Internettegi jalǵan dini aqparat birneshe baǵytta kezdesedi. Birinshiden, qasietti kitaptardyń aiattary men hadisterin konteksten bólip túsindirý jiilegen. Ekinshiden, qoǵamdaǵy zańdardy joqqa shyǵaryp, memlekettiń zaiyrly qaǵidattaryna qarsy pikirler taratatyn materialdar bar. Úshinshiden, adamdardy belgili bir topqa qosylýǵa nemese kúmándi qaiyrymdylyq qorlaryna qarjy aýdarýǵa úndeitin alaiaqtyq áreketter de kezdesedi. Mundai jaǵdaida árbir azamattyń mediasaýattylyǵy erekshe mańyzǵa ie. Kez kelgen dini aqparatty kórgende onyń qaidan jariialanǵanyna nazar aýdarý qajet. Aqparattyń avtory kim? Onyń dini bilimi bar ma? Ol resmi dini mekemelerdiń ókili me? Osy suraqtarǵa jaýap izdeý – jalǵan aqparattan qorǵanýdyń alǵashqy qadamy. Bul týraly QR ǴJBM ǴK Filosofiia saiasattaný jáne dintaný institýty Dintanýlyq zertteýler ortalyńynyń jetekshisi, PhD, Shaǵyrbai Almasbek Dúisenbekuly Ult.kz saitynyń tilshisine bergen suqbatynda tarqatyp aityp berdi.
– Qazirgi tańda internettegi jalǵan dini aqparattyń taralýy qanshalyqty ózekti másele?
– Jalǵan dini aqparattyń taralýy qazirgi tańda ózekti. Sebebi, áleýmettik zertteýler nátijesin qaraityn bolsaq, jastardyń dini suraq týyndaǵanda jaýapty qaidan izdeisiz degen suraqqa elý paiyzdan joǵary kórsetkish, internetten dep jaýap bergen. Jastardyń qandai saittardan aqparat alyp júrgeni bizge belgisiz. Osy turǵydan alǵanda internettegi jalǵan dini aqparat taralý joldarynyń aldyn alý jumystaryn jan-jaqty zerttep, oǵan qarsy jumystardy kúsheitý qajet.
– Jalǵan dini aqparatty qarapaiym azamat qandai belgilerine qarap ajyrata alady?
• Sensatsiialyq nemese qorqytýǵa negizdelgen mazmun. Mysaly, «tek biz ǵana aqiqattamyz», «muny oryndamasań mindetti túrde jazaǵa ushyraisyń» degen siiaqty málimdemeler.
• Derekkózdiń belgisiz bolýy. Aqparattyń avtory, shyqqan jeri nemese qaidan alynǵany kórsetilmeidi nemese naqty dálelder keltirilmeidi.
• Dini mátinderdi konteksten julyp alý. Qasietti kitaptardan nemese ǵalymdardyń sózderinen bir bóligin ǵana keltirip, tolyq maǵynasyn burmalaý.
• Basqa kózqarastardy tolyq joqqa shyǵarý. Barlyq basqa dini qaýymdardy nemese ǵalymdardy «adasqan», «jaý» dep sipattaý.
• Zańǵa nemese qoǵamǵa qarsy áreketke itermeleý. Memlekettik zańdardy elemeýge, óshpendilikke, zorlyq-zombylyqqa nemese qoǵamnan oqshaýlanýǵa shaqyrý.
• Emotsiiaǵa ǵana áser etý. Logikalyq dálelden góri qorqynysh, kiná sezimi nemese ashý-yza arqyly sendirýge tyrysý.
• Syn aitýǵa nemese suraq qoiýǵa tyiym salý. «Suraq qoima», «kúmándaný – kúná» degen ustanymdar aqparattyń senimdiligine kúmán týdyrady.
• Qarjy nemese jeke paidaǵa baǵyttalýy. Mindetti túrde aqsha aýdarýdy, qymbat kýrstarǵa jazylýdy nemese barlyq múlkin belgili bir topqa berýdi talap etý.
– Áleýmettik jelidegi dini paraqshalar men ýaǵyzdardyń senimdiligin qalai tekserýge bolady?
– Birinshiden, avtoryn tekserý, dini bilimin, qandai oqý ornyn bitirgen. Aqparattyń derekkózderine nazar aýdarý. Senimdi ýaǵyzdarda qasietti mátinderge, klassikalyq dini eńbekterge siltemeler beriledi. Senimdi dini aqparat adamdardy ózara qurmetke, bilim alýǵa jáne zańdy saqtaýǵa shaqyrady. Senimdi paraqshalar dáiekti aqparat beredi, qatelesse túzetedi jáne pikirlerin dáleldermen negizdeidi.
– Jastardyń jalǵan dini aqparattyń yqpalyna túspeýi úshin ne isteý kerek?
– Áleýmettik jelide kórgen kez kelgen dini málimetke birden senbei, onyń qaidan alynǵanyn jáne qanshalyqty senimdi ekenin tekserý. Resmi jáne senimdi derekkózderdi paidalaný. Dini saýattylyqty arttyrý. Dinniń negizgi qaǵidalary men tarihyn senimdi ádebietter men bilikti mamandar arqyly úirený jalǵan aqparatty ajyratýǵa kómektesedi. Syni oilaýdy damytý. Kez kelgen málimetti taldap, birneshe derekkózben salystyrý jáne dálelsiz pikirlerge saqtyqpen qaraý. Kúmándi ýaǵyzdardan saq bolý. Eger ýaǵyzda óshpendilikke, qoǵamnan oqshaýlanýǵa nemese zańdy buzýǵa shaqyrý bolsa, ondai aqparattan aýlaq bolǵan jón. Túsiniksiz dini máseleler boiynsha bilikti, dintanýshylardan nemese resmi dini uiymdardyń ókilderinen keńes alý. Áleýmettik jelini jaýapkershilikpen paidalaný. Kúmándi paraqshalarǵa jazylmaý, tekserilmegen aqparatty bólispeý jáne jalǵan kontent týraly habarlaý.
– Dini máseleler boiynsha senimdi aqparatty qaidan alǵan durys?
– Resmi paraqshalardan iaǵni atap aitatyn bolsaq, Din isteri komitetiniń saitynan, din ister basqarmasynyń saitynan jáne QMDB saitynan aqparat alýdy jastarǵa usynamyz.
– Internettegi jalǵan dini aqparattan saqtaný úshin oqyrmandarǵa qandai keńes berer edińiz?
– Dini mátinderdiń durys qoldanylýyna nazar aýdaryńyz. Qasietti kitaptardan alynǵan úzindilerdiń tolyq maǵynasy men kontekstiń saqtalǵanyn tekserińiz. Kúmándi siltemeler men toptarǵa qosylmańyz. Belgisiz chattar, jabyq toptar nemese kúmándi arnalar arqyly taralatyn dini materialdarǵa abai bolyńyz. Tekserilmegen aqparatty taratpańyz. Onyń shynaiylyǵyna kóz jetkizbei turyp, ózgelerge jibermeńiz. Dini jáne tsifrlyq saýattylyqty damytyńyz. Syni oilaý daǵdylaryn qalyptastyryp, jalǵan aqparattyń belgilerin tanýdy úirenińiz. Kúmán týyndasa, mamannan surańyz. Dini suraqtar boiynsha, dintanýshylardan nemese din isteri basqarmalarynyń ókilderinen keńes alyńyz.
– Suqbatyńyzǵa raqmet!
