يسلام ەلەمٸنٸڭ يگٸلٸگٸ

پرەزيدەنتتٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ مەن  «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بٸرلەسكەن جوباسى

25 جىلدىڭ 25 سەتٸ

تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە تانىلىپ ٷلگەرگەن 25 جىلدىق تاريحىمىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلەم ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋعا قاتىستى ۇسىنىستارى, جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا شاقىرعان باستامالارى جۇمىر جەردٸڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن ادامزات قاۋىمى ٷشٸن اسا قۇندى قۇجات رەتٸندە قابىلداندى. بۇدان بٶلەك, ەلباسىنىڭ ساياسي كٶرەگەندٸگٸنٸڭ بٸر قىرى رەتٸندە تانىلعان, جەكەلەگەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساياسي قىرعيقاباقتىق پەن ەكونوميكالىق بەسەكەلەستٸك سالدارىنان تۋىنداعان مەسەلەلەردٸڭ جٸگٸن جاتقىزىپ, سىزىن جٸبٸتٸپ جٸبەرگەن بٸتٸمگەرشٸلٸك قادامدارى ٶز الدىنا بٸر تٶبە.

ەسٸرەسە, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باۋىرلاس حالىقتار مەن دٸندەس, دٸلدەس ەلدەر اراسىن جاقىنداتۋ, ورتاق مٷددەگە جۇمىلدىرۋ باعىتىنداعى باستامالارى مەن ۇسىنىستارى ٶز جەمٸسٸن بەرٸپ وتىر. قازٸرگٸ كٷنٸ قازاق ەلٸنٸڭ باستاماشىلدىعىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق ۇيىمدار جۇمىسى جولعا قويىلدى. سونىڭ بٸر جارقىن مىسالى رەتٸندە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2011 جىلعى 15 تامىزداعى تاپسىرماسىنىڭ نەگٸزٸندە قۇرىلعان ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمى تۋرالى ەڭگٸمەلەمەكپٸز.

تاريحي  نەگٸزدەمە نە دەيدٸ?

تاقىرىپتىڭ تٷپكٸ ماقساتى تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن از-كەم تاريحي شەگٸنٸس جاساۋعا تۋرا كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىنىڭ نەگٸزٸن يسلام كونفەرەنتسيياسى ۇيىمىنا قاتىسۋشى ەلدەر قۇرايدى. دەمەك, استانا تٶرٸندە قازاقستاننىڭ باس­تاماسىمەن قۇرىلعان ٸرگەلٸ ۇيىمنىڭ باس­تاۋىندا تۇتاس تاريحى بار يسلام ەلدەرٸ باۋىرلاستىعى تۇرعانى انىق.

يسلام كونفەرەنتسيياسى ۇيىمىنىڭ شاڭىراعى ٶتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىل­دارى­نىڭ سوڭىندا كٶتەرٸلگەنٸ بەلگٸلٸ. ال مٷمٸندەردٸڭ مٷددەسٸن كٶزدەيتٸن وسى ۇيىم­نىڭ ەۋەلگٸ فورماسىنىڭ قالىپتاسۋى تٸپتەن ەرٸدەن, 1926 جىلدان باستاۋ الادى. ٶيتكەنٸ, وسى جىلى بٷكٸلەلەمدٸك يسلام كونفەرەنتسيياسى قۇرىلىپ, ونىڭ العاشقى وتىرىسى مەككەدە ٶتكەن ەكەن. ودان كەيٸندەرٸ كونفەرەنتسييانىڭ سەسسييالارى يەرۋساليم, كاراچي جەنە موگاديشو قالالارىندا شاقىرىلعان. بۇل جيىن­داردا مۇسىلمان ەلدەرٸ اراسىندا ەرتٷرلٸ سالالار بويىنشا ىنتىماقتاستىق پەن ٶزارا ٸس-قيمىل ورناتۋ مەسەلەلەرٸ قاراستىرىلىپتى.

ال 1953 جىلى اتالعان كونفەرەن­تسييا­نىڭ ورنىنا يسلام كونفەرەنتسيياسىنىڭ فورۋمى قۇرىلىپ, ونىڭ وتىرىستارى يەرۋساليمدە, سونداي-اق بٸرقاتار اراب ەلدەرٸنٸڭ استانالارىندا ٶتكەن ەكەن. كەيبٸر دەرەكتەر بۇدان كەيٸن دە جوعا­رىدا اتالعان يسلام كونفەرەنتسيياسى فو­رۋمىنىڭ اتاۋى بٸرنەشە رەت ٶزگە­ر­تٸل­گەنٸن, باسقا دا يسلام ۇيىمدارىنىڭ قۇ­رىلعانىن كٶرسەتەدٸ. بٸراق, بۇل ۇيىم­داردىڭ ەشقايسىسى دا حالىقارالىق سايا­سي ٷدەرٸستەرگە جەتكٸلٸكتٸ تٷردە ىقپال ەتە الماعان. ال مۇسىلمان ەلەمٸنە بار­لىق يسلام مەملەكەتتەرٸنٸڭ باسىن بٸ­رٸكتٸرٸپ, ٶزارا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ارقىلى حالىقارالىق ساياساتقا ىقپال ەتەتٸن ۇيىم اسا قاجەت ەدٸ. مۇنى مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ باسشىلارى مەن دٸن قايراتكەرلەرٸ جاقسى تٷسٸندٸ. بۇعان مۇسىلمان ەلەمٸندەگٸ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايلار جول بەرمەدٸ. تەك ونىڭ سەتٸ 1969 جىلى تٷسكەنٸ ەندٸگٸ تاريحتان بەلگٸلٸ.

يسلام كونفەرەنتسيياسى ۇيىمى قۇ­رىل­عاننان بەرٸ ٶزٸنٸڭ قاتارىن ٷنەمٸ ارتتىرۋمەن قاتار, قىزمەت اۋقىمىن دا كەڭەيتٸپ كەلەدٸ. العاشقى جىلدارى يكۇ-عا 25 مەملەكەت مٷشە بولسا, بٷگٸندە ۇيىم ازييا, ەۋروپا, افريكا مەن وڭتٷستٸك امەريكا قۇرلىقتارىنداعى 57 مەملەكەتتٸ بٸرٸكتٸرٸپ وتىر جەنە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى دەگەن جا­ڭا اتاۋعا يە. سونىمەن قاتار, يىۇ-نىڭ جيىندارىنا بەس مەملەكەت جە­نە بەس حالىقارالىق ۇيىم بايقاۋشى رە­تٸندە قاتىسادى. ونىڭ ٷستٸنە يسلام ىن­تىماقتاستىعى ۇيىمى ەلەمدە بۇۇ-دان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ٸرٸ حالىقارالىق سايا­سي ۇيىم بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ كەز­دە جەر شارىنداعى تۇرعىنداردىڭ تٶرتتەن بٸرٸن مۇحاممەد پايعامبار ٷم­بەت­تەرٸ قۇرايدى. ياعني, مۇسىلمان ەل­دەرٸندەگٸ تۇرعىنداردىڭ جالپى سانى 1,532 ميلليارد شاماسىندا. بۇل – عا­لام­شار حالقىنىڭ 22,9 پايىزى. ال قازاقستان تۇرعىندار سانى جاعىنان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا قا­تى­سۋشى ەلدەر اراسىندا – 23, ەلەم ەلدەرٸ ارا­سىندا 62-شٸ ورىندا تۇر.

يسلام ەلەمٸن دٸني يدەولوگييا عانا بٸرٸكتٸرە مە?

جالپى, كٶپۆەكتورلى ەلەمدە مەملە­كەتتەردٸڭ گەوساياسي ۇستانىمى بەلگٸلٸ بٸر باعىتتىڭ اياسىندا عانا دامۋى ٷلكەن قاتەلٸك بولار ەدٸ. كەرٸسٸنشە, تاريحي تامىرى بٸر ەلدەر مەن دٸني ۇستانىمدارى ورتاق مەملەكەتتەر ٷشٸن دامۋدىڭ جولىن دا بٸرگە تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸ زور. يسلام ەلدەرٸنە دە وسى ٷردٸس تەن. دەمەك, دٷنيە جٷزٸنٸڭ مۇسىلماندارىن دٸني يدەولوگييادان بٶلەك, ٶركەنيەتتٸ ەلەمدەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك جولىنداعى ۇستانىمدار بٸرٸكتٸرەتٸنٸ انىق. ونىڭ استارىندا ەڭ الدىمەن تازا ەكونوميكالىق دامۋعا قاتىستى مٷددەلەر جاتقاندىعى ايقىن اڭعارىلادى. ال ەكونوميكالىق وداقتار مەن اۋماقتىق ىقپالداستىق اياسىندا كٷش بٸرٸكتٸرۋ كەزەڭٸندە ەلەم كارتاسىندا شاشىراپ جاتقان ەلدەردٸ بٸر يدەيا توعىسىندا جيناۋ تەۋەكەلدٸڭ ٸسٸ. قازاقستان وسى قادامعا بارىپ وتىر. ەلباسىنىڭ مۇسىلمان ەلەمٸندەگٸ ادامي جەنە تابيعي رەسۋرستاردى ورتاق يگەرۋگە قاتىستى ۇسىنىسىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا سوندا ەدٸ.

يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مٷشە مەملەكەتتەر اۋماقتارىندا تابيعي رەسۋرستاردىڭ اسا مول قورى جاتىر. ناقتى مەلٸمەتتەر بويىنشا, ونىڭ كٶلەمٸ ەلەمدەگٸ قوسالقى قوردىڭ 65 پايىزىن قۇرايدى. ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر, سونداي-اق ەلەمدە ٶندٸرٸلەتٸن شيكٸزاتتىڭ 45 پايىزىن ٶندٸرەدٸ. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىنعى دەرەكتەر بويىنشا, يسلام ەلدەرٸنٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ 7,5 ترلن. اقش دوللارىن قۇراعان ەكەن. بۇل مەلٸمەت مۇسىلمان ەلەمٸندەگٸ ەلدەر ٶندٸرەتٸن ٶنٸمنٸڭ قىتايدىڭ ٸجٶ-سٸنە جاقىنداپ قالعانىن بٸلدٸرەدٸ.

ال قازاقستاننىڭ يىۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەرمەن ٶزارا تاۋار اينالىمى سوڭعى جيىرما جىل ارالىعىندا ايتارلىقتاي ٶسكەنٸ انىق. مىسالعا, بٸر عانا 2008 جىلى اينالىم كٶلەمٸنٸڭ قۇنى 10,6 ميلليارد دوللاردى قۇراپتى. ونىڭ 8 ميلليارد دوللارى – ەكسپورت, 2,6 ميلليارد دوللارى – يمپورت. دەمەك, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز يسلام ەلدەرٸنٸڭ ىنتاماقتاستىعىنا مٷشە بولۋ ارقىلى كٶلەمٸ جاعىنان ەلەمدەگٸ ەكٸنشٸ ورىندا تۇرعان تۇتىنۋ نارىعىنا جول اشقانى انىق. بۇل ٶز كەزەگٸندە وتاندىق ٶندٸرٸستٸڭ ودان ەرٸ دامۋىنا جەنە جاڭاشا سيپاتتا ٶنٸم ٶندٸرۋگە دەگەن بەيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ياعني, مۇسىلمان ەلدەرٸ نارىعى ٷشٸن ٶنٸم دايارلاۋدىڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸ بار. مۇنداعى باستى تالاپ: حالال ٶندٸرٸسٸنٸڭ جولعا قويىلۋى. قازٸرگٸ كٷنٸ وتاندىق ٶندٸرٸس بۇل تالاپ ٷدەسٸنەن تولىقتاي شىعىپ, حالال ستاندارىنا ساي ٶنٸم ٸشكٸ نارىقتى دا قامتاماسىز ەتە باستادى.

قازاقستان جەنە يىۇ: ٸزگٸلٸك ميسسيياسى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى يسلام ىنتى­ماق­تاستىعى ۇيىمىنا 1995 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا گۆينەيانىڭ كونكاري قالاسىندا ٶتكەن ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەر سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸنٸڭ كونفەرەنتسيياسىندا تولىق قۇقىقتى مٷشە رەتٸندە قابىلدانعان ەدٸ. مٷشە بولىپ قابىلدانعان كەزدەن-اق ەلٸمٸز ۇيىمنىڭ ەرتاراپتاندىرىلعان قىزمەتٸنە بەلسەنە قاتىسۋدى باستاپ كەتتٸ. قازاقستان العاشقى كٷننەن يىۇ-نىڭ رٶلٸن ارت­تىرۋعا جەنە ونىڭ ٶركەنيەتتٸ ەلەمدەگٸ ەرەك­شەلٸكتەرٸن نىعايتۋعا ٶزٸنٸڭ ٷلەسٸن قوسىپ كەلەدٸ. بٷگٸندە ەلٸمٸز ۇيىم اياسىندا ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋ جولىمەن كەدەيشٸلٸكتٸ جويۋ, بٸلٸم ساپاسى دەڭگەيٸن ارتتىرۋ, ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردە دەموكراتييانى دامىتۋ, ادام قۇقىعىنىڭ قورعالۋى مەن ازاماتتىق قوعامدى ٸزگٸلەندٸرۋ سيياقتى مەسەلەلەرٸنە جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىر.

جالپى قاتىسۋشى ەلدەر 2005 جىل­دىڭ 8 جەلتوقسانىندا مەككەدە ٶت­كەن ۇيىمنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ كونفە­رەنتس­يياسىندا قابىلدانعان 10 جىلدىق ٸس-قيمىل باعدارلاماسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ جۇمىس جٷرگٸزەدٸ. يىۇ ٷشٸن بۇل قۇجاتتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. اتالعان قۇ­جاتتا ۇيىم قىزمەتٸنٸڭ الداعى ون جىل ٸشٸندەگٸ پەرسپەكتيۆالارى ناقتى كٶر­سەتٸلگەن. يسلام ەلەمٸنٸڭ «جول كارتاسى» رٶلٸن اتقاراتىن بۇل قۇجاتتا ۇيىم ەلدەرٸ اراسىندا ٸشكٸ ساۋدانى كەڭەيتۋ ارقىلى ونىڭ كٶلەمٸن قازٸرگٸ 16 پايىزدان 20 پايىزعا دەيٸن ارتتىرۋ شارالارى دا قاراستىرىلعان. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق ستراتەگيياسىن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس­تاردى ىنتالاندىرۋعا, ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەرمەن ينۆەستيتسييالىق جەنە تەحنولوگييالىق تەجٸريبەلەر الماسۋعا باعىتتاۋدا.

نەگٸزٸنەن, قازاقستاننىڭ مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ دامۋىنا قوسقان وراسان ٷلەسٸنٸڭ بٸر دەلەلٸ رەتٸندە ەلٸمٸزدٸڭ وسى ٸرگەلٸ حالىقارالىق ۇيىم – يسلام ىنتى­ماقتاستىعى ۇيىمىنا تٶراعالىق ەتكەن كەزەڭٸن ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ. 2011 جىلعى تٶراعالىق تٸزگٸنٸن قولعا العان ەلٸمٸز ۇيىم جۇمىسىنا ساياسي تۇرعىدان عانا ەمەس, ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸكتٸ جانداندىرۋ باعىتىندا دا سەرپٸن بەردٸ. ەرٸ بٸزدٸڭ ۇيىمعا تٶراعالىعىمىز قازاق­ستان ٷشٸن عانا ەمەس, مۇقىم يسلام ەل­دە­رٸ ٷشٸن ابىرويعا سانالعان ەقىۇ-عا تٶراعالىق ەتكەن كەزەڭمەن ۇشتاسىپ جاتتى. بۇل قازاقستاننىڭ يسلام ەلدەرٸ ىنتىماقتاستىعى تاريحىندا ەكٸ باعىتتاعى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تٸزٸگٸنٸن بٸر ­ۋىستا ۇستاعان ەل رەتٸندە قالۋى ەدٸ. ٶيت­كەنٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى يىۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەر ٸشٸندە ەقىۇ-عا تٶر­ا­­-
عالىق ەتكەن تۇڭعىش مەملەكەت بولاتىن.

ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ەلەۋەتٸ

اقيۇ تۋرالى باستامانى 2011 جىلى يەۇ سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸ كەڭەسٸنٸڭ 38-سەسسيياسىندا ەل پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ كٶتەرگەن بولاتىن. اراعا ەكٸ جىل سالىپ استانادا ٶتكەن ٷكٸمەتارالىق ساراپشىلىق كەڭەسٸندە يىۇ-عا مٷشە 30 مەملەكەتتٸڭ ساراپشىلارى جارعىلىق قۇجاتتىڭ جوباسىن ماقۇلداعان بولاتىن. بۇل بٷگٸنگٸ كٷنٸ استانادا جۇمىسىنا كٸرٸسكەن ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمى نەمەسە ازىق-تٷلٸكتٸڭ ٶزارا كٶمەك قورى اتاۋىنا يە بولعان ۇيىمنىڭ كٸندٸگٸن كەسكەنٸ انىق.

وسى جەردە بٸرشاما ازۋلى ەلدەردەن تۇراتىن مٷشەلەرٸ بار ۇيىمنىڭ ٸشٸندە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸ قازاقستانعا قالاي سەنٸپ تاپسىرىلدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە قازاقستاننىڭ ەلەۋەتٸ زور. سوڭعى بەس جىل كٶلەمٸندە ەلٸمٸز ۇن جەنە استىق ەكسپورتى بويىنشا العاشقى ورىنداردى يەلەنٸپ كەلەدٸ. ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرۋ كٶلەمٸن ارتتىرۋ قورى جەتكٸلٸكتٸ. سونداي-اق, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە شامامەن 24 ملن گا ەگٸستٸك جەنە 180 ملن گا جايىلىمدىق جەر بار. بۇل مۇسىلمان ەلدەرٸن تابيعي ەت جەنە ەت ٶنٸمدەرٸمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن تاپتىرمايتىن مٷمكٸندٸك رەتٸندە قارا­س­تىرىلادى.

ونىڭ ٷستٸنە, يسلام ەلدەرٸ قارجى كٶزدەرٸنٸڭ ينۆەستيتسييالىق ەلەۋەتٸنٸڭ ەڭ كٶپ شوعىرلانعان ورتاسى دا قازاقستاندىق نارىق بولىپ تۇر. ەسٸرەسە, يسلام دامۋ بانكٸمەن جاسالعان كەلٸسٸمدەردٸڭ نەتيجەسٸ باياندى. قارجى قۇرىلىمى تاراپىنان قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قول­داۋعا زور ىقىلاس بار. سونىمەن بٸرگە, يسلام دامۋ بانكٸنەن ەت-سٷت ٶن­دٸرٸسٸن دامىتۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جٷر­گٸزۋ ٷشٸن قازاقستانعا 90 ملن تەڭگە كٶ­لەمٸندە گرانت بٶلۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزٸلگەن. بٷگٸندە يسلام دامۋ بانكٸ قازاقستانعا 1,2 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسييا سالدى. الداعى جىلدارى يدب قارجىسىنا اۆتوكٶلٸك جولدارى, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە ەنەرگەتيكا سالالارىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدان اسا ماڭىزدى جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر.

قازٸردٸڭ ٶزٸندە ايماقتارداعى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ماڭىزدى جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جەنە اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيٸمدٸ القاپتاردى سۋلاندىرۋعا قاتىستى 107 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى بٶلۋ تۋرالى كەلٸسٸم جٷزەگە اسىرىلۋدا. ناقتىلاي كەتسەك, 25 ملرد تەڭگە بولاتىن العاشقى جوبا الماتى وبلىسىندا جالپى 120 مىڭعا جۋىق حالىق تۇراتىن ەلدٸ مەكەندەردٸ اۋىز سۋمەن قامتۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان. جوبانىڭ مۋلتيپليكاتيۆتٸ تيٸمدٸلٸگٸ بار جەنە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ينفرا­قۇرىلىمىن پايدالانۋ سالاسىندا قو­سىمشا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا, حالىقتىڭ كٶشۋٸن تٶمەندەتٸپ جەنە اۋىلدىق جەردە بيزنەستٸڭ دامۋى مەن تۇرعىنداردىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

ال 82,5 ملرد تەڭگەدەن اساتىن ەكٸنشٸ جوبا الماتى جەنە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىنداعى القاپتاردى سۋلاندىرۋ مەن درەناج جٷيەلەرٸن جاڭعىرتۋدى كٶزدەيدٸ. جوبا الماتى جەنە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىنداعى جالپى اۋماعى 149,3 مىڭ گا سۋارمالى جەرلەردٸڭ مەليوراتيۆتٸ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. بۇل جوبا سۋارمالى جەر­لەر­دٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن بٸر جارىم ەسەگە كٶتەرۋگە, سۋارمالى جەرلەر بويىنشا جوبالاردىڭ جىلدىق ٸشكٸ جالپى كٸرٸسٸن 62,3 ملن تەڭگەگە ارتتىرىپ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتالعان.

اقيۇ قانداي قىزمەت اتقارادى?

ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىنىڭ شتاب-پەتەرٸ استانا قالاسىندا ورنالاساتىندىعىن ايتتىق. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ كەڭسەسٸ مٷشە مەملەكەتتەرگە اۋىل شارۋاشىلىعىن, اۋىلدىق جەرلەردٸ, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپ­سٸزدٸگٸن تيٸمدٸ دامىتۋدىڭ جەنە بيوتەحنولوگييالاردى دامىتۋدىڭ تٷرلٸ اسپەكتٸلەرٸ بويىنشا تەجٸريبە مەن تەحنيكالىق جاڭاشىلدىقتاردى ۇسىنۋمەن اينالىساتىن بولادى.

جاڭا ۇيىم يسلام ەلدەرٸ حالقىن تابيعي-كليماتتىق جاعدايلار مەن گەوگرا­فييالىق ورنالاسۋىن ەسكەرٸپ, يىۇ مٷشە ەلدەردٸڭ ازىق-تٷلٸكتٸ جەتكٸزۋ شىعىن­دارىن ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تيٸمدٸ كٶلٸك-لوگيستيكالىق باعدارلارىن قۇرۋ, بٸر­لەسكەن ازىق-تٷلٸك قورلارىن قۇرۋ جەنە ونى باسقارۋ ارقىلى ازىق-تٷلٸك باعاسىن تۇراقتاندىرىپ, ەكونوميكالىق قولجە­تٸمدٸ ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋ مٸن­دەتتەرٸن شەشەتٸن بولادى. اتالعان ۇيىم مٷشە مەملەكەتتەرگە اۋىل شارۋا­شىلىعىن, اۋىلدىق جەرلەردٸ, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپ­سٸزدٸگٸن جەنە بيوتەxنولوگييانى تيٸم­دٸ دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىر. سون­داي-اق, ەرتٷرلٸ اسپەكتٸدە تەxنيكالىق نوۋ-xوۋ جەنە تەجٸريبە بەرٸپ, تۇراقتى ەلەۋ­مەت­تٸك بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋدٸ كٶزدەيدٸ.

ۇيىم مٷشەلەرٸ كٸمدەر?

ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى باستاما كٶ­تەرٸلگەن 2013 جىلدان بەرٸ ۇلان-عايىر جۇمىستار جاسالىپتى. مەسەلەن, وسى ۋاقىت ارالىعىندا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ بويىنشا يسلام ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا العاشقىلار قاتارىندا دجيبۋتي, سۋدان, سومالي, كومور ارالدارىنىڭ ودا­عى, پالەستينا, ماۆريتانييا, ۋگاندا, بۋركينا-فاسو, سەررا لەونە, گامبييا, گۆينەيا, گۆينەيا-بيسساۋ, مالي, نيگەرييا, اۋعانستان, يران, تٷركييا, سۋرينام جەنە قازاقستان سيياقتى 19 مەملەكەت قول قويدى. وسىلايشا, اقيۇ جارعىسى العاش رەت قولدانىسقا ەندٸ. ال ۇيىمنىڭ جارعىسىنا قوسىلۋشىلار قاتارى بەرتٸن كەلە ارتىپ وتىردى. ليۆييا اراب رەسپۋبليكاسى 2014 جىلى, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ مەن ساۋد ارابيياسى كورولدٸگٸ جەنە بەنين رەسپۋبليكاسى 2015 جىلى تولىقتاي قوسىلدى. بيىل بۇل تٸزٸم ودان ەرٸ جال­عاس­تى. ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسى, كوت-د-يۆۋار رەسپۋبليكاسىمەن قاتار, بانگلادەش, موزامبيك, تەجٸكستان, قاتار جەنە كامەرۋن مەملەكەتتەرٸ اقيۇ جار­عى­سىنا وسى جىل ٸشٸندە قول قويدى. ال كٷنٸ كەشە عانا كۋۆەيت مەملەكەتٸنەن وسى جارعىنى راتيفيكاتسييالاۋ رەسٸمٸ اياق­تال­عانى تۋرالى رەسمي اقپارات جەتتٸ. سٶيتٸپ, ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ قازان ايىنداعى دەرەك بويىنشا اقيۇ-عا 31 مەملەكەت مٷشە بولىپ كٸردٸ.

ماقساتتار مەن مٸندەتتەر

سونىڭ بٸرنەشە باعىتىنا توقتالا كەتسەك:

بٸرٸنشٸدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن, اۋىلدىق جەرلەردٸ, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپ­سٸزدٸگٸن, سونداي-اق بيوتەحنولوگييانى تيٸم­دٸ دامىتۋدىڭ تٷرلٸ اسپەكتٸلەرٸ بويىنشا, ونىڭ ٸشٸندە شٶلەيتتەنۋدەن, ورمان القاپتارىنىڭ ازايۋىنان, توپىراقتىڭ ەروزيياسى مەن سورتاڭدانۋىنان تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋ بويىنشا مٷشە مەملەكەتتەرگە ساراپشىلىق تەجٸريبەنٸ جەنە تەحنيكالىق نوۋ-حاۋدى ۇسىنۋ, سونىمەن قاتار, ورنىقتى ەلەۋمەتتٸك بايلانىستاردى قامتاماسىز ەتۋ;

ەكٸنشٸدەن, مٷشە مەملەكەتتەرمەن ٷيلەستٸرە وتىرىپ, قاجەتتٸ شۇعىل جەنە گۋمانيتارلىق كٶمەكتٸ ايقىنداۋ جەنە كٶرسەتۋ ماقساتىندا, ونىڭ ٸشٸندە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ قورىن قۇرۋ ارقىلى مٷشە مەملەكەتتەردەگٸ ٶندٸرٸستٸك قاۋٸپ­سٸزدٸك سالاسىنداعى احۋالدى باعالاۋ جەنە وعان مونيتورينگ جٷرگٸزۋ;

ٷشٸنشٸدەن, مٷشە مەملەكەتتەردە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جەنە ازىق-تٷ­لٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا قارجىلاي جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى رەسۋرستارىن جۇمىلدىرۋ جەنە باسقارۋ;

تٶرتٸنشٸدەن, ورتاق اۋىل شارۋاشىلىعى قاعيداتتارىن, ونىڭ ٸشٸندە تيٸستٸ تەحنولوگييالارمەن الماسۋ جەنە ولاردى بەرۋ ارقىلى ٷيلەستٸرۋ, تۇجىرىمداۋ جەنە ٸسكە اسىرۋ بولادى.

وسى جەردە, شىت جاڭا ۇيىمنىڭ ۇيىت­قى بولۋىمەن اتقارىلعان ٸستەردٸڭ نەتي­جەسٸنە دە توقتالا كەتكەن ورىندى. بٷ­گٸنگٸ كٷنٸ مىناداي جۇمىستار اتقارىلۋدا ەكەن. مىسالى, ەلٸمٸزدە «ازىق-تٷلٸك قاۋٸپ­سٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمى جار­عى­سىن راتيفيكاتسييالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىل­داندى.

«قازاقستان ٷكٸمەتٸ مەن اقيۇ ارا­سىن­داعى شتاب-پەتەر تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويۋ تۋرالى» ٷكٸمەت قاۋلىسىنا سەيكەس ەلٸمٸزدەگٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن بٸرٸگٸپ اتقارىلاتىن جۇمىستار كەڭەسٸپ, پٸشٸلۋدە ەكەن. سونداي-اق, اقيۇ-نىڭ 5 جىلدىق دامۋ جوسپارى بەكٸتٸلگەن.

قانداي قۇقىقتىق مەرتەبەگە يە?

وسى ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا قول قوي­عان يىۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ٷكٸمەتتەرٸ سەيكەسٸنشە ۇيىمعا قۇقىقتىق مەرتەبە بەرۋشٸ بولىپ تابىلادى. يىۇ جارعىسىنىڭ 24-بابىنا سەيكەس, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مامانداندىرىلعان ينستيتۋتى بولىپ تابىلادى. تيٸسٸنشە, اتالعان ۇيىم حا­لىق­ارالىق ۇيىم رەتٸندە تولىققاندى زاڭدى تۇلعا مەرتەبەسٸن پايدالاناتىن بولادى جەنە ٶزٸنٸڭ جارعىسىندا ايقىندالعانىنداي, ٶز فۋنكتسييالارىن جٷزەگە اسىرىپ, مٸندەتتەرٸن ورىندايدى. ال ۇيىمعا بەرٸلەتٸن يممۋنيتەتتەر مەن ارتىقشىلىقتار, ونىڭ ٸشٸندە زاڭدى قولسۇعىلماۋشىلىق پەن سالىق سالۋدان بوساتۋ ۇيىمنىڭ جەنە تيٸستٸ قابىلداۋشى ەلدٸڭ اراسىنداعى ەكٸجاقتى كەلٸسٸمدە ايقىندالۋعا تيٸستٸ تالاپتار قاتارىندا قارالادى.

قازاقستان دامۋىنا قانشالىقتى ٷلەس قوسادى?

ۇيىمعا مٷشەلٸك قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنا ازىق-تٷلٸك ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا, اۋىل شارۋا­شىلىعى ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋعا نەمەسە جاڭعىرتۋعا قاتىستى ۇتىم­دىلىق بەرەدٸ. ۇيىم قىزمەتٸ اياسىندا قازاقستان ٸشكٸ اينالىمنان كەمٸندە 1 ملن توننا بيدايدى سىرتقا شىعارۋعا, ەل ٸشٸن­دەگٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا يسلام دامۋ بانكٸنٸڭ قارجىسىن تارتۋعا, ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن اۋعانستانداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, سەيكەسٸنشە وسى ەلدەرگە ەكسپورتتى ارتتىرۋعا, يسلام­دىق قارجى قۇرالدارىن پايدالانىپ ەل ەكونوميكاسىنا تٸكەلەي ينۆەستيتسييالار تارتۋعا مٷمكٸندٸك الادى.

سونداي-اق, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ احۋالىنا ەسەر ەتۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرە وتى­رىپ, ۇيىمنىڭ قا­زاقستاندا ورنالاسۋى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى رٶلٸن كٷشەيتە تٷسەدٸ.

اتاپ ٶتەتٸن ماڭىزدى جايدىڭ بٸرٸ, قازاقستان ۇيىم­نىڭ شتاب-پەتەرٸن قابىلداپ وتىرعان ەل رەتٸندە ونىڭ اتقا­رۋشى كەڭەسٸندە تۇراقتى بٸر ورىن­عا يە بولادى. تەرتٸپ بويىنشا اتقارۋشى كە­ڭەس­­تە, تٶر­اعاسىن قوسا العاندا, 8 مٷشە-مەملەكەت تٸر­­كەل­­­گەن. وسى­لايشا, قازاقستان ۇيىمنىڭ شەشٸم قا­­­بىل­­­داۋى با­رىسىندا ارتىقشىلىققا قول جەتكٸزٸپ وتىر.

ەندٸ مامان پٸكٸرٸنە قۇلاق تٷرسەك, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور توقتار ەسٸركەپوۆتٸڭ ايتۋىنشا, يسلام ەلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى مۇنداي بايلانىستان ەلٸمٸز بٸرنەشە باعىتتا ۇپاي جينايدى ەكەن. بٸرٸنشٸسٸ – ساياسي ىقپال ەتۋ ايماعى ۇلعايادى. «گەوساياسي ۇستانىمدارى ارقىلى ەلەمنٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتٸپ وتىرعان الپاۋىت ەلدەردٸڭ اگرەسسيياسىنا تٶتەپ بەرۋدٸڭ بٸر جولى – بٸرٸگۋ», دەيدٸ عالىم. بۇل تاراپتا ەل­با­سىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمىن تولىق قولداۋ كەرەك. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلەم نازارىن اۋدارىپ وتىرعان رەفورمالارىنىڭ دەنٸ ورتاق نارىق پەن ەلەۋەتتٸ كٷشتٸ وڭتايلى بٸرٸك­تٸرۋگە باستايدى. كەدەن وداعىنان باستالعان رەفور­مانىڭ ەۋ­را­زييالىق ەكونوميكالىق وداققا ۇلاسىپ اياقتالۋى­نىڭ تيٸمدٸلٸگٸ وسىندا. ورتاق الاڭداعى اقشا مەن تاۋار اينالىمىنىڭ ارتۋى سىرتقى ساياسات­تاعى ەركٸندٸكتٸ دە قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەتٸن بولادى.

– ەكٸنشٸ جاعىنان, يسلام ەلدەرٸ دەگەندە ٸزگٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن قوعام قۇرۋ جٶنٸندە ويعا بەرٸلەمٸز. راس, قازٸرگٸ جاعدايدا مۇسىل­مانداردىڭ اتىنا ەلەمدٸك تەرروريزم ارقىلى كٸر جۇقتىرۋ جٷرٸپ جاتىر, سوعان قاراماستان, ەلەمدٸ ٸزگٸلەندٸرۋگە وسى يسلام ەلدەرٸ تاراپىنان كٶپتەگەن باتىل قادامدار جاسالۋدا. سونىڭ بٸرٸ قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ ۇيىمى. قانداي ادام بولسا دا اس-اۋقاتسىز ٶمٸر سٷرە المايتىنى سيياقتى, ەلەمنٸڭ الدىندا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنەن تۋىندايتىن مەسەلەلەردٸ شەشٸپ الۋ مٸندەتٸ تۇر. ن.نازارباەۆتىڭ 2013 جىلدان بەرٸ جيٸ ايتىپ جٷرگەن مەسەلەسٸ وسى. جەنە بۇل مەسەلەنٸڭ مۇسىلمان ەلدەرٸ اراسىندا وڭتايلى جولعا قويىلۋى تاعى دا قازاقستان مەن ونىڭ باسشىسىنا دەگەن ەلەمنٸڭ ٸلتيپاتىن وياتاتىنى انىق, –دەيدٸ توقتار ەسٸركەپوۆ.

عالىمنىڭ تاعى باسا ايتقانى, وسى قادام ارقىلى قازاقستاندىق نارىقتىڭ ادىمى ۇزارا تٷسپەك. ياعني, اتقارۋشى حاتشىلىعى مەن باس اسسامبلەياسى استا­نادا ورنالاسقان ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىنىڭ ەلەۋەتٸ زور. «بۇل – وتاندىق حالال يندۋسترييانىڭ دامۋىنا تاپتىرمايتىن مٷمكٸندٸك. ارعى جاعىمىزدا 1 جارىم ميللياردتان استام ادامدى قۇرايتىن تۇتىنۋ نارىعى تۇر…», دەپ پايىمدايدى ەكونوميست.

تٷيٸن

كٶپۆەكتورلى ەلەمدە ادامزاتتىڭ ورتاق يگٸلٸگٸن كٶزدەيتٸن باستامالارعا قاتىستى باستاپقى كٶزقاراس ەرالۋان بولاتىنى زاڭدى. جەنە سول جالپى جاھاندىق يدەيالار دٷنيە جٷزٸ كارتاسىندا كەيٸننەن پايدا بولعان جاس مەملەكەتتٸڭ باسشىسى تاراپىنان ايتىلعان بولسا ەكٸ ەسە سىن تەزٸنە سالىناتىنى تاعى اقيقات. سٷيٸنەرلٸگٸ, قازاقستان بۇل سىننان سٷرٸنبەي ٶتتٸ جەنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كٷللٸ ادامزاتتىڭ يگٸلٸگٸنە باعىتتالعان باستامالارى ەلەم حالقى مەن كٶشباسشىلارى تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپتى.

جەنە بۇل با­­عىت­­تاعى جۇمىستار تەك تاريحي تامىرلاس­تىقتى جاڭ­­عىرتۋ عانا ەمەس, جاڭا تۇر­پاتتاعى ەلەمدٸك قوعام­داستىق تالابىنا ساي ەكونوميكالىق بايلانىس­تار نەگٸزٸندە جٷزە اسىرىلۋى ايرىقشا مەنگە يە.

سونداي بٸر تاريحي باعالاۋعا نەگٸز بو­لاتىن يسلام ەلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ەل­با­سى يدەياسىنىڭ جەمٸس بەرە باستاعانىن سٶز ەتتٸك…

قالماحانبەت مۇقامەتقالي,

«ەگەمەن قازاقستان»