Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Taiaý Shyǵys taǵy da alasapyran kúige tústi. 2026 jyldyń aqpan aiynyń sońynda Izrail men Iran arasyndaǵy uzaq jyldar boiy jinalǵan qaishylyq ashyq áskeri qaqtyǵysqa ulasty. Bul bir kúndik emotsiiadan týǵan soǵys emes, ondaǵan jyl boiy qordalanǵan geosaiasi senimsizdik pen strategiialyq teketirestiń zańdy jalǵasy. Osy oraida Ult.kz tilshisi «kim kináli?» degen saýaldyń emes, «Bul jaǵdai Qazaqstanǵa qalai áser etedi?» degen saýaldyń jaýabyn izdep kórdi.
Qaishylyqtyń túp-tamyry
1979 jylǵy Irandaǵy islam revoliýtsiiasynan keiin Tegeran Tel-Avivpen barlyq resmi bailanysty úzdi. Sodan beri eki el birin-biri ashyq qarsylas retinde qabyldap keledi. Izrail Irannyń iadrolyq baǵdarlamasyn óziniń ulttyq qaýipsizdigine tóngen tikelei qater dep esepteidi. Al Iran Izraildi aimaqtaǵy «Batystyń tiregi» retinde kóredi.
Sońǵy jyldary bul teketires tikelei soǵyssyz, biraq turaqty túrde jalǵasyp keldi. Siriiadaǵy janama qaqtyǵystar, kibershabýyldar, barlaý operatsiialary, proksi-kúshter arqyly qysym. Livandaǵy Hezbolla sekildi qurylymdar da osy geosaiasi shahmattyń figýrasyna ainaldy.
2026 jylǵy aqpan sońy osy «kóleńkeli soǵystyń» ashyq kezeńge ótý núktesi boldy.
Taiaý Shyǵys – álemdik energetikanyń kúretamyry. Ormýz buǵazy arqyly ótetin munai tasymalynyń turaqtylyǵy álem ekonomikasynyń tynysy. Qaqtyǵys ýshyǵa berse, munai baǵasy ósedi. Al munai baǵasynyń ósýi Qazaqstan ekonomikasyna ekijaqty áser etedi. Bir jaǵynan kiris kóbeiedi, ekinshi jaǵynan álemdik infliatsiia men naryq turaqsyzdyǵy kúsheiedi. Iaǵni, qysqa merzimde paida bolǵandai kóringen ósim uzaq merzimde ekonomikalyq týrbýlenttilikke ainalýy múmkin.
Sonymen qatar bul janjal iri derjavalardyń múddesin toǵystyrady. AQSh-tyń Izrailge qoldaýy, Irannyń Resei jáne Qytaimen bailanysy aimaqtyq soǵysty úlken geosaiasi teketireske ainaldyrý qaýpin arttyrady. Bul jańa «qyrǵi-qabaq soǵystyń» Taiaý Shyǵystaǵy nusqasy deýge bolady.
Qaqtyǵys kimderdiń arasynda?
Izrail jáne AQSh: Izrail men AQSh Irannyń iadrolyq baǵdarlamasy men áskeri infraqurylymyna áýe jáne raketa shabýyldaryn júrgizip jatyr. Bul áreket «aldyn ala qorǵanys» dep atalǵanymen, saldary – aimaqtyq shielenis pen beibit turǵyndardyń qaýipsizdigine qater.
Iran: Óz aýmaǵyn qorǵap qana qoimai, Persid shyǵanaǵy elderine zymyrandar men drondar arqyly jaýap qaitarýda. Qaqtyǵys endi tek eki eldiń arasyna ǵana shektelmei, búkil óńirge taralýda.
Hezbolla (Livan): Irannyń odaqtasy Izrail shekarasyna zymyrandar jiberip, qaqtyǵystyń aimaqtyq sipatqa aýysýyna sebepker boldy.
Persid shyǵanaǵy elderi: OAE, Saýd Arabiiasy, Bahrein siiaqty memleketter diplomatiialyq qysym jasap, qaýipsizdik sharalaryn kúsheitýde.
Jalpy qaqtyǵys búginde jartylai ashyq soǵys dep baǵalanyp otyr. Áskeri áreketter belsendi, beibit turǵyndar zardap shegýde. Livan men Persid shyǵanaǵy elderi qaqtyǵysqa tartylyp, shielenis ósip, munai tasymaly men baǵasynyń turaqsyzdyǵy álemdik naryqqa, sonyń ishinde Qazaqstanǵa da áser etedi.
28 aqpan túnde Pentagon «Epikalyq qahar» dep atalǵan áskeri operatsiiany Iranǵa baǵyttady. Kelesi kúni Izrail biligi Irannyń joǵary jetekshisi aiatolla Áli Hameneidiń qaza tapqany týraly habar taratty. Bul aqparatty AQSh burynǵy prezidenti Donald Tramp ta rastady. Degenmen Iran biligi alǵashynda bul habardy joqqa shyǵaryp, Hameneidiń densaýlyǵy men kóńil kúiiniń jaqsy ekenin habarlady. Tek jeksenbi tańynda Irannyń memlekettik aqparat agenttigi IRNA aiatolla Hameneidiń otbasy múshelerimen birge qaza tapqanyn habarlady. Aiatollanyń qazasyna bailanysty elde 40 kúndik jalpyulttyq aza tutý jariialanyp, jeti kúndik memlekettik demalys belgilendi. Jergilikti BAQ Hameneidiń 28 aqpan kúni zymyran shabýylynan qaza tapqanyn jazdy.
Senbi kúni Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Qaýipsizdik Keńesiniń Hatshysy Ǵizat Nurdáýletovke kúshtik qurylymdar men salalyq ministrlikterdiń jetekshilerimen birge Irandaǵy ahýaldyń ýshyǵýyna jáne elimizdegi turaqtylyqqa yqtimal qaterlerge daiyndyq sharalaryn ázirleýdi tapsyrdy. Prezidenttiń keńesshisi – baspasóz hatshysy Aibek Smadiiarov málimdegendei, barlyq kúshtik qurylymdar táýliktik jumys kestesine kóshirildi, al Syrtqy ister ministrligi jetekshilik etetin arnaiy monitoring toby iske kiristi. Óńir ákimderine Taiaý Shyǵystaǵy jaǵdaidy eskere otyryp, sheshim qabyldaý tapsyryldy.
1 naýryz kúni Qasym-Jomart Toqaev Birikken Arab Ámirlikteri, Saýd Arabiiasy, Qatar, Bahrein jáne Kýveit basshylaryna hat joldap, osynaý qiyn kezeńde shynaiy qoldaý men tilektestigin bildirdi. Resmi aqparatta Memleket basshysy dostas elderdiń táýelsizdigi men qaýipsizdigine baǵyttalǵan barlyq áskeri áreketterdi aiyptaityny atap ótildi.
Sondai-aq Prezident Taiaý Shyǵystaǵy ahýaldy jiti baqylap otyr. Aibek Smadiiarovtyń «Telegram» arnasyndaǵy habaryna sáikes, Qasym-Jomart Toqaev Iordaniia Koroli II Abdallaǵa hat joldap, baýyrlas iordan halqyna qoldaý bildirdi. Keshe Prezident Qatar Memleketiniń Ámiri sheih Támim ben Hamad Ál Tánimen telefon arqyly sóilesip, aimaqtaǵy jaǵdaidy talqylady. Sondai-aq BAÁ Prezidenti sheih Muhammed ben Zaid Ál Nahaianmen de telefon arqyly sóilesip, eldiń basshylyǵyna jáne halqyna shynaiy qurmetin, qoldaý men tilektestigin jetkizdi. Prezident Qarýly qaqtyǵys barysynda BAÁ azamattyq infraqurylymyna zaqym kelgenine alańdaýshylyq bildirdi.
Qazaqstannyń ustanymy
Qazaqstan dástúrli túrde beitarap, teńgerimdi syrtqy saiasat ustanyp keledi. Bul joly da resmi Astana qaqtyǵysty diplomatiialyq jolmen sheshýge shaqyrdy.
Qazaqstan úshin basty mindet emotsiiaǵa ermeý, bir tarapqa ashyq bet burmaý jáne halyqaralyq quqyq qaǵidalaryn negizge alý. Óitkeni bizdiń eldiń syrtqy saiasaty kópvektorly. Iranmen de, Izrailmen de, Batys elderimen de qarym-qatynas bar. Ekinshi másele, ekonomikalyq qaýipsizdik. Munai baǵasynyń qubylýy, tasymal joldarynyń ózgerýi, sanktsiialyq qysymdardyń keńeiýi, munyń bári Qazaqstan úshin strategiialyq faktor.
Úshinshi másele, azamattardyń qaýipsizdigi. Aimaqta júrgen qazaqstandyqtardyń jaǵdaiy memleket nazarynda bolýy tiis.
Osy oraida, «Qazaqqa sabaq bar ma?» degen zańdy suraq týyndaidy. Al bul qaqtyǵys birneshe mańyzdy oi salady. Birinshiden, iadrolyq faktor – HHI ǵasyrda da basty qaýip. Qazaqstan óz erkimen iadrolyq qarýdan bas tartqan memleket retinde beibitshilik bastamalaryn alǵa jyljytýy kerek. Ekinshiden, aimaqtyq turaqsyzdyq jahandyq daǵdarysqa tez ainalady. Demek, ulttyq qaýipsizdik tek shekaramen ólshenbeidi. Ol – ekonomika, energetika, logistika, diplomatiia arqyly qorǵalady. Úshinshiden, geosaiasi daýyl kezinde salqynqandy saiasat qana eldi aman alyp qalady. Emotsiialyq uran emes, esep pen sabyr kerek.
Iran-Izrail teketiresi búgingi álemniń qanshalyqty názik tepe-teńdik ústinde turǵanyn kórsetetin kezekti dáleli boldy. Bir ushqyn búkil aimaqty sharpýy múmkin. Qazaqstan úshin basty maqsat – soǵysqa baǵa berý emes, soǵystyń saldaryn esepteý. Taiaý Shyǵystaǵy órttiń shoǵy alysta kóringenimen, onyń jylýy men yzǵary bizge de seziledi. Al Qazaqstan siiaqty orta derjavalar úshin eń mańyzdysy, kópvektorly saiasatty saqtap, beibit bastamalar arqyly halyqaralyq senimdi nyǵaitý.
Taiaý Shyǵysta taǵy da oq-dáriniń iisi shyǵyp tur. Biraq tarih kórsetkendei, soǵys bastaý ońai, toqtatý qiyn. Eger diplomatiia jeńbese, álem taǵy bir uzaq daǵdarys kezeńine enýi múmkin.
