Islam áleminiń igiligi

Prezidenttiń baspasóz qyzmeti men  «Egemen Qazaqstannyń» birlesken jobasy

25 jyldyń 25 sáti

Táýelsiz memleket retinde tanylyp úlgergen 25 jyldyq tarihymyzda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń álem ekonomikasyn saýyqtyrýǵa qatysty usynystary, jahandyq qaýipsizdik pen iadrolyq qarýdan bas tartýǵa shaqyrǵan bastamalary jumyr Jerdiń taǵdyryna beijai qaramaityn adamzat qaýymy úshin asa qundy qujat retinde qabyldandy. Budan bólek, Elbasynyń saiasi kóregendiginiń bir qyry retinde tanylǵan, jekelegen memleketter arasyndaǵy saiasi qyrǵiqabaqtyq pen ekonomikalyq básekelestik saldarynan týyndaǵan máselelerdiń jigin jatqyzyp, syzyn jibitip jibergen bitimgershilik qadamdary óz aldyna bir tóbe.

Ásirese, Nursultan Nazarbaevtyń baýyrlas halyqtar men dindes, dildes elder arasyn jaqyndatý, ortaq múddege jumyldyrý baǵytyndaǵy bastamalary men usynystary óz jemisin berip otyr. Qazirgi kúni Qazaq eliniń bastamashyldyǵymen qurylǵan halyqaralyq uiymdar jumysy jolǵa qoiyldy. Sonyń bir jarqyn mysaly retinde Qazaqstan Respýb­likasy Prezidentiniń 2011 jylǵy 15 tamyzdaǵy tapsyrmasynyń negizinde qurylǵan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uiymy týraly áńgimelemekpiz.

Tarihi  negizdeme ne deidi?

Taqyryptyń túpki maqsaty túsinikti bolý úshin az-kem tarihi sheginis jasaýǵa týra keledi. Óitkeni, biz sóz etip otyrǵan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uiymynyń negizin Islam Konferentsiiasy Uiymyna qatysýshy elder quraidy. Demek, Astana tórinde Qazaqstannyń bas­tamasymen qurylǵan irgeli uiymnyń bas­taýynda tutas tarihy bar Islam elderi baýyrlastyǵy turǵany anyq.

Islam Konferentsiiasy Uiymynyń shańyraǵy ótken ǵasyrdyń 60-shy jyl­dary­nyń sońynda kóterilgeni belgili. Al múminderdiń múddesin kózdeitin osy uiym­nyń áýelgi formasynyń qalyptasýy tipten áriden, 1926 jyldan bastaý alady. Óitkeni, osy jyly Búkilálemdik islam konferentsiiasy qurylyp, onyń alǵashqy otyrysy Mekkede ótken eken. Odan keiinderi Konferentsiianyń sessiialary Ierýsalim, Karachi jáne Mogadisho qalalarynda shaqyrylǵan. Bul jiyn­darda musylman elderi arasynda ártúrli salalar boiynsha yntymaqtastyq pen ózara is-qimyl ornatý máseleleri qarastyrylypty.

Al 1953 jyly atalǵan Konferen­tsiia­nyń ornyna Islam konferentsiiasynyń forýmy qurylyp, onyń otyrystary Ierýsalimde, sondai-aq birqatar arab elderiniń astanalarynda ótken eken. Keibir derekter budan keiin de joǵa­ryda atalǵan Islam konferentsiiasy fo­rýmynyń ataýy birneshe ret ózge­r­til­genin, basqa da islam uiymdarynyń qu­rylǵanyn kórsetedi. Biraq, bul uiym­dardyń eshqaisysy da halyqaralyq saia­si úderisterge jetkilikti túrde yqpal ete almaǵan. Al musylman álemine bar­lyq Islam memleketteriniń basyn bi­riktirip, ózara tyǵyz yntymaqtastyq ornatý arqyly halyqaralyq saiasatqa yqpal etetin uiym asa qajet edi. Muny musylman elderiniń basshylary men din qairatkerleri jaqsy túsindi. Buǵan musylman álemindegi ishki jáne syrtqy saiasi-ekonomikalyq jaǵdailar jol bermedi. Tek onyń sáti 1969 jyly túskeni endigi tarihtan belgili.

Islam Konferentsiiasy Uiymy qu­ryl­ǵannan beri óziniń qataryn únemi arttyrýmen qatar, qyzmet aýqymyn da keńeitip keledi. Alǵashqy jyldary IKU-ǵa 25 memleket múshe bolsa, búginde Uiym Aziia, Eýropa, Afrika men Ońtústik Amerika qurlyqtaryndaǵy 57 memleketti biriktirip otyr jáne Islam Yntymaqtastyǵy Uiymy degen ja­ńa ataýǵa ie. Sonymen qatar, IYU-nyń jiyndaryna bes memleket já­ne bes halyqaralyq uiym baiqaýshy re­tinde qatysady. Onyń ústine Islam Yn­tymaqtastyǵy Uiymy álemde BUU-dan keiingi ekinshi iri halyqaralyq saia­si uiym bolyp tabylady. Qazirgi kez­de Jer sharyndaǵy turǵyndardyń tórtten birin Muhammed paiǵambar úm­bet­teri quraidy. Iaǵni, musylman el­derindegi turǵyndardyń jalpy sany 1,532 milliard shamasynda. Bul – ǵa­lam­shar halqynyń 22,9 paiyzy. Al Qazaqstan turǵyndar sany jaǵynan Islam Yntymaqtastyǵy Uiymyna qa­ty­sýshy elder arasynda – 23, álem elderi ara­synda 62-shi orynda tur.

Islam álemin dini ideologiia ǵana biriktire me?

Jalpy, kópvektorly álemde memle­ketterdiń geosaiasi ustanymy belgili bir baǵyttyń aiasynda ǵana damýy úlken qatelik bolar edi. Kerisinshe, tarihi tamyry bir elder men dini ustanymdary ortaq memleketter úshin damýdyń jolyn da birge tańdaý múmkindigi zor. Islam elderine de osy úrdis tán. Demek, dúnie júziniń musylmandaryn dini ideologiiadan bólek, órkenietti álemdegi básekege qabilettilik jolyndaǵy ustanymdar biriktiretini anyq. Onyń astarynda eń aldymen taza ekonomikalyq damýǵa qatysty múddeler jatqandyǵy aiqyn ańǵarylady. Al ekonomikalyq odaqtar men aýmaqtyq yqpaldastyq aiasynda kúsh biriktirý kezeńinde álem kartasynda shashyrap jatqan elderdi bir ideia toǵysynda jinaý táýekeldiń isi. Qazaqstan osy qadamǵa baryp otyr. Elbasynyń musylman álemindegi adami jáne tabiǵi resýrstardy ortaq igerýge qatysty usynysynyń mańyzdylyǵy da sonda edi.

Islam Yntymaqtastyǵy Uiymyna múshe memleketter aýmaqtarynda tabiǵi resýrstardyń asa mol qory jatyr. Naqty málimetter boiynsha, onyń kólemi álemdegi qosalqy qordyń 65 paiyzyn quraidy. Uiymǵa qatysýshy elder, sondai-aq álemde óndiriletin shikizattyń 45 paiyzyn óndiredi. Osydan shamaly ýaqyt burynǵy derekter boiynsha, Islam elderiniń ishki jalpy ónimi 7,5 trln. AQSh dollaryn quraǵan eken. Bul málimet musylman álemindegi elder óndiretin ónimniń Qytaidyń IJÓ-sine jaqyndap qalǵanyn bildiredi.

Al Qazaqstannyń IYU-ǵa múshe memlekettermen ózara taýar ainalymy sońǵy jiyrma jyl aralyǵynda aitarlyqtai óskeni anyq. Mysalǵa, bir ǵana 2008 jyly ainalym kóleminiń quny 10,6 milliard dollardy qurapty. Onyń 8 milliard dollary – eksport, 2,6 milliard dollary – import. Demek, bizdiń elimiz Islam elderiniń yntamaqtastyǵyna múshe bolý arqyly kólemi jaǵynan álemdegi ekinshi orynda turǵan tutyný naryǵyna jol ashqany anyq. Bul óz kezeginde otandyq óndiristiń odan ári damýyna jáne jańasha sipatta ónim óndirýge degen beiimdiligin arttyrýǵa yqpal etetini belgili. Iaǵni, musylman elderi naryǵy úshin ónim daiarlaýdyń óz ereksheligi bar. Mundaǵy basty talap: halal óndirisiniń jolǵa qoiylýy. Qazirgi kúni otandyq óndiris bul talap údesinen tolyqtai shyǵyp, halal standaryna sai ónim ishki naryqty da qamtamasyz ete bastady.

Qazaqstan jáne IYU: Izgilik missiiasy

Qazaqstan Respýblikasy Islam Ynty­maq­tastyǵy Uiymyna 1995 jyldyń jeltoqsan aiynda Gvineianyń Konkari qalasynda ótken Uiymǵa múshe memleketter Syrtqy ister ministrleriniń konferentsiiasynda tolyq quqyqty múshe retinde qabyldanǵan edi. Múshe bolyp qabyldanǵan kezden-aq elimiz Uiymnyń ártaraptandyrylǵan qyzmetine belsene qatysýdy bastap ketti. Qazaqstan alǵashqy kúnnen IYU-nyń rólin art­tyrýǵa jáne onyń órkenietti álemdegi erek­shelikterin nyǵaitýǵa óziniń úlesin qosyp keledi. Búginde elimiz Uiym aiasynda áleýmettik-ekonomikalyq saiasatty júzege asyrý jolymen kedeishilikti joiý, bilim sapasy deńgeiin arttyrý, Uiymǵa qatysýshy elderde demokratiiany damytý, adam quqyǵynyń qorǵalýy men azamattyq qoǵamdy izgilendirý siiaqty máselelerine jan-jaqty qoldaý kórsetip otyr.

Jalpy qatysýshy elder 2005 jyl­dyń 8 jeltoqsanynda Mekkede ót­ken Uiymnyń joǵary deńgeidegi konfe­rents­iiasynda qabyldanǵan 10 jyldyq is-qimyl baǵdarlamasyn basshylyqqa ala otyryp jumys júrgizedi. IYU úshin bul qujattyń alatyn orny erekshe. Atalǵan qu­jatta Uiym qyzmetiniń aldaǵy on jyl ishindegi perspektivalary naqty kór­setilgen. Islam áleminiń «Jol kartasy» rólin atqaratyn bul qujatta Uiym elderi arasynda ishki saýdany keńeitý arqyly onyń kólemin qazirgi 16 paiyzdan 20 paiyzǵa deiin arttyrý sharalary da qarastyrylǵan. Osyǵan bailanysty Qazaqstan óziniń ekonomikalyq strategiiasyn saýda-ekonomikalyq bailanys­tardy yntalandyrýǵa, Uiymǵa múshe memlekettermen investitsiialyq jáne tehnologiialyq tájiribeler almasýǵa baǵyttaýda.

Negizinen, Qazaqstannyń musylman elderiniń damýyna qosqan orasan úlesiniń bir dáleli retinde elimizdiń osy irgeli halyqaralyq uiym – Islam Ynty­maqtastyǵy Uiymyna tóraǵalyq etken kezeńin aitsaq ta jetkilikti. 2011 jylǵy tóraǵalyq tizginin qolǵa alǵan elimiz uiym jumysyna saiasi turǵydan ǵana emes, ekonomikalyq áriptestikti jandandyrý baǵytynda da serpin berdi. Ári bizdiń Uiymǵa tóraǵalyǵymyz Qazaq­stan úshin ǵana emes, muqym Islam el­de­ri úshin abyroiǵa sanalǵan EQYU-ǵa tóraǵalyq etken kezeńmen ushtasyp jatty. Bul Qazaqstannyń Islam elderi yntymaqtastyǵy tarihynda eki baǵyttaǵy halyqaralyq uiymdardyń tiziginin bir ­ýysta ustaǵan el retinde qalýy edi. Óit­keni, Qazaqstan Respýblikasy IYU-ǵa múshe memleketter ishinde EQYU-ǵa tór­a­­-
ǵalyq etken tuńǵysh memleket bolatyn.

Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý áleýeti

AQIU týraly bastamany 2011 jyly IEU Syrtqy ister ministrleri keńesiniń 38-sessiiasynda el Prezidenti Nursultan Nazarbaev kótergen bolatyn. Araǵa eki jyl salyp Astanada ótken úkimetaralyq sarapshylyq keńesinde IYU-ǵa múshe 30 memlekettiń sarapshylary jarǵylyq qujattyń jobasyn maquldaǵan bolatyn. Bul búgingi kúni Astanada jumysyna kirisken Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi islam uiymy nemese Azyq-túliktiń ózara kómek qory ataýyna ie bolǵan uiymnyń kindigin keskeni anyq.

Osy jerde birshama azýly elderden turatyn músheleri bar uiymnyń ishinde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi Qazaqstanǵa qalai senip tapsyryldy degen zańdy saýal týady. Mamandardyń aitýynsha, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde Qazaqstannyń áleýeti zor. Sońǵy bes jyl kóleminde elimiz un jáne astyq eksporty boiynsha alǵashqy oryndardy ielenip keledi. Eńbek ónimdiligin jáne aýyl sharýashylyǵy óndirý kólemin arttyrý qory jetkilikti. Sondai-aq, bizdiń elimizde shamamen 24 mln ga egistik jáne 180 mln ga jaiylymdyq jer bar. Bul musylman elderin tabiǵi et jáne et ónimderimen qamtamasyz etý úshin taptyrmaityn múmkindik retinde qara­s­tyrylady.

Onyń ústine, Islam elderi qarjy kózderiniń investitsiialyq áleýetiniń eń kóp shoǵyrlanǵan ortasy da qazaqstandyq naryq bolyp tur. Ásirese, Islam damý bankimen jasalǵan kelisimderdiń nátijesi baiandy. Qarjy qurylymy tarapynan Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyn qol­daýǵa zor yqylas bar. Sonymen birge, Islam damý bankinen et-sút ón­dirisin damytý boiynsha zertteýler júr­gizý úshin Qazaqstanǵa 90 mln teńge kó­leminde grant bólý týraly kelisimge qol jetkizilgen. Búginde Islam damý banki Qazaqstanǵa 1,2 mlrd dollardan astam investitsiia saldy. Aldaǵy jyldary IDB qarjysyna avtokólik joldary, aýyl sharýashylyǵy jáne energetika salalarynda ekonomikalyq turǵydan asa mańyzdy jobalardy júzege asyrý kózdelip otyr.

Qazirdiń ózinde aimaqtardaǵy aýyz sýmen qamtamasyz etý baǵytyndaǵy áleýmettik-ekonomikalyq mańyzdy jobalardy júzege asyrý úshin jáne aýyl sharýashylyǵyna tiimdi alqaptardy sýlandyrýǵa qatysty 107 mlrd teńgeden astam qarjy bólý týraly kelisim júzege asyrylýda. Naqtylai ketsek, 25 mlrd teńge bolatyn alǵashqy joba Almaty oblysynda jalpy 120 myńǵa jýyq halyq turatyn eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtýdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Jobanyń mýltiplikativti tiimdiligi bar jáne sýmen qamtamasyz etý infra­qurylymyn paidalaný salasynda qo­symsha jumys ornyn qurýǵa, halyqtyń kóshýin tómendetip jáne aýyldyq jerde biznestiń damýy men turǵyndardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Al 82,5 mlrd teńgeden asatyn ekinshi joba Almaty jáne Ońtústik Qazaqstan oblystaryndaǵy alqaptardy sýlandyrý men drenaj júielerin jańǵyrtýdy kózdeidi. Joba Almaty jáne Ońtústik Qazaqstan oblystaryndaǵy jalpy aýmaǵy 149,3 myń ga sýarmaly jerlerdiń meliorativti jaǵdaiyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Bul joba sýarmaly jer­ler­diń ónimdiligin bir jarym esege kóterýge, sýarmaly jerler boiynsha jobalardyń jyldyq ishki jalpy kirisin 62,3 mln teńgege arttyryp, halyqty jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan.

AQIU qandai qyzmet atqarady?

Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uiymynyń shtab-páteri Astana qalasynda ornalasatyndyǵyn aittyq. Halyqaralyq uiymnyń keńsesi múshe memleketterge aýyl sharýashylyǵyn, aýyldyq jerlerdi, azyq-túlik qaýip­sizdigin tiimdi damytýdyń jáne biotehnologiialardy damytýdyń túrli aspektileri boiynsha tájiribe men tehnikalyq jańashyldyqtardy usynýmen ainalysatyn bolady.

Jańa uiym islam elderi halqyn tabiǵi-klimattyq jaǵdailar men geogra­fiialyq ornalasýyn eskerip, IYU múshe elderdiń azyq-túlikti jetkizý shyǵyn­daryn azaitýǵa múmkindik beretin tiimdi kólik-logistikalyq baǵdarlaryn qurý, bir­lesken azyq-túlik qorlaryn qurý jáne ony basqarý arqyly azyq-túlik baǵasyn turaqtandyryp, ekonomikalyq qolje­timdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý min­detterin sheshetin bolady. Atalǵan uiym múshe memleketterge aýyl sharýa­shylyǵyn, aýyldyq jerlerdi, azyq-túlik qaýip­sizdigin jáne biotexnologiiany tiim­di damytýdy josparlap otyr. Son­dai-aq, ártúrli aspektide texnikalyq noý-xoý jáne tájiribe berip, turaqty áleý­met­tik bailanysty qamtamasyz etýdi kózdeidi.

Uiym músheleri kimder?

Uiymdy qurý týraly bastama kó­terilgen 2013 jyldan beri ulan-ǵaiyr jumystar jasalypty. Máselen, osy ýaqyt aralyǵynda Azyq-túlik qaýipsizdigi boiynsha Islam uiymynyń jarǵysyna alǵashqylar qatarynda Djibýti, Sýdan, Somali, Komor araldarynyń oda­ǵy, Palestina, Mavritaniia, Ýganda, Býrkina-Faso, Serra Leone, Gambiia, Gvineia, Gvineia-Bissaý, Mali, Nigeriia, Aýǵanstan, Iran, Túrkiia, Sýrinam jáne Qazaqstan siiaqty 19 memleket qol qoidy. Osylaisha, AQIU Jarǵysy alǵash ret qoldanysqa endi. Al uiymnyń Jarǵysyna qosylýshylar qatary bertin kele artyp otyrdy. Liviia Arab Respýblikasy 2014 jyly, Birikken Arab Ámirlikteri men Saýd Arabiiasy Koroldigi jáne Benin Respýblikasy 2015 jyly tolyqtai qosyldy. Biyl bul tizim odan ári jal­ǵas­ty. Egipet Arab Respýblikasy, Kot-d-Ivýar Respýblikasymen qatar, Bangladesh, Mozambik, Tájikstan, Qatar jáne Kamerýn memleketteri AQIU Jar­ǵy­syna osy jyl ishinde qol qoidy. Al kúni keshe ǵana Kýveit memleketinen osy Jarǵyny ratifikatsiialaý rásimi aiaq­tal­ǵany týraly resmi aqparat jetti. Sóitip, ústimizdegi jyldyń qazan aiyndaǵy derek boiynsha AQIU-ǵa 31 memleket múshe bolyp kirdi.

Maqsattar men mindetter

Sonyń birneshe baǵytyna toqtala ketsek:

birinshiden, aýyl sharýashylyǵyn, aýyldyq jerlerdi, azyq-túlik qaýip­sizdigin, sondai-aq biotehnologiiany tiim­di damytýdyń túrli aspektileri boiynsha, onyń ishinde shóleittenýden, orman alqaptarynyń azaiýynan, topyraqtyń eroziiasy men sortańdanýynan týyndaǵan problemalardy sheshý boiynsha múshe memleketterge sarapshylyq tájiribeni jáne tehnikalyq noý-haýdy usyný, sonymen qatar, ornyqty áleýmettik bailanystardy qamtamasyz etý;

ekinshiden, múshe memlekettermen úilestire otyryp, qajetti shuǵyl jáne gýmanitarlyq kómekti aiqyndaý jáne kórsetý maqsatynda, onyń ishinde azyq-túlik qaýipsizdigi qoryn qurý arqyly múshe memleketterdegi óndiristik qaýip­sizdik salasyndaǵy ahýaldy baǵalaý jáne oǵan monitoring júrgizý;

úshinshiden, múshe memleketterde aýyl sharýashylyǵyn damytý jáne azyq-tú­lik qaýipsizdigin arttyrý maqsatynda qarjylai jáne aýyl sharýashylyǵy resýrstaryn jumyldyrý jáne basqarý;

tórtinshiden, ortaq aýyl sharýashylyǵy qaǵidattaryn, onyń ishinde tiisti tehnologiialarmen almasý jáne olardy berý arqyly úilestirý, tujyrymdaý jáne iske asyrý bolady.

Osy jerde, shyt jańa uiymnyń uiyt­qy bolýymen atqarylǵan isterdiń náti­jesine de toqtala ketken oryndy. Bú­gingi kúni mynadai jumystar atqarylýda eken. Mysaly, elimizde «Azyq-túlik qaýip­sizdigi jónindegi islam uiymy Jar­ǵy­syn ratifikatsiialaý týraly» Zań qabyl­dandy.

«Qazaqstan Úkimeti men AQIU ara­syn­daǵy shtab-páter týraly kelisimge qol qoiý týraly» Úkimet qaýlysyna sáikes elimizdegi memlekettik organdarmen birigip atqarylatyn jumystar keńesip, pishilýde eken. Sondai-aq, AQIU-nyń 5 jyldyq damý jospary bekitilgen.

Qandai quqyqtyq mártebege ie?

Osy Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi islam uiymynyń jarǵysyna qol qoi­ǵan IYU-ǵa múshe memleketterdiń úkimetteri sáikesinshe uiymǵa quqyqtyq mártebe berýshi bolyp tabylady. IYU Jarǵysynyń 24-babyna sáikes, Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi islam uiymy Islam Yntymaqtastyǵy Uiymynyń mamandandyrylǵan institýty bolyp tabylady. Tiisinshe, atalǵan uiym ha­lyq­aralyq uiym retinde tolyqqandy zańdy tulǵa mártebesin paidalanatyn bolady jáne óziniń jarǵysynda aiqyndalǵanyndai, óz fýnktsiialaryn júzege asyryp, mindetterin oryndaidy. Al uiymǵa beriletin immýnitetter men artyqshylyqtar, onyń ishinde zańdy qolsuǵylmaýshylyq pen salyq salýdan bosatý uiymnyń jáne tiisti qabyldaýshy eldiń arasyndaǵy ekijaqty kelisimde aiqyndalýǵa tiisti talaptar qatarynda qaralady.

Qazaqstan damýyna qanshalyqty úles qosady?

Uiymǵa múshelik Qazaqstan Respýb­likasyna azyq-túlik eksportyn ulǵaitýǵa, aýyl sharýa­shylyǵy infraqurylymdaryn damytýǵa nemese jańǵyrtýǵa qatysty utym­dylyq beredi. Uiym qyzmeti aiasynda Qazaqstan ishki ainalymnan keminde 1 mln tonna bidaidy syrtqa shyǵarýǵa, el ishin­degi infraqurylymdyq jobalarǵa Islam Damý bankiniń qarjysyn tartýǵa, Ortalyq Aziia elderi men Aýǵanstandaǵy infraqurylymdy damytýǵa, sáikesinshe osy elderge eksportty arttyrýǵa, islam­dyq qarjy quraldaryn paidalanyp el ekonomikasyna tikelei investitsiialar tartýǵa múmkindik alady.

Sondai-aq, azyq-túlik qaýipsizdigi ahýalyna áser etý múmkindigin bere oty­ryp, uiymnyń Qa­zaqstanda ornalasýy memleketimizdiń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy rólin kúsheite túsedi.

Atap ótetin mańyzdy jaidyń biri, Qazaqstan uiym­nyń shtab-páterin qabyldap otyrǵan el retinde onyń Atqa­rýshy keńesinde turaqty bir oryn­ǵa ie bolady. Tártip boiynsha Atqarýshy ke­ńes­­te, tór­aǵasyn qosa alǵanda, 8 múshe-memleket tir­­kel­­­gen. Osy­laisha, Qazaqstan uiymnyń sheshim qa­­­byl­­­daýy ba­rysynda artyqshylyqqa qol jetkizip otyr.

Endi maman pikirine qulaq túrsek, ekonomika ǵylymdarynyń doktory, professor Toqtar Esirkepovtiń aitýynsha, Islam elderiniń arasyndaǵy mundai bailanystan elimiz birneshe baǵytta upai jinaidy eken. Birinshisi – saiasi yqpal etý aimaǵy ulǵaiady. «Geosaiasi ustanymdary arqyly álemniń damýyna yqpal etip otyrǵan alpaýyt elderdiń agressiiasyna tótep berýdiń bir joly – birigý», deidi ǵalym. Bul tarapta El­ba­synyń syrtqy saiasattaǵy ustanymyn tolyq qoldaý kerek. Nursultan Nazarbaevtyń álem nazaryn aýdaryp otyrǵan reformalarynyń deni ortaq naryq pen áleýetti kúshti ońtaily birik­tirýge bastaidy. Keden odaǵynan bastalǵan refor­manyń Eý­ra­ziialyq ekonomikalyq odaqqa ulasyp aiaqtalýy­nyń tiimdiligi osynda. Ortaq alańdaǵy aqsha men taýar ainalymynyń artýy syrtqy saiasat­taǵy erkindikti de qamtamasyz etýge yqpal etetin bolady.

– Ekinshi jaǵynan, Islam elderi degende izgilik, adamgershilik qaǵidattaryna negizdelgen qoǵam qurý jóninde oiǵa berilemiz. Ras, qazirgi jaǵdaida musyl­mandardyń atyna álemdik terrorizm arqyly kir juqtyrý júrip jatyr, soǵan qaramastan, álemdi izgilendirýge osy Islam elderi tarapynan kóptegen batyl qadamdar jasalýda. Sonyń biri Qazaqstannyń bastamasymen qolǵa alynǵan Azyq-túlik qaýipsizdigi uiymy. Qandai adam bolsa da as-aýqatsyz ómir súre almaityny siiaqty, álemniń aldynda azyq-túlik qaýipsizdiginen týyndaityn máselelerdi sheship alý mindeti tur. N.Nazarbaevtyń 2013 jyldan beri jii aityp júrgen máselesi osy. Jáne bul máseleniń musylman elderi arasynda ońtaily jolǵa qoiylýy taǵy da Qazaqstan men onyń basshysyna degen álemniń iltipatyn oiatatyny anyq, –deidi Toqtar Esirkepov.

Ǵalymnyń taǵy basa aitqany, osy qadam arqyly qazaqstandyq naryqtyń adymy uzara túspek. Iaǵni, Atqarýshy hatshylyǵy men Bas Assambleiasy Asta­nada ornalasqan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi islam uiymynyń áleýeti zor. «Bul – otandyq halal indýstriianyń damýyna taptyrmaityn múmkindik. Arǵy jaǵymyzda 1 jarym milliardtan astam adamdy quraityn tutyný naryǵy tur…», dep paiymdaidy ekonomist.

Túiin

Kópvektorly álemde adamzattyń ortaq igiligin kózdeitin bastamalarǵa qatysty bastapqy kózqaras áralýan bolatyny zańdy. Jáne sol jalpy jahandyq ideialar dúnie júzi kartasynda keiinnen paida bolǵan jas memlekettiń basshysy tarapynan aitylǵan bolsa eki ese syn tezine salynatyny taǵy aqiqat. Súiinerligi, Qazaqstan bul synnan súrinbei ótti jáne Memleket basshysynyń kúlli adamzattyń igiligine baǵyttalǵan bastamalary álem halqy men kóshbasshylary tarapynan keń qoldaý tapty.

Jáne bul ba­­ǵyt­­taǵy jumystar tek tarihi tamyrlas­tyqty jań­­ǵyrtý ǵana emes, jańa tur­pattaǵy álemdik qoǵam­dastyq talabyna sai ekonomikalyq bailanys­tar negizinde júze asyrylýy airyqsha mánge ie.

Sondai bir tarihi baǵalaýǵa negiz bo­latyn Islam elderiniń arasyndaǵy ynty­maq­tastyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan El­ba­sy ideiasynyń jemis bere bastaǵanyn sóz ettik…

Qalmahanbet MUQAMETQALI,

«Egemen Qazaqstan»