Ámir Temir Mysyr elindegi mámlúk-qypshaqtar biligin jáne Ankara túbinde Baiazidti jeńgen soń, orasan kúsh-qýatqa ie boldy. Sóitip, jańadan paida bolǵan, imperiia ortalyǵy kóne Samarqand qalasynyń (Imperskii Samarkand) aldynda tek qana Kishi Aziiadaǵy, kezinde Deshti Qypshaq dalasynan barǵan, qypshaqtar qurǵan Uly qaǵanat tur edi. Osy áigili qalany astanasyna ainaldyrǵan Orta Aziialyq barystyń endigi maqsaty, aldynda turǵan osy memleketti qalaida jaýlap alyp jáne ony óz ieligine ainaldyrý bolatyn. Degenmen, Ámir Temir áskeri bulardy da kóp uzatpai talqandap, búkil Kishi Aziia aýmaǵyn ózine qosyp aldy. Sonymen, Aziia keńistiginde Temirlanǵa qarsy keletin jáne onymen maidanǵa shyǵyp, soǵysa alatyn memleket qalmaǵan edi. 1396 jyldyń (tyshqan jyly) jazynda, orasan zor oljamen jáne qolǵa túsken qalyń tutqyndarmen elge qaitady. Zarafshan atyraby buryn-sońdy joryq joly ákelgen, mundai bailyqty kórmegen-di.
Ámir Temirdiń endigi jalǵyz baqtalasy jáne jaýy bolyp sanalatyn, Eýraziia keńistigine ornalasqan Altyn Orda imperiiasy ǵana qalǵan edi. Árine, osy Uly qaǵanatqa, óz ýaqytynda bir ret joryq jasap, Edildiń boiynda ony qirata jeńgen bolatyn. Degenmen bul joryqta kavkaz aýmaǵyn jáne slavian elderi men Eýropanyń shyǵys bóligin ýysynda ustap turǵan kóshpeli qypshaq imperiiasy onshalyqty álsirei qoimaǵan bolatyn.
Osy arada biz oqyrmandarymyzǵa mynany eskertkimiz keledi:
Qazirgi ǵylymi eńbekterde buryndar aitylyp jáne jazylyp kelgen (kóbine Keńes dáýirindegi) «Mońǵol» sózin, qazirgi ýaqytta «Moǵol» ekendigin jáne «Tatarlar» ne bolmasa « Tatar» sózin, kezinde dala qypshaqtaryna qaratylyp aitylǵan aiyryqsha termin ekendigin, bul kúnderi amerika, orys jáne kári qurlyq ǵalymdary óz jazbalarynda arnaiy keltirip jáne naqtylap keledi. Árine, muny, kezindegi ketken qatelikti túzetý dep túsineiik. Sondai-aq, bizdiń osy arada taǵy bir aitarymyz, búgingi Ózbekstan aýmaǵyn mekendep kele jatqan, ásirese Býhar, Qoqand, Hiýa jáne Úrgensh mańyna toptasyp qonys tepken jáne qazirgi kúnderi ózbek bolyp jazylǵan tájik-sarttardyń Ámir Temir imperiiasyna eshqandai qatysy joq. Orta Aziialyq bul Uly qaǵanat (ortalyǵy Samarqand bolsa da) taza qypshaq eliniń memleketi. Biz osy kúnge deiin oqyǵan, zerttegen jańa zamannyń kóptegen ǵylymi eńbekterde osylai jazylady jáne túsindiriledi.
Alaida, biz sheginis jasap, búkil Aziia qurlyǵyn (tek Qytai ǵana qalǵan bolatyn) qaramaǵyna alǵan, jańadan paida bolǵan Orta Aziialyq imperiianyń ortalyǵy bolyp tańdalǵan áigili, Uly qala Samarqand týraly ǵana sóz órbiteiik.
...Karavany dostavliali v Samarkand velikolepnye shelka prikaspiiskih provintsii, proslavlennye brillianty, zolotye i serebriannye izdeliia i prodýktsii Indii i Kitaia, kotorye pribyvali iýjnym morskim pýtem v Ormýz, i otsiýda shli k severý verbliýjimi karavanami. Mnogo tkanei, stekla i metallicheskih izdelii pribyvalo iz Sirii i Maloi Azii.
Sonymen qatar, Gindýkýsh taýlary arqyly Úndistannan ár túrli jańǵaqtar, tamaqqa paidalanatyn kóptegen dámdeýishter, jupar iisti gúlderdiń túrleri damylsyz kelip jatty. Buǵan qosa, ózderine taiaý ornalasqan Deshti Qypshaq dalasynan Samarqandqa, teriden jáne júnnen toqylǵan buiymdar úzdiksiz jetkizilip turdy. Kezinde, osy qurlyq aralyq alyp imperiianyń ortalyǵy Samarqandta biraz ýaqyt turǵan Ispan elshisi jáne jylnamashysy Klavihonyń aitýynsha, «ár oramda (kvartal) oryn tepken bazarlarda Qytai farforyn jáne jibek matalaryn (te, chto iavliaiýtsia lýchshimi, bez vyshivki) jii kórýge bolatyn edi. Sondai-aq, bul aradan shartarap elderinen saýda-sattyqpen kelgen kóptegen ózge ult ókilderin árdaiym kórýge bolatyn», - deidi. Taǵy aitarymyz, osy Ispan elshisi, Ámir Temirdiń ózge elderden óziniń memleketine jol tartqan saýdagerlerge qolaily jaǵdai jasaǵanyn aitady. Ol jazbalarynda bylai deidi: «On (Timýr) schitaet jelatelnymi inostrannyh kýptsov i darýet im blagopriiatnye ýsloviia i bezopasnost po vsem ego vladeniiam… esli kakoi – libo kýpets býdet ograblen gde – libo v ego zemliah, vsia strana, gde on byl ograblen doljna ýplatit emý vdvoine to, chto on poterial, i doljna predostavit Timýrý v piatikratnom razmere sýmmý o kotoroi idet rech». Osy arqyly, Orta Aziialyq barystyń ózi qurǵan memlekettiń órkendep - ósýine jáne onyń ortalyǵy Samarqand qalasynyń damýyna, gúldenýine aiyryqsha kóńil bólgendigin ańǵarasyn.
Sol zamandarda ómir súrgen arhiepiskop Djon óziniń jazbalarynda Ámir Temirdiń ózine qarasty qalalar men eldi mekenderge salyq salýy jóninde bylai deidi: «So vseh ego gorodov i sel Timýr bral desiatýiý chast v vide nalogov i chetvert arendnoi platy vseh vidov. Eto davalo emý vozmojnost soderjat ego beschislennyh konnyh lýchnikov i peshih soldat». Ámirdiń ózge bileýshilerge qaraǵandaǵy, taǵy bir asa ereksheligi, qurǵan memleketiniń jan-jaqty damýyna óte úlken mán bergen. Jaýlap alǵan shartarap elderi men handyqtardan jáne sultandyqtardan qolynan is keletin sheberler men sáýletshilerdi, qurylysshylardy, ustalardy, sýretshilerdi, ǵalymdardy jáne saýaty joǵary adamdardy, sondai-aq, dini qyzmetshilerdi imperiia aýmaǵyna jinaqtap, olardyń aitarlyqtai jaǵdaiyn jasap, sheberhanalaryn ashyp, tirshiligine jáne turmysyna kerekti qural-jabdyqtarmen, ómir súrýine qajetti azyq-túlikpen únemi qamtamasyz etip otyrǵan. Bul ózge jurttan kelgen daryndy, qabiletti adamdardan, Samarqand jáne Zarafshan ańǵarynyń turǵyndary keremettei kóbeiip, qysqa ýaqyttyń ishinde sany birneshe esege kóterildi. Keiinnen, osy adamdardyń barlyǵy, qala men memleket aýmaǵynda ómir boiyna qalyp, jergilikti turǵyndarmen aralasyp, sińisip ketti.
Samarqandtyń taǵy bir tilge tiek eter asa ereksheligi, onyń kók jelekke, malyna oranǵandyǵy. Tipti, qalany qorshaǵan qorǵannyń ishi de jap - jasyl bolyp árdaiym kórinetin. Munda, qalyń kólenkeli shynar aǵashtary, aq terekter jáne san alýan jemis-jidek aǵashtary úilerdiń, shaihanalardyń, kerýen sarailardyń ústinen búrkep, ádemi jarasyp, qala turǵyndary men kelip-ketýshi qonaqtardyń jáne saýda-sattyqpen júrgen adamdardyń kóńil-kúiin únemi kóterip turatyn. Al, qalanyń ózi Klaviho aitqandai: «byl okrýjen lesom derevev». Sondai-aq, Zarafshan alqaby álemdegi tórt jumaqtyń biri sanalatyn. Oǵan qosa, imperiia ortalyǵy sanalatyn bul qaladaǵy úilerge qysh qubyrlarmen sý tartylǵan. Ár oramda turǵyndar sýǵa jýynatyn monshalar jii kezdesetin.
Tipti, kezinde dala qypshaǵy Shyńǵys hannyń jaýlap alǵan tusynyń ózinde de, áigili shahar óziniń bolmysyn joǵaltqan emes. Ony sol ýaqyttaǵy Qytai monahy Chan-Chýn óz jazbasynda bylai deidi: «... Povsiýdý frýktovye sady, roshi, tsvetochnye sady, akvedýki, begýshie rodniki, krýglye vodoemy v bespreryvnoi posledovatelnosti. Zamechatelnoe mesto: arbýzov zdes stolko je, skolko loshadinnyh golov... povsiýdý ozera, terrasy, bashni i palaty...Daje kitaiskie sady ne mogýt sravnitsia s samarkandskimi». Árine, Ámir Temir Orta Aziialyq bul qalany tegin tańdap alǵan joq. Imperiia ortalyǵy bolyp esepteletin Samarqandtyń ainalasyna, keń kólemde qurylys júrgizip, ózi baǵyndyrǵan shartarap elderiniń, ásirese musylman jurtynyń, onyń qalalarynyń: Baǵdat, Damshyq (Damask), Qaiyr (Kair), Shiraz jáne Sýltaniia, dep ataýlaryn berdi. Bilik iesiniń taǵy bir qalpyna keltirgen úlken isi, ejelgi Kók Saraidy keremettei qylyp, órgizip shyǵarǵandyǵy. Álemge áigili osy memleket aýmaǵynda Ámirdiń jetekshiligimen, san myń diqandardyń kúshimen, jyl saiyn egin egilip, astyq jinaldy. «Hleba povsiýdý vdovol i ris mojno kýpit za deshevký liýbogo kolichestva», - deidi elshi Klaviho.
Sóitip, kezindegi kóshpeli eldiń balasy, óziniń tek qana jaýlap alýshy ǵana emes, reti kelse, qala saldyryp, egin ektirip, ǵylym men bilimmen ainalysa alatyndyǵyn kórsetti. Osy arqyly órkenietke umtylǵan, jasampaz patsha ekendigin de tanyta bildi.
Áigili, Ámir Temirdiń kóshpeli eldiń balasy ekendigin teke qana amerikalyq ǵalym Hilda Hýkhem ǵana emes, sonymen qatar, biraz ǵalym, jazýshylar da óz eńbekterinde kórsetip keledi.
Osy oraida, myna zertteýshiniń jazǵandaryn mysal retinde keltire ketsek deimiz.
Kórnekti jazýshy jáne tanymal ǵalym R.Hrapachevskiidiń «Voennaia derjava Chingishana» atty kitabynda, Shyńǵys han týraly bylai dep jazady: «... Takim obrazom Maverannahr stal chastiý edinoi iazycheskoi administratsii, prostiravsheisia ot severnogo Kitaia do Persii, kotoraia osnovana na stepnyh zakonah i obychiah i kotoraia deistvovala ot imeni velikogo hana Mogolov (bul eńbektiń qai taraýynda da tek qana «Moǵol» dep jazylǵan, «Monǵol» emes). Chetyre kipchakskih imperii doljny byli vnezapno vozniknýt ot zavoevanii Chingiza i ego roda. Odna iz nih sostoiala iz Maverannahra i sosednih territorii. Zdes v chetyrnadtsatom stoletii rodilsia Timýr, kochevnik, vojd, kotoryi nasledoval voennyi talant, esli ne krov, Chingiza, i chestoliýbivye ýstremleniia gospodstvovat nad vsemi chetyrmia stepnymi kipchakskimi imperiiami.».
Beisenǵazy Ulyqbek,
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
