Qazirgi tańda áiel zatynyń qoǵamdaǵy, qulshylyqtaǵy, otbasyndaǵy sonymen birge bala táribesindegi beinesi barshamyzǵa tanys. Qoǵamdaǵy san túrli mamandyq iesi atanyp, túrli salada qyzmet atqaryp júrgen áiel adamdaryn kóremiz.
«Áielderdiń erkekterden artyqshylyǵy Alla olardy sezimtal etip jaratqan (Erkekterge qaraǵanda 99 ese sezimtal keledi). Degenmen Alla olardy uialshaq qylap jaratqan» (Abý Hýrairadan Baihaqi riýaiat etken). Áiel zatynyń tabiǵi sezimtaldyǵy rýhaniiatqa bir taban jaqyn turǵandyǵynyń nátijesinde, asyl dinimiz Islam dinindegi qulshylyqqa berilgen taqýa áielder beinesi kóptep kezdesedi. Alla elshisi, oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn, dindi nasihattap bastaǵanda, áielder qaýymy kóp qoldaý kórsetken.
Aitalyq, Hadisha anamyzdyń Islam dinin alǵash qabyldap, búkil bailyǵyn din jolynda jumsaǵandyǵy málim. Uhýd soǵysynda basqa áieldermen birge jaralylardy emdeýmen ainalysqan, soǵys kúni paiǵambardyń qasynan ketip qalǵandarǵa renjip «Urshyqty alyp, jip iirińder. Qylyshyńdy maǵan ber, men soǵysaiyn» dep aiyptaǵan áiel zattarynyń esimin kúlli musylman balasy biledi.
Osy tusta Islam dininiń áielder qaýymyna áielge tán minez-qulqy, qasietteri, quqyqtary men mindetteri bar derbes tulǵalar retinde qarastyratyndyǵyn kóremiz. Názik jaratylǵan áiel adamynyń dinge qatynasyn alyp qaraityn bolsaq, barlyq dindegi áielder men erlerdiń Jaratýshy aldyndaǵy mindetteri men qulshylyqtary birdei sanalǵandai Islam dinindegi áieldiń mindeti erlerdiń mindetimen birdei. Qulshylyqtyń jekelegen bólikterinde erler men áielder arasynda aiyrmashylyǵy bolǵanymen, qulshylyq tutastai alǵanda barshaǵa ortaq. Islam dini áiel adamynyń psihologiialyq jáne fiziologiialyq múmkindikterin paidalanyp, óz-ózin durys baǵytta iske asyrýǵa tosqaýyl qoimaidy. Aisha anamyz, oǵan Alla razy bolsyn, riýaiat etken hadistiń birinde «Eń jaqsy áielder, ansarlardyń áielderi. Sebebi olar uialshaqtar. Degenmen olardyń uialshaqtyqtary, din ilimderin úirenýlerine kedergi bolmady». Rasynda, qazirgi tańda qoǵamnyń barlyq salasynda bilim alyp, qyzmet jasap júrgen ápke-sińlilerimiz, aq jaýlyqty analarymyz bar.
Islam dini boiynsha áieldiń qoǵamdyq orny aiqyn. Paiǵambarymyz mańyzdy jáne sheshýshi kezeńderde áielderdiń pikirimen sanasqandyǵy, olar saiasi, áleýmettik, mádeni jáne ekonomikalyq máselelerge atsalysty. Asyl dinimiz áieldiń jumys jasap, óz qabiletterin tanytýǵa kedergi jasaýǵa, áielderdiń qoǵamdyq jáne mádeni áreketterden tysqary qaldyrýdy qoldamaidy.
Aisha anamyzdan, oǵan Alla razy bolsyn, Ahmad riýaiat etken hadisinde: «Áiel – er kisiniń ekinshi jartysy», - dep áiel adamnyń otbasyndaǵy mártebesin jan joldasy jarynyń ekinshi jartysy ekendigin aiqyndap tur. «Olar senderge kiim, sender de olarǵa kiimsińder (ispetti)» (Baqara, 187) degen aiattar áiel men erkektiń bir-birine teń jáne bir-birin tolyqtyratyn jandar ekenin kórsetedi. Áielderdiń quqyqtary men mindetteriniń basym bóligi olardyń ana jáne jar retindegi otbasyndaǵy roline kóbirek qatysty bolyp keledi.
«Baqytty daladan izdeme, baladan izde» dep dana halqymyz tekke aitpaǵan. Bala tárbiesindegi áiel adamnyń beinesi salmaqty, salihaly. Óitkeni hadisterde aitylǵandai «Aiaǵy aýyr bolyp, qursaq kóterip júrgen áiel dúnie salsa, shahitterdiń qatarynan bolady» (hadisti Ýbada ibn Samitten Ibn Saat riýaiat etken).
Taǵy bir hadiste bir kúni Allanyń elshisine, oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn, bir áiel balasymen keledi, sonda Paiǵambar, oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn, bylai dedi: «Aiaǵy aýyr áielder, dúniege bala ákelip ári balalarǵa qamqor, kúieýine adal, aitqanyn eki etpeitin bolsa, namazyn óz ýaqytynda oqysa, barar jeri jánnat bolady» (Abý Amamadan Ahmad, Ibn Maja jáne Baihaqi riýaiat etken).
Búgingi bala erteńgi boijetken, keleshek ana, aiaýly jar. Qyz ósirip otyrǵan árbir ata-ananyń paryzy – perzentin imandylyqqa tárbieleý, adamgershilikke baýlý bolyp tabylady. Elbasy N. Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategiiasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» atty Joldaýynda áielder qaýymyna qatysty erekshe toqtalyp ótti: «Qymbatty hanymdar! Sizder – otbasynyń, demek memlekettiń tiregisizder. Elimizdiń bolashaqta qandai bolatyny balalarymyzdyń boiyna ózimiz qandai tárbieni sińiretinimizge tikelei bailanysty. Eń aldymen, biz qyzdarymyzdyń tárbiesine kóp kóńil bólýimiz kerek. Olar – bolashaq jar, bolashaq ana, shańyraqtyń shyraqshylary» deidi. «Dúniege qyz kelgen ýaqytta, Alla Taǵala ol jerge perishtelerdi jiberip, sálemin aityp: «Myna úidiń turǵyndary, senderge sálem bolsyn»,-deidi. Perishteler qanattarymen jańa týylǵan qyzdy qorǵashtap bylai deidi: «qandai álsiz, qorǵansyz edi, álsiz deneden shyqty. Eger ákesi ony tárbielep ósirse, qiiametke deiin oǵan Allanyń járdemi bolady» (Nabit bin Shýraittan Tabarani riýaiat etken).
Osy oraida «Perzentin imandylyqqa ana sútimen sińirý úshin besikti Alla atymen terbetken qazaq analary aq jaýlyqtyń, ar-namystyń aq týy. Besik jyrynda «áldi» degen sóz «Alla» degen sózdiń ózgergen túri ekenin til mamandary áldeqashan dáleldegen.
Bizdiń ájelerimiz:
Alla degen ar bolmas,
Allanyń joly tar bolmas.
Allany aitqan adamdar
Aqyrette qor bolmas, - dep besik terbetse,
Bóbegim meniń bal bópem,
Táńirim bolsyn jar bópem
Imandy bop óssin dep
Illalla dep terbetem, - degen besik jyryn da qazaq áieli shyǵarǵan.
Qazaq halqynyń imani qundylyqtarymen kómkerilgen qansha maqal-mátelin, ańyz-ápsanasyn, jyr-dastanyn, ertegisin, sheshendik sózin, danalyq naqylyn, turmys-salt óleńderin áielder shyǵarǵanyn tap basyp aitý qiyn. Biraq áldiden eposqa deiingi rýhani muralarda qazaq áieliniń ulttyq bolmysy, ulttyq sanasy, ulttyq psihologiiasy sairap turǵany anyq. Asyl dinimizge negizdelgen rýhani qundylyqtar tek sózben ǵana berilmeidi. Ol adamnyń bolmysy, beinesi, óz tulǵasy arqyly qalyptasady, ózgelerge beriledi. Tárbie degenimiz – óz bolmysyńmen úlgi bolý. Osyny myqtap eskerip, jaqsy túsingen qazaq áieli rýhani qundylyqtardy óz boiyna jinaqtaý arqyly ózgelerge úlgi bola aldy.
Taraz qalasyndaǵy memlekettik murajaida qazaq áieliniń bolmys-beinesi jaiynda izdenis nátijesinde, ultymyzdyń salt-dástúri men islam dinin toǵysqan tusyn áiel adamdarynyń 1931-1970 jyl aralyǵyndaǵy sýrettegi aq jaýlyqtarynan baiqaimyz. Árine qazaq áiel balasy jiyrmasynshy ǵasyrǵa deiin de jaýlyqsyz júrmegen. Shariǵat zańdylyqtary kóp jaǵdaida ultymyzdyń tektilikke negizdelgen bolmysynda birin-biri tolyqtyryp turady. Hadiste «Árbir dinniń minezi bar. Islam dininiń minezi – uiat» deidi. Uiat qazaq áielderiniń boiynda jaratylysynan bar qasiet. Qazaq halqy qyzdarynyń dene bitimi qalyptasa bastaǵanda, iaǵni baliǵat jasqa tolǵanda uzyn jeń, etegi tobyqqa deiin, dene bitimine sáikes jarasymdy etip, jelbirshiktermen qos etek kóilekti keń etip tigip kigizgen. Kóilektiń syrtynan kietin yńǵaily ártúrli syrt kiimderine oiý-órnekter salyp, áshekei buiymdar taqqandyǵyn arhivtegi kóne sýretterden kórýimizge bolady.
Osy rette, batyr babamyz B.Momyshulynyń kelini Z.Ahmetova apamyzdyń «Babalar amanaty» atty kitabyndaǵy qazaq áieliniń beinesin bylaisha sipattaidy: «Qazaqtyń arýlary kelin bolyp túskende sándi de mándi sáýkele kiedi. Bir jyl jas kelin retinde sharshy oramal tartady. Jyl tolǵanda apa-ájeler, abysyn-ajyn arnaiy dastarhan jasap, kelinge kimeshek kigizý rásimin jasaidy. Qazaq áieliniń ómirindegi bul da ónegeli dástúr, ataýly kún sanalǵan. Ájeler: «Mine, endi naǵyz kimeshekti kelinshek boldyń. Kimeshegiń qutty bolsyn! Ómiriń ozǵaq, kiimiń tozǵaq bolsyn!» - dep, tilek aityp, baiǵazy usynypty», - dep áiel adamnyń kórki sanalatyn shashtaryn kelinshekterdiń ana atanǵannan keiin kimeshekpen qorǵap, aq jaýlyqtyń as-aýqatpen bala tárbiesindegi mańyzdylyǵyn eskergen.
Sonymen qatar, «Babalar amanatynda» «Kimeshektiń úsh júz rýlaryna tán ózindik alýan túrli úlgileri bar. Jas erekshelikterine qarai órnek-naqyshtary da ózgesheleý tigiledi. Kelinshektikin kúmis shettik pen marjandy kezektestirip tize tigip, jaǵyn zermen nemese jibek jippen kesteleidi. Ataq-dárejesi biik ári bai adamdardyń kelinderiniń kimeshegine altyn, merýert, laǵyl tastar da qosylady. Al jasy egde áielderdiń kimeshekterine órnegi sypaiy, jasyna laiyq bolady. Kelinshekter kimeshek syrtynan shashaqty bórtpe sháli, jibek oramal salady, úlken apalar men ájeler qarqaradai etip, kúndik oraidy. Bul – toi-tomalaqta, Ramazan ait, Qurban aitta, Ulystyń uly kúni – Naýryzda qonaqqa bararda kietin birkierler. Kúndelikti ot basynda yńǵaily, ári qarapaiym etip tigilgen kimeshekter kigen. Mine, osyndai kimeshek kigen qazaq áielderiniń ne mańdai shashy, ne samai shashy kórinbeidi, ári alqym-moiyn, keýdesi túgel jabyq bolǵan. Kóship-qonyp júretin tirshiligine qaramai, qazaq áielderinde qazirge zamanda jii kezdesetin tós, búirek, qulaq aýrýlary sirek bolypty. Kimeshektiń aldy keýdeni kindikke deiin jaýyp tursa, arty búirek pen beldi túgel jaýyp, úshburyshtanyp etekke qarai túsedi.
Baiqap otyrsyzdar, qazaq áielderi ári jabyq, ári ásem baskiim kigen. Esh ýaqytta ashyq-shashyq júrmegen eken. «Esti qyz etegin qymtap júredi». Kóilek degen áieldiń sáni edi ǵoi. Kóilek kigenderdiń kóp jeri jabyq bolǵandyqtan beisaýat kóz suqtanbaidy. Kóilektiler etek-jeńin rettep, qymtana júredi. Qadam basý júrisi soǵan sáikes sypaiy, aiaq-qolyn qalai bolsa, solai qozǵamaidy. Kóilek áieldi artyq qozǵalystan tejep, birqalypty ustaidy. Tipti, denesindegi kem-ketik jeri eleýsiz qalady. Al, shalbar kigenderdiń kóbi orań-sorań butyn kerip, júre beredi. Qymsynbai, kez kelgen ortada aiaqty erlershe aiqastyryp ta, eki aiaqty alshaq qoiyp, taqymyn kórsetip te, otyra beredi. Baiqamai, kóp azdan kólemdi kóp jinala erkek minezdes, erkek pishindes, erkek júristi áielder kóbeidi», - dep qazaq áieliniń beinesin anyq ashyqtap bergen. Kimeshek – qasietti bas kiim. Kimeshekti jas kelin balaly bolǵanda kiedi. Bala emizgen kezde omyraýyn kólegeilep, kóz tiiýden, shań tozańnan, kúnnen, jelden qorǵaidy, ári jas sábidiń jaýlyqsyz anasynyń shashynan shoshymaýyna sebep bolǵan. Áieldiń qulshylyqtaǵy, qoǵamdaǵy, otbasy bala tárbiesindegi beinesi osyndai bolǵan.
Babalarmen keler urpaqty jalǵastyryp turatyn altyn kópir – salt-dástúrge sai, shariǵat sheńberindegi shálisimen qazaq áieli qys qystaý, jaz jailaýǵa at jalyny, túie qomynda jaýgershilik zamanynda kóship-qonyp júrip, ar-namysyn saqtaǵan. Aq jaýlyqtaryna daq túsirmei ustaǵan analarymyz, ulanǵaiyr qazaq dalasynda sán-saltanatymen júrgen qyz-kelinshekterge kóp úlgi.
Hazireti Ali: «Qyz-jaqsylyq, ul-nyǵmet» jaqsylyqtyń saýaby bar, nyǵmettiń suraýy bar», - dep aitqan. Endeshe saýap-jaýapsyz qalmaidy. Qyzdy jaqsylyqqa balaǵan musylman jurty qyz balanyń tárbiesine, qoǵamdaǵy ornyna erekshe mán bergen. Saýaptyń jaýaby retinde keń baitaq qazaq dalasynan týǵan talai batyr tulǵaly azamattar men abyzdar aq jaýlyqty analardan týǵan.
Ózgeni «beske» bilýge tyrysqansha, ózińdi «úshtikke» bilýge kúsh salsań, oljaly bolǵanyń», - dep Baýyrjan Momyshuly, aitqandai ózimizge úńilip, tarihymyzdy tereń boilyp, analarmyz salǵan sara joldan taǵylym alsaq adaspaitynymyz aiqyn. «Jyńǵyl da óz jerinde kórikti» qazaq dalasyndaǵy áiel adamynyń beinesin, asyl dinimiz Islam dininiń aiqyn kórinisin, aty ańyzǵa ainalǵan, talai batyrǵa qalqan bolǵan. Qazaq qyzdarynyń ishinde Qabanbaidyń jary batyr Gaýhardan bastap, Gaýhar men Qabanbaidan týǵan Nazymnen batyr, Qyzqurtqa, Bopai, keshegi ótken Domalaq, Qarqabat, Abaq, Shashty, Ulpan, Uljan men Zere, Aliia men Mánshúk jáne aty atalmaǵan, tarihta zerttep-zerdelenbegen talai analardy mysalǵa keltirsek bolady. Olar «Ultjandy» edi. «Otandy súiý – imannan ekeni» jaratylysynan jupar shashyp turdy. Osy maqalanyń kórkin keltirip, ǵylymi turǵydan naqty tarihi málimetter keltire ketýim úshin ózimizdiń turǵylyqty qalamyz qasietti «Áýlie ata» shaharyndaǵy memlekettik arhivke baryp, qazaq áielderiniń bolmys-beinesine qatysty málimetter izdedim. Nátijesinde, qazaq áiel zatynyń diirmen tartyp otyrǵan tusynda, qolyna kekpen alyp jerdi jyrtqan tusynda, tipti qorym-qorym shópti jinaý barysynda, siyr saýyp, usaq maldyń júnin qyrqyp otyrǵan qazaq áielderiniń jaýlyqsyz sýretin kórmedim. 1931-1970 jyldar aralyǵyndaǵy qoǵamnyń barlyq salasyndaǵy, ásirese bala tárbiesindegi balabaqshadaǵy táribeshiniń beinesi oramalsyz emes. 1942 jyly shamamen jasy qyryqtaǵy maidanǵa bidai ótkizýge bara jatqan arbadaǵy kimeshekti áiel zatynyń sýretin kórýimizge bolady.
Ǵasyrlar synynan ótip suryptalyp jetken shynaiy adamgershilik pen imanǵa negizdelgen ulttyq qundylyqtar qunyn joimaidy, óitkeni negizi asyl, túbi tereń tuńǵiyq ilimmen bilimge negizdelgen Islam dininen bastaý alady. Áieldi erekshe qadirleitin islam dini onyń jan-jaqty jetilip, damyǵanyn qalaidy. Islam dini jalpy adam quqyǵyna, onyń ishinde áiel adamnyń quqyǵyna airyqsha mán berip, onyń ar-namysyn qorǵap, onyń qoǵamda laiyqty orynǵa ie bolýyn qamtamasyz etedi.
Qoryta aitqanda, Islam dini áielge Allanyń amanaty retinde qaraýǵa shaqyrady.
Jaýgershilik zamanda jaýlyǵyna adal bolǵan analardan keiingi tolqyn analarymyz soǵys jyldary turmys taýqymetin bir kisidei er azamattardan kem kórmese de aq jaýlyqtaryna daq túsirmedi.
Lázzat Myrzashova,
Jambyl oblysy ákimdigi Ońaltý ortalyǵynyń inspektor-psihology
