MÁŃGILIK JYRY

Jumekenge

I

Óldiń, aqyn!..
Jo-joq!
Ólgeniń joq!
Ólgeniń!..
Bári ótirik – 
Estigenim,
Kórgenim! – 
Aqiqattyń aqtyǵyna oranyp, 
Endiń qara qalybyna pendeniń!
Jyrmen emdep júrektegi jarany,
Kúiin keshtiń tabiǵattyń qaraly – 
Ólgeniń joq! – 
Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da – 
Aqyn tiri qalady!
Aqyn tiri qalady!

II

Bir-aq sátke kóter basty, aqynym! – 
Qoshtasýǵa keldi alys-jaqynyń…
Pendelerdiń záre-qutyn ushyrma – 
Kóter basty?!
Tek aqyryn, aqyryn… 
Nege, aqynym, kótermeisiń basyńdy,
Tirligińe tolmady ma taqymyń?!

Nege, aqynym, kótermeisiń basyńdy?
Nege jurtqa kórsetpeisiń rasyńdy?! –
Óldi! – dedi baqtalasyń basynyp,
Ólgen joq! – dep dos-jaranyń ashyndy.
Ólmeidi! – dep órtke saldym janymdy -
Qur bekerge tókpe meniń jasymdy?!
Kóter, aqyn, kóter, káni, basyńdy!

Kóter basty!
Jiyn-topty sarala! –
Qan júgirtkiz qaiǵy toly qaraǵa!
Dýmandy ólke dymy bitip qala ma?
Kúz ókpegi kóńil aitty dalaǵa!
Sáýleń daryp kórdei soqyr sanaǵa,
Táýbesine keler me eken, jan aǵa?..
Kóter basty?!
Rýhymen jebeýge 
Aqyrettik ajalyńmen aiqasyp 
Bethovenniń ózi tústi araǵa!..

Kóter basty?!
Súieneri sen edi,
Qazaǵymnyń jyry menen óleńi!
Qadyr tutyp,
Qoshtasýǵa ózińmen
«Qisynyn taýyp qyrshyn kettiń qalqamdap»
Tulyptai isip mylqaý shydam keledi – 
Tars airylyp taýqymettiń talaǵy,
Tárk eter medeý tutqan mansuǵyn – 
Bas kóterip,
Ym qaǵýyń – keregi! –
Ólilerdiń tiri ekenin bilsin ol!
Tiri jany siri ekenin bilsin ol!..

Kóter basty?!
Súieneri sen edi,
Qazaǵymnyń ólmeituǵyn óneri!
Kózi qaryǵyp,
Qoshtasýǵa ózińmen
Aq taiaǵy ǵumyryńdai sholtańdap,
Sholaq belsenip aqsaq kúdik keledi – 
Quraqtai qaýlap kótermeseń basyńdy –
Jubatqandy jylap júrip qulatyp,
Jegidei jep talanttynyń tamyryn,
Ómiri ozyp,
Órken jaia beredi! –
Bas kóterip,
Tuldanýyń – keregi! –
Ólilerdiń tiri ekenin bilsin ol!
Tirisinde óli ekem dep júrsin ol!..

Jazýshylar úiin kómdi qaraly ún:
Shalyqty ómir óksiginen ananyń,
Shańytty óńir óksiginen balanyń – 
Óńgerip ap áketerdei qyrqaǵa – 
Aqyntaýdy Alataýǵa telirdei –

«Kishkentaiy» Qurmanǵazy dananyń!
Úmitin úzbei mynaý jaryq dúnieniń
Buira shashpen jaýyp jumyq kózińdi
Bir kóterseń basyńdy, aqyn, jaradyń?!

Buira shashpen jaýyp jumyq kózińdi,
Týǵan elge tabystashy ózińdi – 
Ýshyqtyrma perishte – pák sezimdi,
Tunshyqtyrma kóni qatqan tózimdi?! –
Óldi! – dedi – haram jandar bezindi,
Ólgen joq! – dep – adal jandar ah uryp,
Ólmeidi! – dep - ókpe-baýyrym ezildi!..

Kóter basty?!
Sulq jatý bola ma! –
Máńgi uiqyǵa yryq berme, jan aǵa!
Kórik bershi kúzdei solǵyn qalaǵa?!
Shabyt syila sońyńdaǵy inige,
Shattyq syila aldyńdaǵy aǵaǵa!
Shýaq syila artyńdaǵy balańa,
Qýat syila jan-jaryńa, anańa…

Úlkendi de,
Kishini de jylatpa,
Tirligińniń jasyl týyn qulatpa!
Dúr silkinip dúnieaýi jerge tús,
Tabyt-taqty qur qaitaryp qyratqa!
Kóter basty?!
Kóter basty, aqynym,
Jaýap bolyp tóngen kileń suraqqa!

Aibynynan ajal shoshyp qashatyn,
Mysy myń san haltýrany basatyn,
Jyrymenen jan shyraiyn ashatyn
Siqyrdaiyn sóz juparyn shashatyn,
Kóter, aqyn, kóter, káni, basyńdy?! – 
Qalyń eli qaýmalasyp kelgende,
Aspan astyn qudyretine qairan ǵyp,
Basyn aqyn kótermese nesi aqyn?!

Bir minýtqa kóter, aqyn, basyńdy?!
Oiy ylasqa oinat náýbat-jasyńdy.
Jyndai órip jansyz gúltáj lentaly,
Kúi kúiigin alty qyrdan asyrdy – 
Kóter, aqyn, kóter, aqyn, basyńdy! – 
Bir minýtqa tirilt óli arýaqty – 
Tólegendi,
Muqaǵali,
Qasymdy…
Tasyt, aqyn, qas dep tutqan dosyńdy,
Jasyt, aqyn, dos dep tutqan qasyńdy…

Kóter basty?!
Súieneri sen edi,
Qazaǵymnyń jyr-óleńi - óneri!
Qara oranyp,
Qatar-qatar sap túzep,
Ana tili ardasynan qapyda
Airyldyq dep aza tutyp keledi:
Et-jaqynyń,
Týǵan-týys,
Baýyryń,
Kindigińniń qany tamǵan aýylyń,
Úi-ormanyń,
Jumys-ornyń,
Baspa – Anań,
Jumbaq, syrshyl, muńdy únińdi tyńdaǵan,
Aqylmanyń – 
Oqyrmanyń myńdaǵan!..
Bir sekýndqa kóter basty, aqynym,
Qoshtasýǵa keledi alys-jaqynyń…
Tirilerdiń záre-qutyn ushyrma? – 
Kóter basty?!
Tek aqyryn, aqyryn…

Basyńdy, aqyn, bir kóterseń – bolǵany,
Bir kóterseń – kemisimniń tolǵany – 
Tarar tylsym qushtarlyqtyń tolǵaǵy.
Bir kóterý – tirligimniń qorǵany – 
Ómirimniń máni – jasyl ormany.
Bir kóterý – adamzattyń armany – 
Ólim-Jitim barlyǵynyń jalǵany!
Bir kóterseń – qajet emes qalǵany!

Bir kótershi!
Bir kótershi basyńdy?! – 
Múmkin emes aqyn-ǵumyr solmaǵy!!

III

O, Ǵalamat!..
Aqyn basyn kóterdi,
Kóterdi de júrekterge ot órdi – 
Qara sózben almai jurttyń mazasyn,
Qupiia sazben jetkizdi jan azasyn:
«… Men nebári 48 jastamyn.
Ómirimdi jylaýmenen bastadym.
Jylap boldym.
Endi máńgi jylaman.
Jylamaidy kesken terek qulaǵan.
Jylamaimyn.
Kóz jasynan jurdaimyn – 
Qýanyshtyń qasiretin urlaimyn – 
Alataýdyń búiregindei buǵynyp,
Túneginde jasyrynǵan nurdaimyn.
Men - tirimin.
Toqtaǵan joq júregim – 
Quraq bolyp kógeremin,
Bulaq bolyp kúlemin.
Men - tirimin.
Tirimin - Men.
Ólgem joq.
Óletindei ómir súrip kórgem joq:
Tórt jasymda men ákemnen airyldym,
Kók qajeti – qanatymnan qairyldym.
Qairyldym da qaldym jerdi mekendep – 
Endi kúnim ne bolady eken dep.

Qoldy boldy.
Úshti-kúili joǵaldy – 
Meniń kórer qyzyǵymdy doǵardy.
Kúte-kúte eki kózim tórt boldy,
Óksi-óksi kókiregime dert toldy.
Oralmady ákem ketken jaǵynan,
Bizdi tastap-bezdi sairan baǵynan.
Ákeli uldyń etken isi baiandy – 
«Tańy aiyrylmaq attyǵa ergen jaiaýdyń».
Kóldeneńdi kóliktiniń taiaǵy – 
Ákesizge alaqandai aialy.
Ákesizdiń kórgen kúni qurysyn – 
Keiinnen de opyq jedim bul úshin:
Ákesiz ul kóringendi jatsynyp,
Bolmashyǵa buldanady shart synyp – 
Ákesiz tul tańym atyp, kún batty,
Ana áldii kózim jasyn qurǵatty.
Úshke deiin besigimde shermende,
Tórt jasymda tái-tái tura bergende,
Ataq-dańqtan aqyl-esi shatysqan,
Kresti pále boi kóterdi Batystan.

Batys – Shyǵys – 
Shalatuǵyn qiiaqty
Dúnieniń eki kózi ziiatty.
Eki kózdiń ortasyna,
Bir-birin
Shuqyttyrmai,
Baǵar tirlik tynysyn
Muryn kerek siiaqty…
Bes pen Alty – Ana shashyn aǵartty – 
Fashizm-sum beibit kúnge oq atty.
Jeti jasta taza jetim atandym – 
Habarsyzdan qara qaǵaz-hat aldym.
Týmai jatyp týa shókken muńlyqpyn,
Muńlyq kúide ýyn ishtim sumdyqtyń.
Ýyn iship sumdyqtan saý qaldym men,
Saý qalǵan soń esim jiyp aldym men…

Soǵys…- deidi anam meni qushaqtap,
Seniń jalǵyz kókeshińnen aiyrǵan…» -
«… Es bilgeli men ómirge ǵashyq em,
Talai-talai qýanyp em, jasyp em.
Syrlas edim jalǵyz ósken qaiyńmen,
Syrlas edim taýdyń tarǵyl tasymen…!» – 
Jalǵyz óstik jetimdikke bas urmai,
Qatty boldyq taýdyń tarǵyl tasyndai.
Jalǵyzdyqqa júrek qalai shydasyn,
Qattymyn dep qalai keýde urasyń…
Men - tirimin.

Bizdiń urpaq,
Bizdiń býyn berik-ti,
Taǵdyrǵa esh bergemiz joq erikti.
Kirpishi bop qalandyq biz Baqyttyń,
Túrpisine talandyq biz Ýaqyttyń.
Joqshylyqtyń shiqyldatyp arbasyn,
Bizder soqtyq Besjyldyqtar balǵasyn.
Soqqan balǵa som temirdi iledi – 
Temir-dúnie shyr ainalyp biledi.
Bilep, bilep ushty qiian ǵaryshqa,
Biraq, bizder mastanbadyq tabysqa…
Býyn bekip Biz ómirge kelgeli,
Tynysy kemip tyndy NATO elderi.
Tyndy NATO taýyp Atom – dúleidi,
Neitronnan Jer menen Kók úreili.
Pále qaita boi kóterdi Batystan – 
Ataq-dańqtan aqyl-oiy shatysqan.

Batys – Shyǵys – 
Túbi tabar miiatty
Dúnieniń Qol, Aiaǵy ziiatty.
Qol men Aiaq Adam quraý úshin de – 
Jaýlastyrmai,
Jarastyrar ekeýin – 
Julyn kerek siiaqty…
«Pershingter» - raketalar qanatty,
Tynyshtyqtyń aýyzyn qan jalatty.
Jalańashtap HH ǵasyrdy,
Qurtty NATO Jerdegi bar asyldy:
Jan kerek dep qurtyp tyndy jylandy,
Qan kerek dep qurtyp tyndy ulardy,
Dán kerek dep shegirtkeni… torǵaidy
Qurtyp tyndy. Joq, bolmaidy. Bolmaidy.
Qoi jeidi dep qurtyp tyndy bórini,
Oi jeidi dep qurtyp tyndy serini.
Tuiaqty – ozar,
Qanattyny asar dep
Qurtyp tyndy – 
Atyp, asyp, asap jep…

Dertke – daýa, emge – shipa jandynyń – 
Qurtyp tyndy, qurtyp tyndy barlyǵyn – 
Ormany joq, qorǵany joq qamsyzdy –
Tsivilizatsiiaǵa sebi tier jansyzdy – 
Muhittardy, ózenderdi, kólderdi – 
Jer kerek dep baǵy taiǵan elderdi,
El kerek dep nebir qairan erlerdi,
Dindi-dildi qurtyp tyndy, qurǵyr-ai,
Tildi qurtty burai-burai, sumdyq-ai…

NATO dese Jer júregi muzdaǵan,
Túptep kelse – NATO da - Adam,
Biz de – Adam – 
Qýanǵysh bájin quzǵa atqan da – sol Adam,
Qaiǵy emshegin syzdatqan da – sol Adam – 
Bárin qurtyp, bárin qurtyp jatyrmyz – 
Ózin-ózi qurtyp tynar Batyrmyz.
Ne tabamyz tabiǵatty óltirip – 
Shalǵyndardy keledi aidap shól túrip…
Adam oiy Ai, Marstan ári asty,
Asqan oi men sana itshe talasty.
Yryldasty, yrǵasty kep, talandy,
Talanýdyń arty – tastai qarańǵy – 
Kók pen Jerdiń aza boiy qaza bop,
Tiride de, ólide de maza joq…

Jazmyshymnyń osy ma edi jazbaǵy,
Júrek shanshyp, eski dertim qozdady.
Dert qozdady,
Qyzyl tilim, sairashy – 
Sairaýyńnan – 
Bailamyńnan taimashy.
Betin aýlaq salsyn Atom-dúleidiń,
Neitron taýpyq tapsa eken dep tileimin.
Men ózimdi – tynyshyn alǵan tirliktiń – 
Uiytqysyndai sezinemin úreidiń.
Kúlli álemdi turǵanda úrei qamalap,
Bolashaqqa et jolyńdy amanat. 
Dúniedegi eń dara jol – Bizdiń jol,
Dúniedegi eń sara jol – Bizdiń jol…

Ei, Bolashaq, tyńda, atyńnyń bur basyn – 
Ótsin ómir. Zymyran Ýaqyt zyrlasyn.
Tyńda meni, ainalaiyn Bolashaq,
Saǵan laiyq paiym menen parasat.
Erkin ushsyn – Jer qanaty kúimesin,
Kúiretpegin tirshiliktiń kúimesin.
Kók zaýaly Jer quiqasyn úitpesin,
Áz tabiǵat óz bolmysyn kúittesin.
Buzylmasyn Beibitshilik qamaly – 
Bir kezdegi búgingidei qaryshtap – 
Álemeti – opat bolǵan ǵasyrdyń – 
Oralmasyn dinozavr zamany…

Men keteiin alańdamai artyma,
Jetedi Adam Adamdyqtyń parqyna.
Ei, Bolashaq, ainalaiyn Bolashaq,
Saǵan laiyq paiym menen parasat – 
Úpter bolsań úddesin aq tilektiń – 
Bosatamyn tutqyndaryn túnektiń – 
Shynǵa ainalyp ańyz benen ertegiń,
Vergiliii bolam jańa Danteniń…
Jer betinen jetim kórmeý – tilegim.
Qara tastai qataimasyn júregiń.
Jalǵyzdyqtyń azabynan saqtai gór,
Jetimdiktiń mazaǵynan saqtai gór…

Bul fánige jetim bolyp kelip em,
Jetim-ǵumyr támámdalsyn menimen.
Men bolaiyn jetimdiktiń qurbany,
Men bolaiyn jalǵyzdyqtyń qurbany…
Qosh bolyńdar, qyzǵaldaǵym – qyzdarym,
Qosh bolyńdar, qyrandarym – uldarym…
… Tiri júrip oilamadym bas qamyn,
Kir shalmasyn óleń-ómir aspanyn…
Aianbady… Aq jýdy… Adal arýlap…
Ana-Jerge amanattap dostarym…
Qosh bolyńdar. Qosh bolyńdar, Adamdar.
Ólmeidi Aqyn – 
Meni tiri sanańdar.
Bolashaqqa jeter daýsym jańǵyryp.
Men – tirimin.
Endigi ómirim – Máńgilik…

IV

…Tirisiń – Aqyn!..
Ólgeniń joq!
Ólgeniń!
Bári ótirik –
Qoshtasqanym, 
Kómgenim! – 
Ýaqytty qulpytaspen bastyryp,
Men seni emes,
Kúdigimdi jerledim!..
Jyrmen emdep jazylmaityn jarany,
Kúiin keshtiń tabiǵattyń qaraly – 
Ólgeniń joq! – 
Zamanaqyr bolsa da – 
Kózi – uiqyda,
Kóńili – oiaý
Aqyn tiri qalady!
Aqyn tiri qalady!

22-30 qarasha, 1983 jyl. Almaty