrli aǵymdar men uiymdardyń ylańy sanalarǵa selkeý túsirdi. Dinnen qorqatyn jaǵdaiǵa jetkizdi. Aqiqatynda, islam dini tynyshtyq pen beibitshilikti, tatýlyq pen birlikti nasihattaidy.
Islam tarihyndaǵy alǵashqy dini saiasi aǵym harijit dep atalady. Olar 657 jyly paida boldy. Ekinshi paida bolǵan saiasi aǵym – shiitter. Shiittik áreketter 680 jyly boi kórsete bastady. Ýaqyt óte kele piǵyly teris jandar tarapynan túrli senim men maqsatty kózdegen aǵymdar ylań saldy. Sodan kúni búginge deiin úlkendi-kishili sondai aǵymdar boi kórsetip keledi. Qoǵam bireýinen qutylsa, ekinishisi paida bolady.
– Qazaq halqy ustanǵan islam dinindegi tórt úlken mekteptiń biri – hanafi mázhabyn, jalpy mázhab jolyn joqqa shyǵarý qubylystary neden týyndaǵan?
– Dinimizde 4 úlken quqyqtyq mektep, iaǵni mázhab bar. Olar Hanafi, Máliki, Shafiǵi jáne Hanbali mázhabtary. Bulardyń jalpy ataýy «Áhlý súnnet ýál jamaǵat», qysqasha«sýnnitter» dep atalady. Osy mázhabtardyń ishinde keń taraǵany – Hanafi mázhaby. Imam Ábý Hanifa negizin qalaǵan bul mázhab tarihta uly memleketterdiń resmi dini ustanymy bolǵan.
Ábý Hanifa óz zamanynyń zańǵar tulǵasy, teńdessiz ǵalymy edi. Sol sebepti oǵan zamandastary «Imam aǵzam» (Uly imam) ataýyn bergen. Ol óz zamanynda adasqan harijitter, shiitter, mýǵtazilitter, mýrjiia, jahmiia jáne t.b. aǵymdarmen kúresken. Ondai adasqan aǵym ókilderi de qarap otyrmai Uly imamǵa qarata negizsiz sózder aityp, aiyptaýǵa tyrysqan.
Ábý Hanifanyń bergen pátýalary men pikirlerine keide zamandas ǵalymdar tarapynan syn da aitylǵan. Alaida, atalmysh ǵalymdar Ábý Hanifamen júzdesip, máseleni talqylaǵan soń, Uly imamnyń danalyǵyna riza bolyp, syni pikirlerinen qaitqan. Olar ǵylymi negizge júginetin, dálelge toqtaityn ǵalymdar edi. Ókinishke qarai, óresi tómen keibir jandar Ábý Hanifaǵa syn aitýǵa tyrysýda. Syn aitýshylar 1750 jyldary paida bolǵan, ózderin «sáláf» sanaityn, súnnittik 4 mázhabtyń birin de ustanbaityn aǵym ókilderi. Sáláfitterdiń keibir sheihteri «Hanafi mázhabynyń dálelderi álsiz, Ábý Hanifa myna jerde qatelesken» dep aiyptap jatady. Rasynda, solai ma? Joq. Ábý Hanifa bergen pátýalaryn qýatty dálelge súienip bergen. Ony tolyq zerttemei ústirt qarap, syn aitý shyndyqty qabyldaǵysy kelmeitin adamnyń áreketi deýge bolady. Uly imamǵa syn aita bilý úshin sol kisiniń deńgeiine jete bilý qajet. Al, ol múmkin emes.
– Din ishinde talas týdyrǵan máselelerge mázhab ǵalymdary óz zamanynda dálel-dáiekterin jetkizip aitty. Sonda, «mázhabsyzdyqtyń» maqsaty ne?
– Islam álemi súnnittik 4 mázhabtan turady, sonyń birin ustanbaityn musylman adasqan musylman. Sebebi, bul jolǵa «áhlý súnnet ýál jamaǵat» degen ataý berildi. 4 mázhabty qabyl etpeitin aǵymnyń biri sáláfi nemese ýahhabi aǵymy. Bul aǵymnyń basty ustanymy – «Paiǵambar (s.a.ý.) jáne ádiletti 4 halifa zamanynda mázhab degen bolǵan joq. Mázhab ustaný keiinnen paida bolǵan, keiinnen paida bolǵan nárse jańalyq (bidǵat), jańalyqty ustaný – adasý» dep sanaý.
Ǵalymdarymyz shariǵattyń negizderin júieli túrde túsindirip, qarapaiym musylmanǵa barlyq erejelerdi úiretip uǵyndyrǵan. Ýaqyt óte kele ol júie mázhab dep ataldy. Ol eshqandai shariǵatqa qaishy emes. Al ózderin mázhab ustanbaimyz dep júrgen sáláfiler de bir mázhab bolyp sanalady. Sebebi, olarǵa shariǵat negizderin úiretýshi ǵalymdary, arnaiy jazylǵan kitaptary men júieleri bar. Siz shariǵat máselelerinde kimniń pátýasyn negizge alsańyz sonyń mázhabynan bolasyz. Sondyqtan, mázhab ustanbaimyn degen adam ótirik aitady. Solai aitqan janǵa bylai dep suraq qoisańyz bolady: «Siz namazda qoldy iyqqa deiin kóterýdi kimnen úirendińiz? Bet sipamaýdy kim úiretti? Hadisterdiń sahih nemese álsiz ekenin qaidan bilesiz? Qaitqan adamǵa Quran oqymaý kerek dep kim úiretti? Saqal qoiýdyń paryz ekenin kim aitty? Namazda ámin degen sózdi daýystap aitýdy kim úiretti?». Qurandy oqi almaityn, álipti taiaq dep bilmeitin adam bul máselelerdi qaidan biledi? Demek bireýdiń úiretýimen úirense, ol sonyń aǵymynan bolady. Iaǵni, «kimniń arbasyna minseń, sonyn ánin salasyń» degendei.
– Haq dindi ustanamyn dep, jat aǵymǵa ilesken, jańylys basqan jastardy raiynan qaitarý, sanasyn ózgertýdiń joldary bar ma?
– Teris baǵytqa túsken jastardyń bárin tolyqqandy qaitarý jeńil emes. Ásirese, sanasy qatty ýlanǵandy qaitarý óte qiyn. Isti bolyp, temir torǵa túsip raiynan qaitpasa, nátije shyǵarý ońaiǵa soqpaidy. Teris aǵymǵa ketken jandarmen jeke dara jumys istegen jón. Óitkeni, birnesheýimen birge sóilesý durys nátije bermeidi. Olarda jaman bir ádet bar, top bolyp turǵanda imamnyń nemese arnaiy mamannyń sózin tyńdai bermeidi. Tyńdaǵysy kelgenimen janyndaǵysy kedergi keltirip, syrtqa shyǵa sala, ózara jónge salyp alady. Jeke kezdesýler nátijesinde ustanymdarynan qaityp jatqan jastar bar. Inshalla, belgili bir tobyn qaitarýǵa bolady dep senemin.
– Burys dini ustanymǵa qarsy durys dini baǵytty, iaǵni dástúrli din qundylyqtaryn nasihattaý asa mańyzdy mindet ekeni daýsyz. Dástúrli din nasihatyn jandandyrý joldaryn aitsańyz...
– Kez-kelgen derttiń shipasy bar. Teris aǵymnyń aldyn alýdyń da joly bar. Birinshiden, teris aǵymdardyń ziianyn eskere otyryp, memleket tarapynan arnaiy zań shyǵarylsa másele jeńildeidi. Ekinshiden, dástúrli dinimizdi nasihattaýǵa el bolyp kóńil bólgenimiz jón. Memleket pen Otan barshamyzǵa ortaq. Olai bolsa, ortaq qundylyǵymyz úshin árbirimiz óz úlesimizdi qosaiyq. Ol úshin dini máseleni tek meshit imamdarynan ǵana baryp suraýǵa, Dini basqarmanyń arnaiy saittary arqyly ǵana dini málimet alýǵa, arnaýly saraptaýdan ótken kitaptardy ǵana oqýǵa kóńil bólýimiz kerek.
Biz – zaiyrly elmiz. Dini nasihatymyz zań aiasynda júzege asyp jatyr. Biz árbir mekemege baryp dindi nasihattai almaimyz. Biraq, siz ózińizdi musylman sanaǵandyqtan dini másele men suraqtaryńyzǵa arnaiy din mamanyna ǵana júginseńiz, teris aǵym jetegine ketpeisiz dep senimmen aita alamyz.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Jaiyq NAǴYMASh
e-islam.kz
.jpg)