دٸن – ادامزاتتى جاقسىلىققا, ٸزگٸ ٸسكە ۇيىتاتىن كٷش. دەي تۇرعانمەن, سوڭعى ۋاقىتتا دٸن اتىن جامىلعان ەرتٷرلٸ ۇيىمدار بٷتٸن قوعامعا بٷلٸك ەكەلٸپ, قاۋٸپ تٶندٸردٸ. يسلام دٸنٸ دە بۇل جاعدايدان تىس ەمەس. يسلامدا مويىندالعان مەزھاب ۇستانىمدارىن تەرٸسكە شىعاراتىن توپتار دا ەل ٸشٸندە بار. مەزھاب جولى مەن مەزھابسىزدىق, جات اعىم جايىندا بەلگٸلٸ يسلامتانۋشى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ٶكٸل يمامى يسمايىل سەيتبەكوۆكە ساۋال تاستاعان ەدٸك.
– بٷگٸنگٸ ەلەم دٸني سيپاتتاعى قاۋٸپ-قاتەردٸ سەزٸنٸپ وتىر. ەكسترەميزم مەن تەرروريزم وسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. يسلام تاريحىندا بۇل بٷلٸك قاي كەزەڭنەن باستالعان?
– ادامزات تاريحىندا دٸن تٶڭٸرەگٸندەگٸ مەسەلەلەر ٷنەمٸ داۋ-دامايعا, تالاس-تارتىسقا تٷسٸپ وتىرعان. مەسەلەن, حريستيان دٸنٸن ۇستانۋشىلار اراسىندا كٶپتەگەن سەكتالاردىڭ پايدا بولۋى وسىنداي داۋ-دامايدان تۋىنداعان. سول سەكٸلدٸ بٸز ٶز دٸنٸمٸزدٸڭ تاريحىنا كٶز جٷگٸرتسەك, تٷرلٸ تالاس-تارتىستاردىڭ بولعانىنا كۋە بولامىز. ٶيتكەنٸ, ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.): «حابارلارىڭ بولسىن, سەندەردەن بۇرىنعى كٸتاپ يەلەرٸ جەتپٸس ەكٸ اعىمعا بٶلٸندٸ. مۇسىلماندار جەتپٸس ٷش اعىمعا بٶلٸنەدٸ. ولاردىڭ جەتپٸس ەكٸسٸ توزاقتا, تەك بٸر توبى عانا جۇماقتا بولادى. جۇماقتا بولاتىندار – جاماعات» (ەبۋ داۋد, سٷننەت 1) دەگەن بولاتىن. سوندىقتان, پايدا بولعان اعىمداردى حاديستە الدىن الا حابار بەرٸلگەن اعىمنىڭ بٸرٸ دەپ قابىلدايمىز. ٶيتكەنٸ دٸندٸ تولىق تٷسٸنبەي نەمەسە بٸر جاقتى تٷسٸنٸپ, ياكي تٷرلٸ ساياسي مٷددە مەن ماقساتتار اياسىندا توپتاسقان ۇيىمدار وسىنداي داۋ-دامايدى تۋعىزىپ, دارالانىپ جاتادى. ادامنىڭ وي-ٶرٸسٸ مەن اقىل ساناسى ەرتٷرلٸ بولعاندىقتان, بارلىق ادامدى روبوت سەكٸلدٸ بٸردەي ەتۋ مٷمكٸن ەمەس. قالا بەرسە حريستيان مەن ياھۋديلەر قانشا عاسىردان بەرٸ مۇسىلمانداردىڭ اراسىنا ٸرٸتكٸ سالۋ, بٸر-بٸرٸمەن جاۋلاستىرۋ, قارۋ كەزەندٸرۋ ٷشٸن ارنايى اعىمداردى قولدان جاساپ, قولداۋ كٶرسەتۋٸ دٸنٸمٸزگە ورنى تولماس زييانىن تيگٸزۋدە. مىسالى, دايش-تٸ الايىق, «ونى كٸم قۇردى?», «ارتىندا كٸم تۇر?» دەگەن سۇراقتارعا كٶزٸ اشىق وقىرمان بٸردەن جاۋاپ بەرە الادى. دٸندٸ ساياسي ماقسات مٷددەگە پايدالانعان ۋاقىتتا مٸندەتتٸ تٷردە تالاس-تارتىس ورىن الىپ, ارتى قاقتىعىسقا ۇلاساتىن بولادى. ەلەمدە بولىپ جاتقان وسىنداي قۇبىلىستار بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە دە ٶز ەسەرٸن تيگٸزۋدە. قازٸر ناماز وقيتىن, ورامال تاعاتىن, ساقال قوياتىن ادامنان قورقاتىن بولدى. نەگە? سەبەبٸ دٸننٸڭ اتىن جامىلعان تٷرلٸ اعىمدار مەن ۇيىمداردىڭ ىلاڭى سانالارعا سەلكەۋ تٷسٸردٸ. دٸننەن قورقاتىن جاعدايعا جەتكٸزدٸ. اقيقاتىندا, يسلام دٸنٸ تىنىشتىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ, تاتۋلىق پەن بٸرلٸكتٸ ناسيحاتتايدى.
يسلام تاريحىنداعى العاشقى دٸني ساياسي اعىم حاريجيت دەپ اتالادى. ولار 657 جىلى پايدا بولدى. ەكٸنشٸ پايدا بولعان ساياسي اعىم – شييتتەر. شييتتٸك ەرەكەتتەر 680 جىلى بوي كٶرسەتە باستادى. ۋاقىت ٶتە كەلە پيعىلى تەرٸس جاندار تاراپىنان تٷرلٸ سەنٸم مەن ماقساتتى كٶزدەگەن اعىمدار ىلاڭ سالدى. سودان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ سونداي اعىمدار بوي كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. قوعام بٸرەۋٸنەن قۇتىلسا, ەكٸنٸشٸسٸ پايدا بولادى.
– قازاق حالقى ۇستانعان يسلام دٸنٸندەگٸ تٶرت ٷلكەن مەكتەپتٸڭ بٸرٸ – حانافي مەزھابىن, جالپى مەزھاب جولىن جوققا شىعارۋ قۇبىلىستارى نەدەن تۋىنداعان?
– دٸنٸمٸزدە 4 ٷلكەن قۇقىقتىق مەكتەپ, ياعني مەزھاب بار. ولار حانافي, مەليكي, شافيعي جەنە حانبالي مەزھابتارى. بۇلاردىڭ جالپى اتاۋى «ەھلۋ سٷننەت ۋەل جاماعات», قىسقاشا«سۋننيتتەر» دەپ اتالادى. وسى مەزھابتاردىڭ ٸشٸندە كەڭ تاراعانى – حانافي مەزھابى. يمام ەبۋ حانيفا نەگٸزٸن قالاعان بۇل مەزھاب تاريحتا ۇلى مەملەكەتتەردٸڭ رەسمي دٸني ۇستانىمى بولعان.
ەبۋ حانيفا ٶز زامانىنىڭ زاڭعار تۇلعاسى, تەڭدەسسٸز عالىمى ەدٸ. سول سەبەپتٸ وعان زامانداستارى «يمام اعزام» (ۇلى يمام) اتاۋىن بەرگەن. ول ٶز زامانىندا اداسقان حاريجيتتەر, شييتتەر, مۋعتازيليتتەر, مۋرجييا, جاھمييا جەنە ت.ب. اعىمدارمەن كٷرەسكەن. ونداي اداسقان اعىم ٶكٸلدەرٸ دە قاراپ وتىرماي ۇلى يمامعا قاراتا نەگٸزسٸز سٶزدەر ايتىپ, ايىپتاۋعا تىرىسقان.
ەبۋ حانيفانىڭ بەرگەن پەتۋالارى مەن پٸكٸرلەرٸنە كەيدە زامانداس عالىمدار تاراپىنان سىن دا ايتىلعان. الايدا, اتالمىش عالىمدار ەبۋ حانيفامەن جٷزدەسٸپ, مەسەلەنٸ تالقىلاعان سوڭ, ۇلى يمامنىڭ دانالىعىنا ريزا بولىپ, سىني پٸكٸرلەرٸنەن قايتقان. ولار عىلىمي نەگٸزگە جٷگٸنەتٸن, دەلەلگە توقتايتىن عالىمدار ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ٶرەسٸ تٶمەن كەيبٸر جاندار ەبۋ حانيفاعا سىن ايتۋعا تىرىسۋدا. سىن ايتۋشىلار 1750 جىلدارى پايدا بولعان, ٶزدەرٸن «سەلەف» سانايتىن, سٷننيتتٸك 4 مەزھابتىڭ بٸرٸن دە ۇستانبايتىن اعىم ٶكٸلدەرٸ. سەلەفيتتەردٸڭ كەيبٸر شەيحتەرٸ «حانافي مەزھابىنىڭ دەلەلدەرٸ ەلسٸز, ەبۋ حانيفا مىنا جەردە قاتەلەسكەن» دەپ ايىپتاپ جاتادى. راسىندا, سولاي ما? جوق. ەبۋ حانيفا بەرگەن پەتۋالارىن قۋاتتى دەلەلگە سٷيەنٸپ بەرگەن. ونى تولىق زەرتتەمەي ٷستٸرت قاراپ, سىن ايتۋ شىندىقتى قابىلداعىسى كەلمەيتٸن ادامنىڭ ەرەكەتٸ دەۋگە بولادى. ۇلى يمامعا سىن ايتا بٸلۋ ٷشٸن سول كٸسٸنٸڭ دەڭگەيٸنە جەتە بٸلۋ قاجەت. ال, ول مٷمكٸن ەمەس.
– دٸن ٸشٸندە تالاس تۋدىرعان مەسەلەلەرگە مەزھاب عالىمدارى ٶز زامانىندا دەلەل-دەيەكتەرٸن جەتكٸزٸپ ايتتى. سوندا, «مەزھابسىزدىقتىڭ» ماقساتى نە?
– يسلام ەلەمٸ سٷننيتتٸك 4 مەزھابتان تۇرادى, سونىڭ بٸرٸن ۇستانبايتىن مۇسىلمان اداسقان مۇسىلمان. سەبەبٸ, بۇل جولعا «ەھلۋ سٷننەت ۋەل جاماعات» دەگەن اتاۋ بەرٸلدٸ. 4 مەزھابتى قابىل ەتپەيتٸن اعىمنىڭ بٸرٸ سەلەفي نەمەسە ۋاھھابي اعىمى. بۇل اعىمنىڭ باستى ۇستانىمى – «پايعامبار (س.ا.ۋ.) جەنە ەدٸلەتتٸ 4 حاليفا زامانىندا مەزھاب دەگەن بولعان جوق. مەزھاب ۇستانۋ كەيٸننەن پايدا بولعان, كەيٸننەن پايدا بولعان نەرسە جاڭالىق (بيدعات), جاڭالىقتى ۇستانۋ – اداسۋ» دەپ ساناۋ.
عالىمدارىمىز شاريعاتتىڭ نەگٸزدەرٸن جٷيەلٸ تٷردە تٷسٸندٸرٸپ, قاراپايىم مۇسىلمانعا بارلىق ەرەجەلەردٸ ٷيرەتٸپ ۇعىندىرعان. ۋاقىت ٶتە كەلە ول جٷيە مەزھاب دەپ اتالدى. ول ەشقانداي شاريعاتقا قايشى ەمەس. ال ٶزدەرٸن مەزھاب ۇستانبايمىز دەپ جٷرگەن سەلەفيلەر دە بٸر مەزھاب بولىپ سانالادى. سەبەبٸ, ولارعا شاريعات نەگٸزدەرٸن ٷيرەتۋشٸ عالىمدارى, ارنايى جازىلعان كٸتاپتارى مەن جٷيەلەرٸ بار. سٸز شاريعات مەسەلەلەرٸندە كٸمنٸڭ پەتۋاسىن نەگٸزگە الساڭىز سونىڭ مەزھابىنان بولاسىز. سوندىقتان, مەزھاب ۇستانبايمىن دەگەن ادام ٶتٸرٸك ايتادى. سولاي ايتقان جانعا بىلاي دەپ سۇراق قويساڭىز بولادى: «سٸز نامازدا قولدى يىققا دەيٸن كٶتەرۋدٸ كٸمنەن ٷيرەندٸڭٸز? بەت سيپاماۋدى كٸم ٷيرەتتٸ? حاديستەردٸڭ ساحيح نەمەسە ەلسٸز ەكەنٸن قايدان بٸلەسٸز? قايتقان ادامعا قۇران وقىماۋ كەرەك دەپ كٸم ٷيرەتتٸ? ساقال قويۋدىڭ پارىز ەكەنٸن كٸم ايتتى? نامازدا ەمين دەگەن سٶزدٸ داۋىستاپ ايتۋدى كٸم ٷيرەتتٸ?». قۇراندى وقي المايتىن, ەلٸپتٸ تاياق دەپ بٸلمەيتٸن ادام بۇل مەسەلەلەردٸ قايدان بٸلەدٸ? دەمەك بٸرەۋدٸڭ ٷيرەتۋٸمەن ٷيرەنسە, ول سونىڭ اعىمىنان بولادى. ياعني, «كٸمنٸڭ ارباسىنا مٸنسەڭ, سونىن ەنٸن سالاسىڭ» دەگەندەي.
– حاق دٸندٸ ۇستانامىن دەپ, جات اعىمعا ٸلەسكەن, جاڭىلىس باسقان جاستاردى رايىنان قايتارۋ, ساناسىن ٶزگەرتۋدٸڭ جولدارى بار ما?
– تەرٸس باعىتقا تٷسكەن جاستاردىڭ بەرٸن تولىققاندى قايتارۋ جەڭٸل ەمەس. ەسٸرەسە, ساناسى قاتتى ۋلانعاندى قايتارۋ ٶتە قيىن. ٸستٸ بولىپ, تەمٸر تورعا تٷسٸپ رايىنان قايتپاسا, نەتيجە شىعارۋ وڭايعا سوقپايدى. تەرٸس اعىمعا كەتكەن جاندارمەن جەكە دارا جۇمىس ٸستەگەن جٶن. ٶيتكەنٸ, بٸرنەشەۋٸمەن بٸرگە سٶيلەسۋ دۇرىس نەتيجە بەرمەيدٸ. ولاردا جامان بٸر ەدەت بار, توپ بولىپ تۇرعاندا يمامنىڭ نەمەسە ارنايى ماماننىڭ سٶزٸن تىڭداي بەرمەيدٸ. تىڭداعىسى كەلگەنٸمەن جانىنداعىسى كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ, سىرتقا شىعا سالا, ٶزارا جٶنگە سالىپ الادى. جەكە كەزدەسۋلەر نەتيجەسٸندە ۇستانىمدارىنان قايتىپ جاتقان جاستار بار. ينشاللا, بەلگٸلٸ بٸر توبىن قايتارۋعا بولادى دەپ سەنەمٸن.
– بۇرىس دٸني ۇستانىمعا قارسى دۇرىس دٸني باعىتتى, ياعني دەستٷرلٸ دٸن قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ اسا ماڭىزدى مٸندەت ەكەنٸ داۋسىز. دەستٷرلٸ دٸن ناسيحاتىن جانداندىرۋ جولدارىن ايتساڭىز...
– كەز-كەلگەن دەرتتٸڭ شيپاسى بار. تەرٸس اعىمنىڭ الدىن الۋدىڭ دا جولى بار. بٸرٸنشٸدەن, تەرٸس اعىمداردىڭ زييانىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت تاراپىنان ارنايى زاڭ شىعارىلسا مەسەلە جەڭٸلدەيدٸ. ەكٸنشٸدەن, دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸ ناسيحاتتاۋعا ەل بولىپ كٶڭٸل بٶلگەنٸمٸز جٶن. مەملەكەت پەن وتان بارشامىزعا ورتاق. ولاي بولسا, ورتاق قۇندىلىعىمىز ٷشٸن ەربٸرٸمٸز ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسايىق. ول ٷشٸن دٸني مەسەلەنٸ تەك مەشٸت يمامدارىنان عانا بارىپ سۇراۋعا, دٸني باسقارمانىڭ ارنايى سايتتارى ارقىلى عانا دٸني مەلٸمەت الۋعا, ارناۋلى ساراپتاۋدان ٶتكەن كٸتاپتاردى عانا وقۋعا كٶڭٸل بٶلۋٸمٸز كەرەك.
بٸز – زايىرلى ەلمٸز. دٸني ناسيحاتىمىز زاڭ اياسىندا جٷزەگە اسىپ جاتىر. بٸز ەربٸر مەكەمەگە بارىپ دٸندٸ ناسيحاتتاي المايمىز. بٸراق, سٸز ٶزٸڭٸزدٸ مۇسىلمان ساناعاندىقتان دٸني مەسەلە مەن سۇراقتارىڭىزعا ارنايى دٸن مامانىنا عانا جٷگٸنسەڭٸز, تەرٸس اعىم جەتەگٸنە كەتپەيسٸز دەپ سەنٸممەن ايتا الامىز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان جايىق ناعىماش
e-islam.kz
.jpg)