يران-يزرايل قاقتىعىسى: ەلەم جاڭا سوعىس تابالدىرىعىندا تۇر ما?

كوللاجدى جاساعان – زەۋرەش سماعۇل, «EQ»

تاياۋ شىعىس تاعى دا الاساپىران كٷيگە تٷستٸ. 2026 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ سوڭىندا يزرايل مەن يران اراسىنداعى ۇزاق جىلدار بويى جينالعان قايشىلىق اشىق ەسكەري قاقتىعىسقا ۇلاستى. بۇل بٸر كٷندٸك ەموتسييادان تۋعان سوعىس ەمەس, ونداعان جىل بويى قوردالانعان گەوساياسي سەنٸمسٸزدٸك پەن ستراتەگييالىق تەكەتٸرەستٸڭ زاڭدى جالعاسى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ «كٸم كٸنەلٸ?» دەگەن ساۋالدىڭ ەمەس, «بۇل جاعداي قازاقستانعا قالاي ەسەر ەتەدٸ?» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن ٸزدەپ كٶردٸ.

قايشىلىقتىڭ تٷپ-تامىرى

1979 جىلعى يرانداعى يسلام رەۆوليۋتسيياسىنان كەيٸن تەگەران تەل-اۆيۆپەن بارلىق رەسمي بايلانىستى ٷزدٸ. سودان بەرٸ ەكٸ ەل بٸرٸن-بٸرٸ اشىق قارسىلاس رەتٸندە قابىلداپ كەلەدٸ. يزرايل يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٶنگەن تٸكەلەي قاتەر دەپ ەسەپتەيدٸ. ال يران يزرايلدٸ ايماقتاعى «باتىستىڭ تٸرەگٸ» رەتٸندە كٶرەدٸ.

سوڭعى جىلدارى بۇل تەكەتٸرەس تٸكەلەي سوعىسسىز, بٸراق تۇراقتى تٷردە جالعاسىپ كەلدٸ. سيريياداعى جاناما قاقتىعىستار, كيبەرشابۋىلدار, بارلاۋ وپەراتسييالارى, پروكسي-كٷشتەر ارقىلى قىسىم. ليۆانداعى حەزبوللا سەكٸلدٸ قۇرىلىمدار دا وسى گەوساياسي شاحماتتىڭ فيگۋراسىنا اينالدى.

2026 جىلعى اقپان سوڭى وسى «كٶلەڭكەلٸ سوعىستىڭ» اشىق كەزەڭگە ٶتۋ نٷكتەسٸ بولدى.

تاياۋ شىعىس – ەلەمدٸك ەنەرگەتيكانىڭ كٷرەتامىرى. ورمۋز بۇعازى ارقىلى ٶتەتٸن مۇناي تاسىمالىنىڭ تۇراقتىلىعى ەلەم ەكونوميكاسىنىڭ تىنىسى. قاقتىعىس ۋشىعا بەرسە, مۇناي باعاسى ٶسەدٸ. ال مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ قازاقستان ەكونوميكاسىنا ەكٸجاقتى ەسەر ەتەدٸ. بٸر جاعىنان كٸرٸس كٶبەيەدٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان ەلەمدٸك ينفلياتسييا مەن نارىق تۇراقسىزدىعى كٷشەيەدٸ. ياعني, قىسقا مەرزٸمدە پايدا بولعانداي كٶرٸنگەن ٶسٸم ۇزاق مەرزٸمدە ەكونوميكالىق تۋربۋلەنتتٸلٸككە اينالۋى مٷمكٸن.

سونىمەن قاتار بۇل جانجال ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ مٷددەسٸن توعىستىرادى. اقش-تىڭ يزرايلگە قولداۋى, يراننىڭ رەسەي جەنە قىتايمەن بايلانىسى ايماقتىق سوعىستى ٷلكەن گەوساياسي تەكەتٸرەسكە اينالدىرۋ قاۋپٸن ارتتىرادى. بۇل جاڭا «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» تاياۋ شىعىستاعى نۇسقاسى دەۋگە بولادى.

قاقتىعىس كٸمدەردٸڭ اراسىندا?

يزرايل جەنە اقش: يزرايل مەن اقش يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى مەن ەسكەري ينفراقۇرىلىمىنا ەۋە جەنە راكەتا شابۋىلدارىن جٷرگٸزٸپ جاتىر. بۇل ەرەكەت «الدىن الا قورعانىس» دەپ اتالعانىمەن, سالدارى – ايماقتىق شيەلەنٸس پەن بەيبٸت تۇرعىنداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر.

يران: ٶز اۋماعىن قورعاپ قانا قويماي, پەرسيد شىعاناعى ەلدەرٸنە زىمىراندار مەن دروندار ارقىلى جاۋاپ قايتارۋدا. قاقتىعىس ەندٸ تەك ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنا عانا شەكتەلمەي, بٷكٸل ٶڭٸرگە تارالۋدا.

حەزبوللا (ليۆان): يراننىڭ وداقتاسى يزرايل شەكاراسىنا زىمىراندار جٸبەرٸپ, قاقتىعىستىڭ ايماقتىق سيپاتقا اۋىسۋىنا سەبەپكەر بولدى.

پەرسيد شىعاناعى ەلدەرٸ: واە, ساۋد ارابيياسى, باحرەين سيياقتى مەملەكەتتەر ديپلوماتييالىق قىسىم جاساپ, قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن كٷشەيتۋدە.

جالپى قاقتىعىس بٷگٸندە جارتىلاي اشىق سوعىس دەپ باعالانىپ وتىر. ەسكەري ەرەكەتتەر بەلسەندٸ, بەيبٸت تۇرعىندار زارداپ شەگۋدە.  ليۆان مەن پەرسيد شىعاناعى ەلدەرٸ قاقتىعىسقا تارتىلىپ, شيەلەنٸس ٶسٸپ, مۇناي تاسىمالى مەن باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى ەلەمدٸك نارىققا, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستانعا دا ەسەر ەتەدٸ.

28 اقپان تٷندە پەنتاگون «ەپيكالىق قاھار» دەپ اتالعان ەسكەري وپەراتسييانى يرانعا باعىتتادى. كەلەسٸ كٷنٸ يزرايل بيلٸگٸ يراننىڭ جوعارى جەتەكشٸسٸ اياتوللا ەلي حامەنەيدٸڭ قازا تاپقانى تۋرالى حابار تاراتتى. بۇل اقپاراتتى اقش بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ تا راستادى. دەگەنمەن يران بيلٸگٸ العاشىندا بۇل حاباردى جوققا شىعارىپ, حامەنەيدٸڭ دەنساۋلىعى مەن كٶڭٸل كٷيٸنٸڭ جاقسى ەكەنٸن حابارلادى. تەك جەكسەنبٸ تاڭىندا يراننىڭ مەملەكەتتٸك اقپارات اگەنتتٸگٸ IRNA اياتوللا حامەنەيدٸڭ وتباسى مٷشەلەرٸمەن بٸرگە قازا تاپقانىن حابارلادى. اياتوللانىڭ قازاسىنا بايلانىستى ەلدە 40 كٷندٸك جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ جارييالانىپ, جەتٸ كٷندٸك مەملەكەتتٸك دەمالىس بەلگٸلەندٸ. جەرگٸلٸكتٸ باق حامەنەيدٸڭ 28 اقپان كٷنٸ زىمىران شابۋىلىنان قازا تاپقانىن جازدى.

سەنبٸ كٷنٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى عيزات نۇردەۋلەتوۆكە كٷشتٸك قۇرىلىمدار مەن سالالىق مينيسترلٸكتەردٸڭ جەتەكشٸلەرٸمەن بٸرگە يرانداعى احۋالدىڭ ۋشىعۋىنا جەنە ەلٸمٸزدەگٸ تۇراقتىلىققا ىقتيمال قاتەرلەرگە دايىندىق شارالارىن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردى. پرەزيدەنتتٸڭ كەڭەسشٸسٸ – باسپاسٶز حاتشىسى ايبەك سماديياروۆ مەلٸمدەگەندەي, بارلىق كٷشتٸك قۇرىلىمدار تەۋلٸكتٸك جۇمىس كەستەسٸنە كٶشٸرٸلدٸ, ال سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن ارنايى مونيتورينگ توبى ٸسكە كٸرٸستٸ. ٶڭٸر ەكٸمدەرٸنە تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, شەشٸم قابىلداۋ تاپسىرىلدى.

1 ناۋرىز كٷنٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ, ساۋد ارابيياسى, قاتار, باحرەين جەنە كۋۆەيت باسشىلارىنا حات جولداپ, وسىناۋ قيىن كەزەڭدە شىنايى قولداۋ مەن تٸلەكتەستٸگٸن بٸلدٸردٸ. رەسمي اقپاراتتا مەملەكەت باسشىسى دوستاس ەلدەردٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە باعىتتالعان بارلىق ەسكەري ەرەكەتتەردٸ ايىپتايتىنى اتاپ ٶتٸلدٸ.

سونداي-اق پرەزيدەنت تاياۋ شىعىستاعى احۋالدى جٸتٸ باقىلاپ وتىر. ايبەك سماديياروۆتىڭ «Telegram» ارناسىنداعى حابارىنا سەيكەس, قاسىم-جومارت توقاەۆ يوردانييا كورولٸ ٸٸ ابداللاعا حات جولداپ, باۋىرلاس يوردان حالقىنا قولداۋ بٸلدٸردٸ. كەشە پرەزيدەنت قاتار مەملەكەتٸنٸڭ ەمٸرٸ شەيح تەميم بەن حاماد ەل تەنيمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ, ايماقتاعى جاعدايدى تالقىلادى. سونداي-اق باە پرەزيدەنتٸ شەيح مۇحاممەد بەن زايد ەل ناحايانمەن دە تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ, ەلدٸڭ باسشىلىعىنا جەنە حالقىنا شىنايى قۇرمەتٸن, قولداۋ مەن تٸلەكتەستٸگٸن جەتكٸزدٸ. پرەزيدەنت قارۋلى قاقتىعىس بارىسىندا باە ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمىنا زاقىم كەلگەنٸنە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ.

قازاقستاننىڭ ۇستانىمى

قازاقستان دەستٷرلٸ تٷردە بەيتاراپ, تەڭگەرٸمدٸ سىرتقى ساياسات ۇستانىپ كەلەدٸ. بۇل جولى دا رەسمي استانا قاقتىعىستى ديپلوماتييالىق جولمەن شەشۋگە شاقىردى.

قازاقستان ٷشٸن باستى مٸندەت ەموتسيياعا ەرمەۋ, بٸر تاراپقا اشىق بەت بۇرماۋ جەنە حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىن نەگٸزگە الۋ. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتى كٶپۆەكتورلى. يرانمەن دە, يزرايلمەن دە, باتىس ەلدەرٸمەن دە قارىم-قاتىناس بار. ەكٸنشٸ مەسەلە, ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸك. مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلۋى, تاسىمال جولدارىنىڭ ٶزگەرۋٸ, سانكتسييالىق قىسىمداردىڭ كەڭەيۋٸ, مۇنىڭ بەرٸ قازاقستان ٷشٸن ستراتەگييالىق فاكتور.

ٷشٸنشٸ مەسەلە, ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ. ايماقتا جٷرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ جاعدايى مەملەكەت نازارىندا بولۋى تيٸس.

وسى ورايدا, «قازاققا ساباق بار ما?» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ال بۇل قاقتىعىس بٸرنەشە ماڭىزدى وي سالادى. بٸرٸنشٸدەن, يادرولىق فاكتور – ححٸ عاسىردا دا باستى قاۋٸپ. قازاقستان ٶز ەركٸمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان مەملەكەت رەتٸندە بەيبٸتشٸلٸك باستامالارىن العا جىلجىتۋى كەرەك. ەكٸنشٸدەن, ايماقتىق تۇراقسىزدىق جاھاندىق داعدارىسقا تەز اينالادى. دەمەك, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك تەك شەكارامەن ٶلشەنبەيدٸ. ول – ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, لوگيستيكا, ديپلوماتييا ارقىلى قورعالادى. ٷشٸنشٸدەن, گەوساياسي داۋىل كەزٸندە سالقىنقاندى ساياسات قانا ەلدٸ امان الىپ قالادى. ەموتسييالىق ۇران ەمەس, ەسەپ پەن سابىر كەرەك.

يران-يزرايل تەكەتٸرەسٸ بٷگٸنگٸ ەلەمنٸڭ قانشالىقتى نەزٸك تەپە-تەڭدٸك ٷستٸندە تۇرعانىن كٶرسەتەتٸن كەزەكتٸ دەلەلٸ بولدى. بٸر ۇشقىن بٷكٸل ايماقتى شارپۋى مٷمكٸن. قازاقستان ٷشٸن باستى ماقسات – سوعىسقا باعا بەرۋ ەمەس, سوعىستىڭ سالدارىن ەسەپتەۋ. تاياۋ شىعىستاعى ٶرتتٸڭ شوعى الىستا كٶرٸنگەنٸمەن, ونىڭ جىلۋى مەن ىزعارى بٸزگە دە سەزٸلەدٸ. ال قازاقستان سيياقتى ورتا دەرجاۆالار ٷشٸن ەڭ ماڭىزدىسى, كٶپۆەكتورلى ساياساتتى ساقتاپ, بەيبٸت باستامالار ارقىلى حالىقارالىق سەنٸمدٸ نىعايتۋ.

تاياۋ شىعىستا تاعى دا وق-دەرٸنٸڭ يٸسٸ شىعىپ تۇر. بٸراق تاريح كٶرسەتكەندەي, سوعىس باستاۋ وڭاي, توقتاتۋ قيىن. ەگەر ديپلوماتييا جەڭبەسە, ەلەم تاعى بٸر ۇزاق داعدارىس كەزەڭٸنە ەنۋٸ مٷمكٸن.