مەڭگٸلٸك جىرى

جۇمەكەنگە

I

ٶلدٸڭ, اقىن!..
جو-جوق!
ٶلگەنٸڭ جوق!
ٶلگەنٸڭ!..
بەرٸ ٶتٸرٸك – 
ەستٸگەنٸم,
كٶرگەنٸم! – 
اقيقاتتىڭ اقتىعىنا ورانىپ, 
ەندٸڭ قارا قالىبىنا پەندەنٸڭ!
جىرمەن ەمدەپ جٷرەكتەگٸ جارانى,
كٷيٸن كەشتٸڭ تابيعاتتىڭ قارالى – 
ٶلگەنٸڭ جوق! – 
قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا – 
اقىن تٸرٸ قالادى!
اقىن تٸرٸ قالادى!

ٸٸ

بٸر-اق سەتكە كٶتەر باستى, اقىنىم! – 
قوشتاسۋعا كەلدٸ الىس-جاقىنىڭ…
پەندەلەردٸڭ زەرە-قۇتىن ۇشىرما – 
كٶتەر باستى?!
تەك اقىرىن, اقىرىن… 
نەگە, اقىنىم, كٶتەرمەيسٸڭ باسىڭدى,
تٸرلٸگٸڭە تولمادى ما تاقىمىڭ?!

نەگە, اقىنىم, كٶتەرمەيسٸڭ باسىڭدى?
نەگە جۇرتقا كٶرسەتپەيسٸڭ راسىڭدى?! –
ٶلدٸ! – دەدٸ باقتالاسىڭ باسىنىپ,
ٶلگەن جوق! – دەپ دوس-جارانىڭ اشىندى.
ٶلمەيدٸ! – دەپ ٶرتكە سالدىم جانىمدى -
قۇر بەكەرگە تٶكپە مەنٸڭ جاسىمدى?!
كٶتەر, اقىن, كٶتەر, كەنٸ, باسىڭدى!

كٶتەر باستى!
جيىن-توپتى سارالا! –
قان جٷگٸرتكٸز قايعى تولى قاراعا!
دۋماندى ٶلكە دىمى بٸتٸپ قالا ما?
كٷز ٶكپەگٸ كٶڭٸل ايتتى دالاعا!
سەۋلەڭ دارىپ كٶردەي سوقىر ساناعا,
تەۋبەسٸنە كەلەر مە ەكەن, جان اعا?..
كٶتەر باستى?!
رۋحىمەن جەبەۋگە 
اقىرەتتٸك اجالىڭمەن ايقاسىپ 
بەتحوۆەننٸڭ ٶزٸ تٷستٸ اراعا!..

كٶتەر باستى?!
سٷيەنەرٸ سەن ەدٸ,
قازاعىمنىڭ جىرى مەنەن ٶلەڭٸ!
قادىر تۇتىپ,
قوشتاسۋعا ٶزٸڭمەن
«قيسىنىن تاۋىپ قىرشىن كەتتٸڭ قالقامداپ»
تۇلىپتاي ٸسٸپ مىلقاۋ شىدام كەلەدٸ – 
تارس ايرىلىپ تاۋقىمەتتٸڭ تالاعى,
تەرك ەتەر مەدەۋ تۇتقان مانسۇعىن – 
باس كٶتەرٸپ,
ىم قاعۋىڭ – كەرەگٸ! –
ٶلٸلەردٸڭ تٸرٸ ەكەنٸن بٸلسٸن ول!
تٸرٸ جانى سٸرٸ ەكەنٸن بٸلسٸن ول!..

كٶتەر باستى?!
سٷيەنەرٸ سەن ەدٸ,
قازاعىمنىڭ ٶلمەيتۇعىن ٶنەرٸ!
كٶزٸ قارىعىپ,
قوشتاسۋعا ٶزٸڭمەن
اق تاياعى عۇمىرىڭداي شولتاڭداپ,
شولاق بەلسەنٸپ اقساق كٷدٸك كەلەدٸ – 
قۇراقتاي قاۋلاپ كٶتەرمەسەڭ باسىڭدى –
جۇباتقاندى جىلاپ جٷرٸپ قۇلاتىپ,
جەگٸدەي جەپ تالانتتىنىڭ تامىرىن,
ٶمٸرٸ وزىپ,
ٶركەن جايا بەرەدٸ! –
باس كٶتەرٸپ,
تۇلدانۋىڭ – كەرەگٸ! –
ٶلٸلەردٸڭ تٸرٸ ەكەنٸن بٸلسٸن ول!
تٸرٸسٸندە ٶلٸ ەكەم دەپ جٷرسٸن ول!..

جازۋشىلار ٷيٸن كٶمدٸ قارالى ٷن:
شالىقتى ٶمٸر ٶكسٸگٸنەن انانىڭ,
شاڭىتتى ٶڭٸر ٶكسٸگٸنەن بالانىڭ – 
ٶڭگەرٸپ اپ ەكەتەردەي قىرقاعا – 
اقىنتاۋدى الاتاۋعا تەلٸردەي –

«كٸشكەنتايى» قۇرمانعازى دانانىڭ!
ٷمٸتٸن ٷزبەي مىناۋ جارىق دٷنيەنٸڭ
بۇيرا شاشپەن جاۋىپ جۇمىق كٶزٸڭدٸ
بٸر كٶتەرسەڭ باسىڭدى, اقىن, جارادىڭ?!

بۇيرا شاشپەن جاۋىپ جۇمىق كٶزٸڭدٸ,
تۋعان ەلگە تابىستاشى ٶزٸڭدٸ – 
ۋشىقتىرما پەرٸشتە – پەك سەزٸمدٸ,
تۇنشىقتىرما كٶنٸ قاتقان تٶزٸمدٸ?! –
ٶلدٸ! – دەدٸ – ھارام جاندار بەزٸندٸ,
ٶلگەن جوق! – دەپ – ادال جاندار اھ ۇرىپ,
ٶلمەيدٸ! – دەپ - ٶكپە-باۋىرىم ەزٸلدٸ!..

كٶتەر باستى?!
سۇلق جاتۋ بولا ما! –
مەڭگٸ ۇيقىعا ىرىق بەرمە, جان اعا!
كٶرٸك بەرشٸ كٷزدەي سولعىن قالاعا?!
شابىت سىيلا سوڭىڭداعى ٸنٸگە,
شاتتىق سىيلا الدىڭداعى اعاعا!
شۋاق سىيلا ارتىڭداعى بالاڭا,
قۋات سىيلا جان-جارىڭا, اناڭا…

ٷلكەندٸ دە,
كٸشٸنٸ دە جىلاتپا,
تٸرلٸگٸڭنٸڭ جاسىل تۋىن قۇلاتپا!
دٷر سٸلكٸنٸپ دٷنيەاۋي جەرگە تٷس,
تابىت-تاقتى قۇر قايتارىپ قىراتقا!
كٶتەر باستى?!
كٶتەر باستى, اقىنىم,
جاۋاپ بولىپ تٶنگەن كٸلەڭ سۇراققا!

ايبىنىنان اجال شوشىپ قاشاتىن,
مىسى مىڭ سان حالتۋرانى باساتىن,
جىرىمەنەن جان شىرايىن اشاتىن
سيقىردايىن سٶز جۇپارىن شاشاتىن,
كٶتەر, اقىن, كٶتەر, كەنٸ, باسىڭدى?! – 
قالىڭ ەلٸ قاۋمالاسىپ كەلگەندە,
اسپان استىن قۇدىرەتٸنە قايران عىپ,
باسىن اقىن كٶتەرمەسە نەسٸ اقىن?!

بٸر مينۋتقا كٶتەر, اقىن, باسىڭدى?!
ويى ىلاسقا وينات نەۋبات-جاسىڭدى.
جىنداي ٶرٸپ جانسىز گٷلتەج لەنتالى,
كٷي كٷيٸگٸن التى قىردان اسىردى – 
كٶتەر, اقىن, كٶتەر, اقىن, باسىڭدى! – 
بٸر مينۋتقا تٸرٸلت ٶلٸ ارۋاقتى – 
تٶلەگەندٸ,
مۇقاعالي,
قاسىمدى…
تاسىت, اقىن, قاس دەپ تۇتقان دوسىڭدى,
جاسىت, اقىن, دوس دەپ تۇتقان قاسىڭدى…

كٶتەر باستى?!
سٷيەنەرٸ سەن ەدٸ,
قازاعىمنىڭ جىر-ٶلەڭٸ - ٶنەرٸ!
قارا ورانىپ,
قاتار-قاتار ساپ تٷزەپ,
انا تٸلٸ ارداسىنان قاپىدا
ايرىلدىق دەپ ازا تۇتىپ كەلەدٸ:
ەت-جاقىنىڭ,
تۋعان-تۋىس,
باۋىرىڭ,
كٸندٸگٸڭنٸڭ قانى تامعان اۋىلىڭ,
ٷي-ورمانىڭ,
جۇمىس-ورنىڭ,
باسپا – اناڭ,
جۇمباق, سىرشىل, مۇڭدى ٷنٸڭدٸ تىڭداعان,
اقىلمانىڭ – 
وقىرمانىڭ مىڭداعان!..
بٸر سەكۋندقا كٶتەر باستى, اقىنىم,
قوشتاسۋعا كەلەدٸ الىس-جاقىنىڭ…
تٸرٸلەردٸڭ زەرە-قۇتىن ۇشىرما? – 
كٶتەر باستى?!
تەك اقىرىن, اقىرىن…

باسىڭدى, اقىن, بٸر كٶتەرسەڭ – بولعانى,
بٸر كٶتەرسەڭ – كەمٸسٸمنٸڭ تولعانى – 
تارار تىلسىم قۇشتارلىقتىڭ تولعاعى.
بٸر كٶتەرۋ – تٸرلٸگٸمنٸڭ قورعانى – 
ٶمٸرٸمنٸڭ مەنٸ – جاسىل ورمانى.
بٸر كٶتەرۋ – ادامزاتتىڭ ارمانى – 
ٶلٸم-جٸتٸم بارلىعىنىڭ جالعانى!
بٸر كٶتەرسەڭ – قاجەت ەمەس قالعانى!

بٸر كٶتەرشٸ!
بٸر كٶتەرشٸ باسىڭدى?! – 
مٷمكٸن ەمەس اقىن-عۇمىر سولماعى!!

ٸٸٸ

و, عالامات!..
اقىن باسىن كٶتەردٸ,
كٶتەردٸ دە جٷرەكتەرگە وت ٶردٸ – 
قارا سٶزبەن الماي جۇرتتىڭ مازاسىن,
قۇپييا سازبەن جەتكٸزدٸ جان ازاسىن:
«… مەن نەبەرٸ 48 جاستامىن.
ٶمٸرٸمدٸ جىلاۋمەنەن باستادىم.
جىلاپ بولدىم.
ەندٸ مەڭگٸ جىلامان.
جىلامايدى كەسكەن تەرەك قۇلاعان.
جىلامايمىن.
كٶز جاسىنان جۇردايمىن – 
قۋانىشتىڭ قاسٸرەتٸن ۇرلايمىن – 
الاتاۋدىڭ بٷيرەگٸندەي بۇعىنىپ,
تٷنەگٸندە جاسىرىنعان نۇردايمىن.
مەن - تٸرٸمٸن.
توقتاعان جوق جٷرەگٸم – 
قۇراق بولىپ كٶگەرەمٸن,
بۇلاق بولىپ كٷلەمٸن.
مەن - تٸرٸمٸن.
تٸرٸمٸن - مەن.
ٶلگەم جوق.
ٶلەتٸندەي ٶمٸر سٷرٸپ كٶرگەم جوق:
تٶرت جاسىمدا مەن ەكەمنەن ايرىلدىم,
كٶك قاجەتٸ – قاناتىمنان قايرىلدىم.
قايرىلدىم دا قالدىم جەردٸ مەكەندەپ – 
ەندٸ كٷنٸم نە بولادى ەكەن دەپ.

قولدى بولدى.
ٷشتٸ-كٷيلٸ جوعالدى – 
مەنٸڭ كٶرەر قىزىعىمدى دوعاردى.
كٷتە-كٷتە ەكٸ كٶزٸم تٶرت بولدى,
ٶكسي-ٶكسي كٶكٸرەگٸمە دەرت تولدى.
ورالمادى ەكەم كەتكەن جاعىنان,
بٸزدٸ تاستاپ-بەزدٸ سايران باعىنان.
ەكەلٸ ۇلدىڭ ەتكەن ٸسٸ باياندى – 
«تاڭى ايىرىلماق اتتىعا ەرگەن جاياۋدىڭ».
كٶلدەنەڭدٸ كٶلٸكتٸنٸڭ تاياعى – 
ەكەسٸزگە الاقانداي ايالى.
ەكەسٸزدٸڭ كٶرگەن كٷنٸ قۇرىسىن – 
كەيٸننەن دە وپىق جەدٸم بۇل ٷشٸن:
ەكەسٸز ۇل كٶرٸنگەندٸ جاتسىنىپ,
بولماشىعا بۇلدانادى شارت سىنىپ – 
ەكەسٸز تۇل تاڭىم اتىپ, كٷن باتتى,
انا ەلديٸ كٶزٸم جاسىن قۇرعاتتى.
ٷشكە دەيٸن بەسٸگٸمدە شەرمەندە,
تٶرت جاسىمدا تەي-تەي تۇرا بەرگەندە,
اتاق-داڭقتان اقىل-ەسٸ شاتىسقان,
كرەستٸ پەلە بوي كٶتەردٸ باتىستان.

باتىس – شىعىس – 
شالاتۇعىن قيياقتى
دٷنيەنٸڭ ەكٸ كٶزٸ زيياتتى.
ەكٸ كٶزدٸڭ ورتاسىنا,
بٸر-بٸرٸن
شۇقىتتىرماي,
باعار تٸرلٸك تىنىسىن
مۇرىن كەرەك سيياقتى…
بەس پەن التى – انا شاشىن اعارتتى – 
فاشيزم-سۇم بەيبٸت كٷنگە وق اتتى.
جەتٸ جاستا تازا جەتٸم اتاندىم – 
حابارسىزدان قارا قاعاز-حات الدىم.
تۋماي جاتىپ تۋا شٶككەن مۇڭلىقپىن,
مۇڭلىق كٷيدە ۋىن ٸشتٸم سۇمدىقتىڭ.
ۋىن ٸشٸپ سۇمدىقتان ساۋ قالدىم مەن,
ساۋ قالعان سوڭ ەسٸم جيىپ الدىم مەن…

سوعىس…- دەيدٸ انام مەنٸ قۇشاقتاپ,
سەنٸڭ جالعىز كٶكەشٸڭنەن ايىرعان…» -
«… ەس بٸلگەلٸ مەن ٶمٸرگە عاشىق ەم,
تالاي-تالاي قۋانىپ ەم, جاسىپ ەم.
سىرلاس ەدٸم جالعىز ٶسكەن قايىڭمەن,
سىرلاس ەدٸم تاۋدىڭ تارعىل تاسىمەن…!» – 
جالعىز ٶستٸك جەتٸمدٸككە باس ۇرماي,
قاتتى بولدىق تاۋدىڭ تارعىل تاسىنداي.
جالعىزدىققا جٷرەك قالاي شىداسىن,
قاتتىمىن دەپ قالاي كەۋدە ۇراسىڭ…
مەن - تٸرٸمٸن.

بٸزدٸڭ ۇرپاق,
بٸزدٸڭ بۋىن بەرٸك-تٸ,
تاعدىرعا ەش بەرگەمٸز جوق ەرٸكتٸ.
كٸرپٸشٸ بوپ قالاندىق بٸز باقىتتىڭ,
تٷرپٸسٸنە تالاندىق بٸز ۋاقىتتىڭ.
جوقشىلىقتىڭ شيقىلداتىپ ارباسىن,
بٸزدەر سوقتىق بەسجىلدىقتار بالعاسىن.
سوققان بالعا سوم تەمٸردٸ يلەدٸ – 
تەمٸر-دٷنيە شىر اينالىپ بيلەدٸ.
بيلەپ, بيلەپ ۇشتى قييان عارىشقا,
بٸراق, بٸزدەر ماستانبادىق تابىسقا…
بۋىن بەكٸپ بٸز ٶمٸرگە كەلگەلٸ,
تىنىسى كەمٸپ تىندى ناتو ەلدەرٸ.
تىندى ناتو تاۋىپ اتوم – دٷلەيدٸ,
نەيتروننان جەر مەنەن كٶك ٷرەيلٸ.
پەلە قايتا بوي كٶتەردٸ باتىستان – 
اتاق-داڭقتان اقىل-ويى شاتىسقان.

باتىس – شىعىس – 
تٷبٸ تابار ميياتتى
دٷنيەنٸڭ قول, اياعى زيياتتى.
قول مەن اياق ادام قۇراۋ ٷشٸن دە – 
جاۋلاستىرماي,
جاراستىرار ەكەۋٸن – 
جۇلىن كەرەك سيياقتى…
«پەرشينگتەر» - راكەتالار قاناتتى,
تىنىشتىقتىڭ اۋىزىن قان جالاتتى.
جالاڭاشتاپ حح عاسىردى,
قۇرتتى ناتو جەردەگٸ بار اسىلدى:
جان كەرەك دەپ قۇرتىپ تىندى جىلاندى,
قان كەرەك دەپ قۇرتىپ تىندى ۇلاردى,
دەن كەرەك دەپ شەگٸرتكەنٸ… تورعايدى
قۇرتىپ تىندى. جوق, بولمايدى. بولمايدى.
قوي جەيدٸ دەپ قۇرتىپ تىندى بٶرٸنٸ,
وي جەيدٸ دەپ قۇرتىپ تىندى سەرٸنٸ.
تۇياقتى – وزار,
قاناتتىنى اسار دەپ
قۇرتىپ تىندى – 
اتىپ, اسىپ, اساپ جەپ…

دەرتكە – داۋا, ەمگە – شيپا جاندىنىڭ – 
قۇرتىپ تىندى, قۇرتىپ تىندى بارلىعىن – 
ورمانى جوق, قورعانى جوق قامسىزدى –
تسيۆيليزاتسيياعا سەبٸ تيەر جانسىزدى – 
مۇحيتتاردى, ٶزەندەردٸ, كٶلدەردٸ – 
جەر كەرەك دەپ باعى تايعان ەلدەردٸ,
ەل كەرەك دەپ نەبٸر قايران ەرلەردٸ,
دٸندٸ-دٸلدٸ قۇرتىپ تىندى, قۇرعىر-اي,
تٸلدٸ قۇرتتى بۇراي-بۇراي, سۇمدىق-اي…

ناتو دەسە جەر جٷرەگٸ مۇزداعان,
تٷپتەپ كەلسە – ناتو دا - ادام,
بٸز دە – ادام – 
قۋانعىش بەجٸن قۇزعا اتقان دا – سول ادام,
قايعى ەمشەگٸن سىزداتقان دا – سول ادام – 
بەرٸن قۇرتىپ, بەرٸن قۇرتىپ جاتىرمىز – 
ٶزٸن-ٶزٸ قۇرتىپ تىنار باتىرمىز.
نە تابامىز تابيعاتتى ٶلتٸرٸپ – 
شالعىنداردى كەلەدٸ ايداپ شٶل تٷرٸپ…
ادام ويى اي, مارستان ەرٸ استى,
اسقان وي مەن سانا يتشە تالاستى.
ىرىلداستى, ىرعاستى كەپ, تالاندى,
تالانۋدىڭ ارتى – تاستاي قاراڭعى – 
كٶك پەن جەردٸڭ ازا بويى قازا بوپ,
تٸرٸدە دە, ٶلٸدە دە مازا جوق…

جازمىشىمنىڭ وسى ما ەدٸ جازباعى,
جٷرەك شانشىپ, ەسكٸ دەرتٸم قوزدادى.
دەرت قوزدادى,
قىزىل تٸلٸم, سايراشى – 
سايراۋىڭنان – 
بايلامىڭنان تايماشى.
بەتٸن اۋلاق سالسىن اتوم-دٷلەيدٸڭ,
نەيترون تاۋپىق تاپسا ەكەن دەپ تٸلەيمٸن.
مەن ٶزٸمدٸ – تىنىشىن العان تٸرلٸكتٸڭ – 
ۇيىتقىسىنداي سەزٸنەمٸن ٷرەيدٸڭ.
كٷللٸ ەلەمدٸ تۇرعاندا ٷرەي قامالاپ,
بولاشاققا ەت جولىڭدى امانات. 
دٷنيەدەگٸ ەڭ دارا جول – بٸزدٸڭ جول,
دٷنيەدەگٸ ەڭ سارا جول – بٸزدٸڭ جول…

ەي, بولاشاق, تىڭدا, اتىڭنىڭ بۇر باسىن – 
ٶتسٸن ٶمٸر. زىمىران ۋاقىت زىرلاسىن.
تىڭدا مەنٸ, اينالايىن بولاشاق,
ساعان لايىق پايىم مەنەن پاراسات.
ەركٸن ۇشسىن – جەر قاناتى كٷيمەسٸن,
كٷيرەتپەگٸن تٸرشٸلٸكتٸڭ كٷيمەسٸن.
كٶك زاۋالى جەر قۇيقاسىن ٷيتپەسٸن,
ەز تابيعات ٶز بولمىسىن كٷيتتەسٸن.
بۇزىلماسىن بەيبٸتشٸلٸك قامالى – 
بٸر كەزدەگٸ بٷگٸنگٸدەي قارىشتاپ – 
ەلەمەتٸ – وپات بولعان عاسىردىڭ – 
ورالماسىن دينوزاۆر زامانى…

مەن كەتەيٸن الاڭداماي ارتىما,
جەتەدٸ ادام ادامدىقتىڭ پارقىنا.
ەي, بولاشاق, اينالايىن بولاشاق,
ساعان لايىق پايىم مەنەن پاراسات – 
ٷپتەر بولساڭ ٷددەسٸن اق تٸلەكتٸڭ – 
بوساتامىن تۇتقىندارىن تٷنەكتٸڭ – 
شىنعا اينالىپ اڭىز بەنەن ەرتەگٸڭ,
ۆەرگيلييٸ بولام جاڭا دانتەنٸڭ…
جەر بەتٸنەن جەتٸم كٶرمەۋ – تٸلەگٸم.
قارا تاستاي قاتايماسىن جٷرەگٸڭ.
جالعىزدىقتىڭ ازابىنان ساقتاي گٶر,
جەتٸمدٸكتٸڭ مازاعىنان ساقتاي گٶر…

بۇل فەنيگە جەتٸم بولىپ كەلٸپ ەم,
جەتٸم-عۇمىر تەمەمدالسىن مەنٸمەن.
مەن بولايىن جەتٸمدٸكتٸڭ قۇربانى,
مەن بولايىن جالعىزدىقتىڭ قۇربانى…
قوش بولىڭدار, قىزعالداعىم – قىزدارىم,
قوش بولىڭدار, قىراندارىم – ۇلدارىم…
… تٸرٸ جٷرٸپ ويلامادىم باس قامىن,
كٸر شالماسىن ٶلەڭ-ٶمٸر اسپانىن…
ايانبادى… اق جۋدى… ادال ارۋلاپ…
انا-جەرگە اماناتتاپ دوستارىم…
قوش بولىڭدار. قوش بولىڭدار, ادامدار.
ٶلمەيدٸ اقىن – 
مەنٸ تٸرٸ ساناڭدار.
بولاشاققا جەتەر داۋسىم جاڭعىرىپ.
مەن – تٸرٸمٸن.
ەندٸگٸ ٶمٸرٸم – مەڭگٸلٸك…

IV

…تٸرٸسٸڭ – اقىن!..
ٶلگەنٸڭ جوق!
ٶلگەنٸڭ!
بەرٸ ٶتٸرٸك –
قوشتاسقانىم, 
كٶمگەنٸم! – 
ۋاقىتتى قۇلپىتاسپەن باستىرىپ,
مەن سەنٸ ەمەس,
كٷدٸگٸمدٸ جەرلەدٸم!..
جىرمەن ەمدەپ جازىلمايتىن جارانى,
كٷيٸن كەشتٸڭ تابيعاتتىڭ قارالى – 
ٶلگەنٸڭ جوق! – 
زاماناقىر بولسا دا – 
كٶزٸ – ۇيقىدا,
كٶڭٸلٸ – وياۋ
اقىن تٸرٸ قالادى!
اقىن تٸرٸ قالادى!

22-30 قاراشا, 1983 جىل. الماتى