Imanǵali Tasmaǵambetov. Astana baitaq

Diirmenniń tasyndai dóńgelengen dúnie, syrǵyǵan ýaqyt. Osy bir toq­taýy joq úzdiksiz úrdistiń kópshilik mán bere bermeitin, biraq tek kóregender ǵana kóre alatyn úlken zańdylyǵy bar. Ol – zamannyń serpini beretin bolashaqtyń kepili nemese búgingi baiqalmai ótetin bolmysyń – erteńgi aiqailap jetetin tarihyń.

Álqissa, 1994 jyldyń shildesi... Keńes Odaǵynyń ydyraǵanyna áli úsh jyl da bolmaǵan. Halyq 1992 jylǵy eki myń paiyzdyq giperinfliatsiiadan aiyqpaǵan almaǵaiyp shaq. Eldiń ishki jalpy ónimi orta eseppen – 20%-ǵa, aýylsharýashylyq ónimi – 30%-ǵa, ónerkásip ónimi 30%-ǵa quldyraǵan zaman. Nátijesinde, bos dúkender men kúnnen-kúnge baǵasy ósken bazarlar, taýar tapshylyǵy shegine jetken naryq. Seń soqqandai sergeldeń kúige túsken adam. Jalaqy men zeinetaqydan qysylǵan jurt. 

Bir sózben aitqanda, zańnamasy tolyq qalyptaspaǵan, saiasi júiesi áli bir jolǵa túse qoimaǵan, ekonomikasy tizerlegen, qoǵamnan hal, áleýmetten ál ketip turǵan kezeń edi. Jasyratyny joq ol kezde erteńgi kúnge senimi seldir, bolashaqqa qurǵan boljamy bulyńǵyr ýaiymshyldar biliktiń basynda da jetip-artylatyn. 

Mine, XIII shaqyrylymdaǵy Joǵar­ǵy Keńestiń 6-shy shildedegi plenar­lyq otyrysy osyndai jaǵdaida bastaldy. Kún tártibinde erekshe másele tur. Minberge kóterilgen Prezident N.Á.Nazarbaev «astanany kóshirý» týraly tarihi usynysyn alǵash ret jariia etti. Árine, mundai oidy resmi túrde aitpas buryn Prezident ábden tolǵanyp, túbinde nar táýekelmen bar jaýapkershilikti óz moinyna alǵany belgili. Óitkeni mundai mańyzdy máseleni sózbuidalyqqa salý ýaqytty ǵana emes, sol ýaqytpen birge taǵdyrly múmkindikti joǵaltýǵa ákeletinin Elbasy jaqsy túsindi. 

Nátijesinde, 32 buljymas argý­ment­pen shyqqan Prezidenttiń usyny­sy depýtattardyń az ǵana daýys salma­ǵy­men qabyldanyp, Joǵarǵy Keńes­tiń áigili 106-shy qaýlysy jaryq kórdi.

Jeńis. Árine, jeńis! Jai emes, tarihi jeńis! Dese de, sol mezette bul aqiqatty búkil elde bir adamnan basqa eshkim baiybyna baryp túsingen joq. Solardyń biri retinde ózimdi de atasam bolady. Osyǵan bailanysty bir oqiǵa áli jadymnan ketpeidi. Sol jolǵy plenarlyq otyrystan azdap sharshaǵan bolar, Nursultan Ábishuly jeksenbi kúni seiil qurýǵa taý jaqqa bardy. Qasynda men de barmyn. Parlament astanany aýystyrý jónindegi sheshimdi qoldaǵanymen, bári de óz ornynda turǵan shaq. Jazdyń jainaǵan kúni. Sonyń aldynda ǵana jańbyr jaýyp ótken, aýa tap-taza. Bir qyrqaǵa kóterilip edik, aldymyzdan ainalaiyn arý Almaty alaqandaǵydai aiqara ashylyp shyǵa keldi. Ǵajap kóriniske súisine qarap turdy da, Nursultan Ábishuly: 

– Qandai keremet! – dedi.

Sol arada men:  – Endi, osyndai keremetti qaldy­ryp... – dep qaldym. Aitylar sóz aitylyp ketti. 

– Sen ondaidy qoi, – dedi Nursultan Ábishuly qabaǵyn qataityńqyrap. Sóitti de:

– Biz mynandai territoriiaǵa eldiń bir shetinen qarap otyryp ie bola almai qalýymyz múmkin. Arqada, soltústik oblystarda demografiialyq ahýaldy qalai da ózgertýimiz kerek. Myna eldiń negizgi iesi kim ekenin búkil álem bilýge tiis. Ekonomikany da memlekettiń qaq ortasynan basqarǵan tiimdi. Aqmola toǵyz joldyń torabynda tur, oblystardyń astanamen bailanysy da ońailaidy. Tym bolmasa sony túsinseńdershi! – dep sanaǵa qadalǵan qazyqtai qyp kesip tastady. 

Bul áńgime meniń astana aýystyrý ideiasyna basqa turǵydan qarap, oi qalyptastyrýyma tikelei áser etti. Keiin Memleket basshysynyń senip tapsyrǵan qai qyzmetinde bolsam da, bul máseleni jan-jaqty zerdeleýdi bir sátke de toqtatqan joqpyn. Óitkeni, onyń artynda buryn oiǵa kelmese de, el damýynyń árbir jylymen «kerektigin» kernegen qanshama mán-maǵyna, qanshama mańyz jatty.

Ǵylymi tilmen aitqanda, áńgime «bas qala sindromy­nyń» tek keshegi Almaty men búgingi Astanaǵa ǵana tán dúnie emes, jalpy qazaq siiaqty ulttyń uiysyp, alǵa umtylýyna birden-bir sebep bola alatyn órkeniettik kúshi týrasynda... Geosaiasi ústemdiginiń mysy týrasynda... Túptep kelgende, halyqtyń tutastyǵy men bereke-birliginiń amanaty bola alatyn qasieti jaiynda.  Al endi, tarihty burynnan jaqsy meńgergen el Prezidentiniń «babalarymyz týyn tikken qai tóbeniń» de jai emes, jasampaz máni baryn sol kezde-aq kórip, kóńiline túiip júrgenin kim bilgen...  Aitalyq, alashtyń tarihynda el ortalyǵy bolǵan qansha qalany bilemiz osy? Ǵalamtordaǵy qaisy derekti alyp qarasań da, Astanaǵa deiingi eki-úsh shahardy, odan ary ketsek sol baiaǵy Syǵanaq pen Túrkistandy ataimyz. Bul rasynda solai ma? Aqbas shejiremizdi paraqtap, muqiiat zerdelep kóreiik. 

Sóz joq, búgingi Astana – jańa Táýelsiz Qazaqstan­nyń óz qolymen or­nat­qan birinshi zamanaýi elordasy. Osyny esten shyǵarmaýymyz kerek.  Sonymen birge qazaqta ejelgi parsy tilinen engen «paitaq» degen (endi bir jerlerde «baitaq» dep te aitady) uǵym bar. Sózbe-sóz aýdarǵanda bul «taqtyń ainalasy, tómengi jaǵy», iaǵni «astana» degen maǵynany bildiredi. «Astana baitaq» degen tirkes te osyny meńzeidi. Ágáráki, sonaý Altyn Orda ydyrap, qazaq «qazaq» bolǵan zamannan beri sanasaq, óz basym osyndai 10 baitaq shahardy erekshe atap óter edim.  Álbette, bul tizimdegi árbir qala zamanyna sai óziniń ózekti mindetin atqaryp, ǵasyrlar óte biri izin saqtap, al endi biri ýaqytqa taptalyp kete bardy. Sol úshin de olardyń ainalasynda kúni búginge deiin tarihshylar arasynda qyzý pikirtalas pen qarama-qaishy tujyrymdar jeterlik. Osy oraida bir ǵana «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy» aiasynda ondaǵan ǵylymi konferentsiialar ótip, birqatar arheologiialyq ekspeditsiialar jasaqtaldy. Bul rette, ortaǵasyrlyq qalalardy túbegei­li zerttep júrgen tarih ǵylymy­nyń doktorlary: arheolog-ǵalym M.Eleýovtiń, shyǵystanýshy-ǵalym M.Ábýseiitovanyń, Qazaq handyǵyn zertteýshi-maman N.Atyǵaevtyń jáne taǵy da basqa birqatar bedeldi ǵalymdarymyzdyń eńbegin erekshe atap ótý kerek. Árine osynaý «inemen qudyq qazǵan­dai» kirpiiaz eńbek – shalalyq pen asyǵystyqty kóter­meitin tiianaqty dúnie. Al onyń nátijeleri tarih ǵylymynyń áli talai talqysyna túseri anyq. Ol solai bolýy kerek. Óitkeni osyndai ǵylymi talqy bar jerde ǵana shynaiy shejire, aishyqty tarih jazylady. 

Óz tarapymyzdan biz bul pikirlerdiń barlyǵyna qurmetpen qarap, tómende atalatyn árbir shaharǵa qatysty naqty hám tyńǵylyqty derekterdi jáne olarǵa qatysty resmi statistikany arheolog-ǵalym­dary­­myzdyń enshisine qaldyramyz. Sondyqtan da mátini­mizde kóne shaharlarǵa qatysty jalpy tarihi kezeńder bolmasa, naqty sandyq kórsetkishter týraly aqparat joqtyń qasy.  Bizdiń maqsat – «qazaq» ultynyń qalyptasýynan bergi tarihshylar biraýyzdan moiyndap, áldeqashan zertteý nysanyna ainaldyrǵan saiasi ortalyqtar. Naqtyraq aitqanda, olardyń halqymyzdyń «ulttyq uiysý fenomeni» nemese «eldik rýhynyń» damýyna áseri. Qalai degenmen de, bular tek «elorda» már­tebesin ǵana emes, qazaqtyń erteńgi shyǵar ár tóbesin aishyqtaǵan, osy arqyly kezinde Kerei men Jáni­bekke ergen azǵantai jurttan, búginde Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev tórtkúl dúniege moiyn­datqan tolaiym ultqa deiin attaǵan 10 ǵalamat qadamy.  Onyń eń alǵashqysy – Shar qalashyǵy. Bul kásipqoi tarihshylar bolmasa, jalpaq jurt bile bermeitin, XV ǵasyrdyń bel ortasynda qazaqtyń jańadan ǵana ornaǵan taǵyna tuǵyr retinde paida bolǵan bekinis-tsitadel. Muny Muhammmed Haidar Dýlati «Tarih-i-Rashidi» atty eńbeginde tolyq atap ótken. Onyń aitýynsha bul meken: «...Moǵolstannyń batys shegindegi Shý men Qozybas aimaqtarynda...» delin­gen. Keibir ǵalymdardyń pikirinshe, búginde osy Qozybasydaǵy Shar­dyń izi Shý ózeniniń joǵary jaǵyn­daǵy (Moiynqumdaǵy Hantaý nemese Qyrǵyz­standaǵy Toqmaq mańynda) taýly jerlerde jatýy múmkin. Al endi basqa derekter boiynsha, «Qozybasy» degen meken Shý – Ile alqaby, iaǵni soltústik Qyrǵyzstannan Almatyǵa (qazirgi Aspara, Qordai, Tarǵap siiaqty mekender mańynda) deiingi taýly aýmaqtyń kez kelgen tusynan tabylýy múmkin. Biraq joǵaryda atap ótkenimizdei, biz úshin máseleniń tórkini bul emes. Suraq basqa arnada jatyr.  Máselen ulttyq memlekettiń negizin qurý úshin Kerei men Jánibek nege bul jerdi tańdady? Eń basty sebep – qaýipsizdik. Ol zamanda handyqty joiý úshin ordasyn shaýyp, týyn jyǵý jetkilikti bolatyn. Óitkeni kóshpeli el úshin Orda – saiasi sheshim qabyldaityn jalǵyz oryn. Odan basqa ortalyq ta, qosymsha qala da, qamal da joq. Sol úshin jas handyqtyń irgesi bekip, býyny qataiǵansha bul ortalyq dushpannyń qoly jetpeitin, ózi kózden tasada, ózi shaǵyn, ózi mobildi bolýy shart edi.  Mine, negizgi quramy tóleńgit-áskeri­lerden turatyn 200-300 tútindi Shar qalashyǵy Kerei hannyń ámirimen osylaisha óte qupiia túrde paida bolyp, belgili bir ýaqyt han ordasy qyzmetin atqarǵan degen paiym bar. Bálkim, onyń osy bir qupiialyǵy bul mekendi tarihshylarymyz úshin kúni búginge deiin beimálim qalýynyń bir sebebi bolar. 

Kelesi qala – Sozaq. Shamamen XV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, ábden irge bekitip, el bolatyn deńgeige kóterilgen Qazaq handyǵynyń ordasy bolyp jariialanady. Atap aitý kerek, ártúrli derekterge qaraǵanda, bul qala qazaqqa eki márte astana bolǵan bolýy kerek. Ekinshi ret – eńsegei boily Er Esimniń ákesi Shyǵai han­nyń kezinde. Dese de nege basqa emes, «Sozaq» boldy eken? Bir jaǵynan – bul qala sol kezdegi jaýgershiliktiń zardaby kóp timei, sáýletin saqtaǵan az shahardyń biri bolatyn. Alaida basty ereksheligi – Arqanyń jaziraly dalasyn Qarataý men Syr boiyna jalǵap jatqan óte tiim­di geosaiasi alqapty baqylaýda ustaý­ǵa yńǵaily edi. Bul rette, sonaý XIII ǵasyrda osy óńir arqyly mońǵol qaǵany Móńkege bara jatqan frantsýz elshisi Vilgelm de Rýbrýktiń jazbalary­nan qalǵan derekter óte qyzyqty. Máse­len, sol kezdiń ózinde-aq Sozaq qalasy kósh­pendiler men otyryqshylardyń túiisetin beldeýi sanalǵan. Aitalyq, maldaryn satyp, azyq-túlik, kiim-keshek, turmysqa qajetti zattar men buiymdar alyp qaitý úshin dalalyq malshylar Sozaqtyń bazaryna jii keletin bolǵan. Kerisinshe, Qarataýdyń arǵy betindegi iri oazisterdi mekendegen eginshiler, qolóner sheberleri men zergerler óz ta­ýarlaryn mal ónimderine aiyrbastaý úshin Sozaqtaǵy jármeńkege keledi eken.  Sondyqtan da Sozaq qazaqqa bas qala ǵana emes, sonaý Aq Ordanyń bileýshisi Yrys (Orys) hannan muraǵa qalǵan sa­­iyn dalasy men Syrdy jaǵalaǵan qalasyn birte-birte qaitarýǵa múmkindik beretin naǵyz arqatirer qamalǵa ainaldy. Bul saiasattyń da jemisi kóp kúttirgen joq. Kóshpendi el Syǵanaq, Otyrar, Saýran siiaqty eski shaharlarymen qaita qaýyshty. Sóitip el ordasy tarih­tyń endigi kezeńinde (shamamen bir ǵasyrǵa jýyq) astana bolǵan Syǵanaqqa kóshti. Dál osy jerde taǵy da «nelikten Syǵanaq?» degen zańdy suraq týady. Bul suraqqa jaýap bermes buryn orta ǵasyrdaǵy Syǵanaqtyń saiasi tir­shi­ligin, mádenietin, ulan baitaq bazaryn, qala qurylysyn, úilerin tolyǵyraq jazǵan ǵalymdar Sharafaddin Iazdi men Fazlallah Ibn Rýzbihandardyń jazbalaryna nazar aýdaraiyq. Bulardyń baiandaýynsha, Syǵanaq – qyr dalanyń irgesinde gúldenip turǵan úlken qalanyń biri bolǵan. Bul ólkeniń jer bailyǵy, eliniń ádet-ǵurpy men mádenieti kózge erekshe túsken. Sáýletti salynǵan shahardyń halqy da kóp bolǵan. Qalanyń bazarynda kún saiyn 500 túiege artylǵan taýar satylyp otyrǵan. Onyń mańaiy tolǵan egindik, baqsha, aryq, toǵan edi. Saýda mámileleri Syǵanaqta jasalatyn bolǵandyqtan, «bul ielik ár­qashan­da shet elderden kópester kelip tura­tyn oryn bolyp tabylady», oǵan Edilden, Kaspii teńizinen, Qashqardan, Hotannan, Máýerenahrdan qaptaǵan saý­dagerler kelip, saharanyń halqyna óziniń nárselerin satatyn. Budan bólek, parsynyń belgisiz avtory óziniń «Hýdýd-al-Alam» degen eńbeginde Cyǵanaq diirmeninde tartylǵan un álemniń shartarabyna taratylatyny týraly jazǵan. Sonymen birinshiden, Syǵanaq – iri qolóner ortalyǵy ǵana emes, kúlli Aziiaǵa un ónimin óndire alatyn asa úlken ári óte sapaly diirmenderi bar qala bolǵan. Al jyldan jylǵa kúsh-qýaty artyp kele jatqan jas Qazaq han­dy­ǵy­na arqasúier osyndai myqty eko­no­mi­kalyq tuǵyr aýa­dai qajet tuǵyn. Ekinshiden, Syǵanaq – sonaý qypshaq dáýirinen beri Uly Jibek jolynyń boiyndaǵy, bir qaqpasy Otyrarǵa, bir qaqpasy Saýranǵa qaraǵan erekshe geosaia­si máni bar qala. Qazaqtyń qaramaǵyna ótken osyndai Syr boiyndaǵy shahar­lardy qorǵaý úshin Syǵanaqtyń úlken áskeri-strategiialyq mańyzy boldy. Bul sheshimniń de nátijesi jaman emes. Burynǵy­lardan qalǵan Qasym hannyń «qoi ústine boztorǵai jumyrtqalaǵan mamyrajai zamany» degen qazaqtyń altyn dáýiri osy Syǵanaq astana bolyp turǵan kezeńde ornaǵan degen boljam bar.  Ókinishke qarai, Qasym hannan keiin bilikten bereke ketip, Uly dala 20 jylǵa jýyq alasapyran kúi keshti. Sondyqtan da áke mirasyn qolyna alǵan Haq­nazardyń aldynda ishki alaýyz­dyqtan ábden álsi­regen handyqty qaita kóterý mindeti turdy. Bul maqsat­qa jetý úshin ol ordany ońtústiktegi Syǵanaq­tan batys­ta­ǵy Saraishyqqa kóshirýdi kózdegen degen pikir nazar aýdararlyq. 

Taǵy bir paiym boiynsha, Saraishyq qazaqqa XVI ǵasyrdyń basynda, iaǵni Qasym han qalany qaitarǵan mezetten-aq astana bolǵan. Árine bul máseleniń aq-qarasyn anyqtaýdy tarih ǵylymynyń qaraýyna qaldyramyz. Biz úshin bul jerde basty jait – Saraishyqtyń astanalyq dárejedegi mazmuny men ortalyqty osynda kóshirýdiń mańyzy. Oǵan birneshe strategiialyq sebepter bar edi: Birinshiden, sol zamandaǵy qazaqtyń taǵdyryna tikelei qatysty iri saiasi oqiǵalar batys pen soltústik shepte júrip jatty. Máselen, Máskeý memleketiniń nyǵaiýynyń nátijesinde Ibir-Sibir, Astrahan, Qazan, Bashqurt jurttarynyń quldyraýy men Noǵai Ordasy­nyń ydyraýy el saiasatyn sol jaqqa burýdy talap etti. Osyǵan bailanysty ekinshi sebep týady. Eýropa men Aziianyń túiisken jerinde turyp, arǵysy Altyn Orda, bergisi Aq Orda siiaqty kil myqty memle­ketter­diń baitaǵy bop tanylǵan shahar búkil qazaqtyń baba dańqyn jańǵyrtyp, rýhyn kóteretin «Uran qala» retinde de kerek edi.  Úshinshiden, Uly Jibek jolyndaǵy iri saýda orta­lyǵy retinde Saraishyq Qazaq handyǵynyń eko­nomi­ka­syna kúshti tirek bolary anyq edi. Qalanyń sol kez­degi ýrbanistikalyq deńgeiin arab saiahatshysy Ibn Bat­­týtanyń jazbasynan da jaqsy tanýǵa bolady. Ái­gili ǵalym: «Saraidan shyqqannan keiin 10 kún júrip Sarai­shyqqa keldik. «Shyq» degen túrki tilinde «kishi» degendi bildiredi. Iaki, Saraishyq – bul Kishi Sarai. Ol Ulysý dep atalatyn keń arnaly, mol sýly dariia­nyń jaǵasynda ornalasqan. Ózen betine qaiyq tósep, kópir tartqan. Men mundai kópirdi Baǵdatta kór­gen edim. Biraq meni tańǵaldyrǵan bul emes, sý jiberý júiesi. Saraishyqta sý árbir úige ózi kiredi...», – dep jazady.  Osy bir derektiń ózinen-aq Sarai­shyqtyń erte zaman­nan beri óz kezeńiniń órkenietine sai ýrbanistikalyq jetis­tikteri bar shahar bolǵanyn kóremiz. Búginde osyǵan qatysty jádigerlerdiń birazy, sonaý 1999 jyly Elbasynyń ózi Atyraý oblysyna arnaiy kelip ashqan, «Han Ordaly Saraishyq» atty memlekettik qoryq-murajaida saqtaýly tur. Sonymen birge bul jerge halqymyzdyń arǵy-bergi tarihynda igi isterimen tanylǵan jeti han jerlengen. Atap aitqanda, olardyń úsheýi – Altyn Orda handary – Móńke-Temir, onyń uly Toqtaǵý jáne Ózbek hannyń balasy – Jánibek. Úsheýi – Noǵai Ordasynyń han dárejesindegi bileri – Oqas, Sheih-Mamai jáne Júsip biler. Al endi Sarai­shyqta jerlengen jetinshi tulǵa – qazaqtyń Qasym hany. Mine, osy bir ǵana derektiń ózi osynaý shejireli qalanyń elimiz úshin qanshalyqty mán-mańyzy men mártebesi baryn aishyqtap otyr.  Osylaisha Saraishyq qazaqqa 50 jyldan astam astana boldy. Bul handyqtyń eko­no­mikalyq, áleýmettik kemeline kelip, sharýa­shylyǵyn tiktep, órisin keńei­­tý­ge úlken múmkindikter týǵyzdy. Ári­ne jaýgershilik zaman bolǵan soń ýaqyt­sha quldyraý kezeńderi de boldy. Mine, osyndai bir kezeńde astana birese Sozaq­qa qaita aýyp, birese batysqa keri qai­typ almaǵaiyp kúi keshedi. Keiin el tiz­gini Táýekelge tiip, qaita órlegen Qazaq handyǵynda turaqty zaman ornaidy.  Endigi jerde eldiń toqyraýǵa túspei, odan ári órkendeýine kúshti rýhani ser­pilis kerek edi. Sondyq­tan Esim hannyń kezinde elorda Saraishyqtan Túrkistanǵa kóshti. Sóz joq, bul maqsatqa ejelgi Taraz da ábden laiyq edi.  Biraq zaman Túrkistandy tańdady. Sebebi sol ýaqytta qazaqqa qaraǵan qala­lardyń ishinde dini men dili, mádenieti men ádebieti, ilimi men ǵylymy boiynsha Túrkistannan artyq shahar bolǵan joq. Uly Jibek joly arqyly kelgen shyǵys pen batystyń barlyq mádenieti osy jerde toǵysty. 

Sonymen qatar qala týraly qytaidyń sanskrit jazbalaryndaǵy derekterde, Túrkistan qalasy Iasy, Shaýǵan, Ason siiaqty ataýlarmen bizdiń dáýirge deiingi IV-V ǵǵ. bastap ómir súrgendigi jáne sol kezdiń ózinde iri mádeni jáne rýhani ortalyq bolǵandyǵy týraly baiandalǵan. Mysaly onda, Uly dalanyń ómirden ozǵan bileýshileri ákelinip jerlenetindigi, atap aitqanda, Otyrar bileýshisi Iliias pen Sairamda týyp-ósken Ahmet Iasaýi Túrkistan jerinde turyp, osynda jerlenýi jaidan-jai emes ekendigi týraly jazylǵan.  Rasynda da, kóshpeli sanaǵa jaqyn islam rýhaniia­tynyń úlken bir dińgegi Qoja Ahmet Iasaýidiń mirasy men qazaqtyń igi jaqsylarynyń osyndaǵy ulttyq panteony Túrkistandy kúni búginge deiin rýhani astana retinde mo­iyndatyp otyr. Bul faktor keiin jońǵar shapqynshylyǵy kezinde de úsh júzdiń basyn qosyp, el birligin dáleldegen shyndyǵymen belgili. Jalpy, halqymyzdyń qai zamanyn alsań da, rýhaniiattyń máselesi qashanda ózektiligin joǵaltqan emes. Máselen, osy bir ǵana Túrkistannyń mysalynda Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń búgingi «Rýhani jańǵyrý» ideiasynyń qanshalyqty tereń mán-maǵynaǵa ie ekendigin kórýge bolady. Onyń ústine Elbasynyń osy kúni Túrkistanǵa ońtústik óńirdiń ortalyǵy dárejesin berip qana qoimai, búkil oblysqa ataýyn qaita jańǵyrtý týraly sheshimin el biraýyzdan qoldap, kóne qalanyń boiyna sińgen barlyq erekshelikterin baǵalap, jaqsylyqqa joryp jatyr.  Barshaǵa málim, Túrkistan qazaqtyń kiiz shejiresin­degi eń uzaq ýaqyt – eki ǵasyrdan astam astana bolǵan jal­ǵyz shahar. Sodan bolar, bul kezeń ulty­myz úshin zańǵar jeńisterimen qatar quldyraǵan sheginisterge de jol berdi. Onyń eń úlkeni, árine Túrkistannyń qazaqqa sońǵy derbes orda bolyp kete barýynda edi. Óitkeni Abylai hannyń óliminen keiin onyń urpaqtary ár óńirde jeke-dara bilik júrgizdi. Al HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq dalasy tolyqtai Resei Imperiiasynyń quramyna enip, úsh territoriialyq ákimshilikke bólinip ketti.  Iaǵni, astanamen birge elden aýyz­birshilik, al osy bereke-birlikpen birge táýelsizdik ketti. Iá, bul – ashy aqi­qat. Syzyp tastai almaisyń. Biraq sabaǵyn alyp, soqpaǵyn qaitalamaý búginge paryz. Elbasynyń sońǵy 20 jyl boiy Esildiń jaǵasyna el qondyryp, Astanany perzentindei álpeshtegen, abyroiyn álemge súirep, ár qadamyn qolpashtaǵan qajyr-qairatynyń da, ólsheýsiz eńbeginiń de túbinde, mine, el-jurtymyzdyń osyndai nieti jatyr!  Árine qandai zaman bolsa da halyqty basqaratyn bir ortalyqtyń bolýy oryndy. Alaida 1790-shy men 1917 jyldar aralyǵynda 127 jyl boiy qazaqta mun­dai ortalyq bolǵan joq. Tutas elge jańa­dan basty qala tańdaý máselesi tek 1917 jyly Alash Orda úkimetiniń qurylýymen qaita jandandy. Onda da endigi astanalar tek ákimshilik ortalyq qyzmetin atqaratyn deńgeiden asa almady.  Qai qala úshin de halyqty uiymdas­tyryp, basqarý isi belgili bir talaptarǵa sai bolýdy qajet etedi. Sondyqtan da uzaq úzilisten soń Semeidi el ortalyǵy etip tańdaýdyń birqatar sebepteri bar edi. 

Birinshiden, patshalyq otarlyqtan qutylǵan eldiń eń aldymen saiasi sanasyn kóterý kerek boldy. Semei ol kezde ozyq oily orys demokrattarynan nár alǵan jastardyń qainaǵan ortasy, ulttyq býrjýa-saýdagerlerdiń shoǵyrlanǵan ólkesi, Abaidy oqyp kózi ashylǵan qazaqtyń jinalǵan qalasy boldy. 

Ekinshiden, HH ǵasyrdyń basynda Semei qazaq dalasyndaǵy reseilik-eýropalyq stilde boi kóterip, óte úlken qarqynmen damyǵan zamanaýi ómir salty bar birden-bir qala sanalatyn. Bul jaitty myna bir derekterden baiqaýǵa bolady. Máselen, bul qalaǵa 1854 jyldyń kókteminde aidaýǵa kelgen ataqty orys klassigi F.Dostoevskii inisi Mihailge jazǵan hatynda Semeidi «…bir ǵana dúkeni, jalǵyz dárihanasy men bastaýysh ýchilishesi bar jartylai qala – jartylai aýyl…» dep sipattaidy. Al endi kelesi bir derekterde, osy HIH ǵasyrdyń aiaǵynda Omby okrýginen bólinip jeke aimaqqa ainalǵan Semei sol zamannyń iri saýda ári mádeni ortalyǵy retinde kórsetiledi. Atap aitqanda, 1870 jyl­dardyń ózinde Shyǵys Qazaq­stan­daǵy 14 iri jármeńkeniń basyn qosqan Semei shahary kópesterdiń saýda úileri, túrli dúkender ǵana emes, óńirdegi kókiregi oiaý aýqatty qazaqtar balalaryn bergen orys-qyrǵyz prihodskaia mektepteri kóp, tolyqqandy qalaǵa ainalǵan. Úshinshiden, bul imperiia quramynda Qytaiǵa qarsy áskeri forpost retinde damyp, nátijesinde bir jaǵy Resei men Orta Aziiany, bir jaǵy Resei men Batys Qytaidy bailanystyrǵan strategiialyq torapqa ainalǵan eldi meken edi.  Biraq mundai biik mártebeni uzaq ýaqyt ustap turý bul qalanyń da mań­daiy­na jazbady. Óitkeni 1919-1920 jyl­dary Alash Orda kúshtep taratyldy da, Semei ideologiialyq turǵyda astana­lyq mártebemen qosh aitysty.  Alaida ortalyqtyń Orynborǵa aýysýynyń bul jalǵyz dáiegi emes. Budan bólek úlken bir sebep – Azamat soǵysy ýshyqtyrǵan sol dáýirdiń taǵdyrsheshti oqiǵalarynyń Reseide ótýi. Bul rette Keńes ókimeti ornap, el avtonomiiasyn alyp jatqan zamanda saia­si sheshim qabyldaityn oryn árine shyǵystaǵy Semeide emes, batystaǵy Orynborda bolǵany tiimdi edi. Bir sózben aitqanda, Máskeýge birtaban jaqynyraq, qadamyn aiqynyraq etý úshin bul sol kezdegi biliktegi ult ziialylaryna óte kerek qadam boldy. Nátijesinde, tarihi sahnaǵa birtutas halqy men mejelengen territoriiasy bar Qazaq Avtonomiialyq Keńestik Respýblikasy keldi. Óz kezeginde qalanyń qurylymdyq ereksheligi de boldy. Sol kezdegi keibir qazaq ziialylarynyń (bir derekter bo­iynsha Maǵjan Jumabaevtyń) esteligine qulaq assaq: «Orynbor óte eski qala ekendigi kózge birden shalynady. Munda qazaqtardan orys ulty basym. Tipti ózge de ult ókilderi kóp turady eken. Aǵashtan kespektep jasalǵan kóne úilerdiń keibiri jerge jartysyna deiin sińip ketken. Al meshitter men shirkeýleri jaqsy damyǵan. Keń ári túzý kósheleriniń keibir tusyn taspen japqan. Júrgende attyń taǵasy taqyldap, túnde ot jarqyly anyq baiqalady eken. Qysta asa sýyq bol­ǵany­men, jaz mezgilinde aýa qońyrjai qalypta turady» eken.  Álbette, Orynbor ekonomikasy ozyq, ómir súrýge qolaily boldy, biraq qazaqtyń negizgi óńirlerinen óte shalǵai edi. Ortalyqqa atpen jetý ásirese qys ailarynda múmkin bolmady. Sondyqtan da astanany ońtústikten izdeýge týra keldi. Bul mindetke eń laiyqty qala, árine jer jannaty Jetisýdyń marjany  Almaty ekendigi sol kezden-aq belgili-tin. Biraq qoldyń qysqalyǵy men zamannyń qyspaǵy qazaqtyń kezekti astanasy bolýdy orta jolda ornalasqan Qyzylordaǵa (1926-1929 jyldar) buiyrtty. Nege Aqtóbe nemese Áýlie Ata emes? Eń birinshi sebep – qala Orynbor – Tashkent temir­joly­nyń boiynda or­na­las­qandyqtan, Orynbor­dan tez ári sapaly túrde kóshýge tiimdi boldy.

Ekinshiden, bul ólke qazaqtyń ádet-ǵurpy, salty, dini, rýhaniiaty taza saqtalǵan jer ǵana emes, ejelden otyryqshylyq dástúr men kóshpendi sharýashylyq túiisken qala sanalatyn. Úshinshiden, shahar turǵyndarynyń túgelge jýyǵy jergilikti qazaqtar edi. Bul jóninde sol kezdiń iri saiasi qairatkeri Sultanbek Qojanovtyń: «Astana qazaqtyń ulttyq memlekettigi... [Endeshe, qazaq] eń aldymen úileri janǵa jaily ádemi qalaǵa emes, qazaq eńbekshilerine naqty qamqorlyq jasai alatyn ortalyqqa zárý» degen málimdemesi bar. Shynynda da bul tustaǵy eń kúrdeli másele – búkil qazaq halqyn bir respýblikanyń aýmaǵyna óz erkimen biriktirý bolatyn. Óitkeni búkil Ońtústik Qazaqstan men Jetisý, qazirgi Ózbekstan, Túrikmenstan jáne Qyrǵyzstandy biriktirgen Sovettik Túrkistan quramynda bolatyn. Al qalanyń basty kemshiligi – temir joldyń boiynda tursa da, ózin-ózi ekonomikalyq jaǵynan qamtamasyz etpedi. Onyń ústine klimaty jaisyz, asa qurǵaq, burynnan kóshpendi sharýashylyqqa bailanǵan shahardyń jańa jaǵdaiǵa beiimdelýi uzaq ári qiyn boldy. Sondyqtan da Qyzylordanyń shirek ýaqyt ortalyq bola almasy anyq edi. Onyń eń bir mańyzdy róli – geografiialyq utymdy ornyn paidalanyp, sol kez­degi «ǵasyr qurylysy» atanǵan áigili Túrksib temir jolyn tez ári sapaly aiaqtaýǵa barynsha septigin tigizdi.  Óz kezeginde shoiyn jol 1929 jyly Vernyiǵa jetken mezette, Almaty degen eski atymen astana araily qalaǵa kóshti. Bul kóshtiń kóp sebepterimen birge, eń basty strategiialyq maqsaty bar edi. Ol – ózgeler qol salmasa da kóz salǵan el shyǵysyndaǵy shuraily mekendi qazaqtyń igiliginen ajyratpaý. «Bas qala» mártebesin arqalaǵan 69 jylda Almaty bul mindetti asqaq abyroimen alyp shyqty. Basqasyn bylai qoiǵanda, Almaty ultymyzdy HHI ǵasyrdaǵy egemen ómirge saiasi turǵydan da, áleýmettik-ekonomikalyq máseleler boiynsha da, mádeni jaǵynan da daiyndap, bolashaqtyń shynaiy kepiline ainaldy. El Prezidentiniń tarih­tyń dápterine máńgilikke jazylǵan «Almaty – Táýelsiz­diktiń talbesigi!» degen qanatty sózi osydan qalǵan. Rasynda da Almaty elimizdi jańa dáýirdiń darbazasyna deiin jetelep qana qoimai, jańa ǵasyrdaǵy tizginin jas ta jasampaz Astanaǵa berdi. Munyń ózi – barsha halyqtyń súiikti qalasyna ainalyp úlgergen aqmańdaily Almatyǵa kelesi kezeńge aiaq basý úshin jańa dem, tyń tynys, aishyqty múmkindikter ashty. Birin­shi kezekte shaharǵa uzaq jyldar boiy túsip kelgen demo­grafiialyq qysym men ekologiialyq salmaq edáýir azaidy. Bul elimizdegi eń úlken megapoliske burynnan josparlap júrgen búkil ortaaziialyq aimaqtyń iri qarjy jáne biznes ortalyǵy retinde damýyna jaǵdai týǵyzdy. Oǵan tabiǵattyń ózi syilaǵan erekshe sulý­lyqty qosqanda Almatynyń bul geografiialyq aimaq­taǵy týristik basymdyǵy búginniń ózinde aiqyn bolyp otyr.  Al endi, aqyndar jyrynan tastamaǵan osynaý aqshoqyly Alataýda jańa Astana­nyń qalai tolǵatyp, Arqada ómir­ge kelýiniń qiyndyǵyn sóz basynda baian­dap óttim. Oǵan qaita oralmai-aq, taý biiginde el Prezidentimen bolǵan sol áńgi­meniń bir ǵana túiinin tarqata keteiin.  Sol kezde Nursultan Ábishuly:  – Astanany kóshirý – men úshin emes, bul el úshin kerek. Osy eldiń erteńi úshin kerek. Munyń mánin qazirgi adamdar tolyq uǵar-uqpas, biraq bolashaq urpaq rizashylyǵyn áli talai bildiretin bolady, – dep edi.  Odan keiin kóp jyldar ótti. Astana ózine tán búgingi tań-tamashasymen boi kóterdi. Kezinde kúmáni kóp bolǵan el, jańa elordanyń memlekettiń birtutas bolýy men asqaq rýhynyń qarysh­tap turýyndaǵy mańyzyn áldeqashan túsindi. Iá, Elbasy Astanany qazaqtyń Arqa dalasyna keńes ekonomikasy kúiregen kúrdeli kezde, Aziiany dúlei daǵdarys bilegen kezde aýystyrdy. Sonyń ózinde osynaý nar táýekel namys tańdai qaqtyrar tabysqa ulasty. Bul týraly, ásirese, osy bir mereili kúnderi barlyq aqparat quraldary jahanǵa jappai jar salyp, ekonomikalyq kórsetkishterdiń sany men sapasyn, árbir jemisi men jetistigin jipke tizgen monshaqtai kórsetip otyr. Ony qaitalap otyrýdyń qajeti bolmas. Tek qadap aitar oiymyz:  Bunyń bári ózinen ózi kelgen joq. Árbir jetistiktiń túbinde Elbasynyń asa dáldikpen jasaǵan ekono­mikalyq-matematikalyq esebi negizinde qurylyp, sonaý 1994 jyly Joǵarǵy Keńeste keltirgen 32 argý­menti jatyr. Eki aýyz sózben tizip ótsek, bul – jańa astananyń respýblikalyq kommýnikatsiia­lyq, avtomobildik, áýe jáne temir jol torabynyń qaq ortasynda ornalasýy; - shahardyń keleshekte jer tapshy­lyǵyn kórmei, kemeldenip ósýiniń geo­grafiialyq múmkindikteri; - eldiń eń basty ekonomikalyq mańyzdy núkte­lerine jaqyndyǵy; - demografiialyq áleýeti;  - óńirdiń bolashaqtaǵy áleýmettik-saiasi basym­dyǵy; - tabiǵi ereksheligi men qorshaǵan ortasy. Árine bul tek ekonomikalyq-áleý­mettik artyq­shy­lyqtary ǵana. Al saia­si jetistiginiń ólshemi joq. Óit­keni Elbasynyń osy sheshimi bolmaǵanda, qazaq álem­degi 9-shy jer kólemimen de, qoinaýy kenge, alqa­by astyqqa toly soltústik óńirimen de maqtana almas edi... Tórtkúl dúniege «Urpaqqa jol ashqan keń baitaq dalam bar» dep uranyn salmas edi. Sol dalanyń qulpyr­ǵan gúlindei jarqyraǵan búgingi Astanasy da bolmas edi.  Al qazir... Astana – talai iste abyroiy artqan, sonysymen de tórtkúl dúniege múmkindigin moiyndatqan qala. Oǵan shaharymyzdyń enshisine tarihtyń ózi taqqan, joǵary deńgeide jolyn tapqan – EQYU sammiti, Qysqy Aziia oiyndary, Álemdik jáne dástúrli dinder sezi men 2017 jyly dúrkirep ótken EKSPO kórmesi kýá. Mundai adamzattyń deńgeiindegi úlken sharalar kóshpeli órkeniettiń kieli mádenietin, bai­taq dalanyń rýhy men dástúrli ósietin bo­iyna jiǵan qalada ótken emes. Álemde Astanadan bólek mun­dai shahar joq ta. Óitkeni Astana – kókjiegi kórin­beitin keń daladai dúnietanymnyń, kók aspandai biik kóńildiń, tuńǵiyqtai tereń bilimniń toǵysqan jeri.  Sodan bolar, Astanaǵa at aryltyp kel­gen barsha qonaqtarǵa kórseter qala­nyń zamanaýi arhitektýrasy men kórikti kelbeti, ortaaziialyq aimaqta teńdesi joq «Astana – jańa qala» arnaiy ekono­mikalyq aimaǵy, áigili «Prezident ormany» atanyp ketken álemdegi adamzat qolymen egilgen eń úlken jelekterdiń biregeii Astananyń jasyl beldeýi jáne basqa da kóptegen jobalardy shynaiy maqtanyshpen aita alasyń.  Árine osynyń barlyǵy eń aldymen Elbasynyń qalanyń alǵashqy kirpishinen, aspan tirep ósken búgingi túr-túsine deiin muqiiat kóńil bólgen eńbeginiń zańdy nátijesi. Jasyratyny joq, el ordasyna degen mundai qamqorlyq keibireýlerge artyq kórinip, negizsiz synǵa ushyrap jatady. Bir aýyz sózben jaýap bersek, bul jalpy máseleniń tórkinin túsinbeýshilikten týatyn dúnieler. Al másele degenimiz – bir shahardyń ǵana áńgimesi emes, búkil eldiń aý-jaiy.  Óitkeni árbir astananyń ózindik damý logikasynan týatyn erekshe joly bolady. Al bul jol tutas ulttyń ýaqyt pen keńistikke basar qadamynyń nóldik núktesin tańdaýdan bastalady. Iaǵni, onyń tyń tarihnamasynyń jańa esebi bastalady. Bul maǵynada «astana» ataýlyny memlekettiliktiń bastaýy ári sol memlekettegi biliktiń damý zańdylyq­tary­nyń qainarkózi retinde qabyldaý kerek.  Aitalyq, qoǵamdyq qatynastar ózgeriske túsken kezde adam jańa qalyp­­tasqan jaǵdaiǵa beiimdelý úshin onymen belgili bir sáikestiktiń bolǵanyn qalaidy. Mine, osyndai kezde tutas qoǵam bolyp, halyq bolyp jańa baǵyt, jańa orta jáne osynyń bárin uiymdastyratyn jańa ortalyq izdeidi. Bul úrdis eń aldymen, árine, táýelsizdigin endi ǵana alǵan jas memleketterge tán dúnie. Túptiń túbinde osy «jańalyqtardyń» barlyǵy jańa astananyń negizi qalanyp, boi kóterýine tikelei áser etedi.  Sondyqtan da eger Qazaq eli úshin táýelsizdik ulttyq sana-sezimniń kóteril­gen eń joǵary biigi bolsa, onda Astana sol biikten jaǵylǵan jol kórseter jaryqty óshirmei, jalynyn odan ári ósiretin katalizator ispetti. Sebebi astana – azamattardyń qoǵammen juǵysyp, tutas ulttyń uiysatyn jeri. Igilikti ister men baiandy bastamalardyń tóri. 

Bul oraida, Astana el ishindegi túrli qoǵamdyq kúshter men múddelerdi toǵys­tyryp qana qoimai, olardy tarazy­nyń basyna teńdei teńgerip, osy arqyly memlekettiń ishki resýrstaryn ortaq maqsatqa jumyldyra bilgen birden-bir tuǵyr.  Astana infraqurylymynyń qa­rysh­tap damýy el ekonomikasynyń «uiqyda» jatqan sai-salasyn oiatyp, halyq sharýashylyǵynyń barlyq derlik baǵytyna dem berdi.  Óz kezeginde el ordasyna qarap basqa qalalar men tutas óńirler boi túzei bas­tady. Eldiń qaq ortasynda ornalasqan baitaq qala aýmaqtyq disproportsiia máselesin túbegeili sheship, óńirler úshin únemi ózekti bolǵan «alys-jaqyn» faktoryn joiyp, kólik qatynasynda barshaǵa tiimdi izin saldy.  Sóitip Astanamyz ultymyzdyń búgin­gi bolmysyn kórsetetin jany jańa­lyqqa qumar jas qala ǵana emes, halqy­myzdyń bolashaqtaǵy minsiz obrazy shaǵylysatyn ainadai jasampaz shaharǵa ainaldy. 

Sonymen birge zamanaýi tehnologiia­lar, áleýmet pen mádeniettiń eń ozyq úlgileri – bári de astanadan bastaý alýy shart. Óitkeni qazirgi adamzat osyndai jetistikterin kórip, elin tanidy, al progressivti tájiribesi bar astanasyn kórip, ulttyń shamasyn biledi. Ótken 20 jyl – elordamyzdyń kóp­jyl­darǵa taǵ­dyryn sheshken ýaqyt boldy. Qazirgi maqtana da marqaia aityp júrgen tabystarymyzdyń túbinde de sonaý qiyn-qystaýda salynyp, ultty bir ortalyqqa birik­tirgen Astananyń qandai da bolmasyn qiynshylyq pen kedergiden senimdi túrde óte alatyn qabileti jatyr.  Joǵarydaǵy tarihi sholýymyz­dyń da basty sebebi – qazaqtyń mańdaiy­na buiyrǵan «elorda» ataýlynyń el­dik­ti qalyptastyrýdaǵy rólin ótkenniń naqty mysaldarymen kórsetý. Sondaǵy aitpaǵymyz: birinshiden, astana qai kezde de eń mańyzdy degen geosaiasi jáne stra­tegiialyq mindetterdi sheship otyrady; ekinshiden, ultty uiystyryp, onyń sana-sezimin kóteredi. Úshinshiden, memlekettiń ósip-órken­deýi men halyq­tyń ál-aýqatyn art­tyrý maqsatynda ekonomikalyq mindetterdi moinyna alady. Tórtinshiden, el damýynyń árbir kezeńinde rýhani-mádeni qaita órleýdiń birden-bir qozǵaýshy kúshi bola alady. Árine ótken kúnniń enshisinde qalǵan astanalar­dyń qaibirin alsań da, «kúnniń kózi úshin kúnde kúresken» jan­keshti zaman men «yrysy búgin bútin, erteń jyrym bolǵan» kóshpeli adamnyń kezinde eldi saqtap qalý úshin bir mezgil aýysyp otyrýǵa májbúr bolǵan qalalar.  Iá, bas qala bolǵanmen, shynaiy astana bolmady. Tigilgen úi bolǵanmen, ol úide shalqaiyp qonaq kútetin kúi bolmady. Al osy kúni she? Tórtkúl dúnieniń nebir alpaýyt elderiniń basshylary elordamyzdyń aq bosaǵasynan eńkeiip kirip, marqaiyp shyǵyp jatyr. Tek osy 20 jyldyń ózinde Astanaǵa álemniń 70 memleketiniń basshylary resmi saparmen kelip, Qazaq eliniń qarymyn kórip, ystyq yqylastaryn bildirip ketti. Sonyń ishinde kórshiles Resei prezidentteri – 12, Ortalyq Aziia kóshbasshylary – 17, Qytai tóraǵalary 10 márteden at basyn buryp, osy jerde aimaqtaǵy aýqymdy sharýanyń sheshimderin tapsa, Astanaǵa arnaiy kelgen Birikken Ulttar Uiymynyń úsh birdei Bas hatshysy (Kofi Annan – 2002 jyl, Pan Gi Mýn – 2010 men 2015 jyldary jáne Antoniý Gýterrish – 2017 jyl) adamzattyń máselesin kóterip, kúrmeýi kóp suraqtardy sheshýdiń sara jolyn ashty.  Ol da bolsa ainala túgel qyzyǵýshy peiildeske de, qyzǵanýshy tileýleske de qazaqty derbes el retinde tanytyp, ústem mereii men úlken mártebesin dáleldeidi. Mundai memlekettiń «astanasy» endigi jerde burynǵydai attyń ústinde, túieniń qomynda júrip kóshetin emes, halyqtyń taǵdyryn myńjyldyqtarǵa sheshetin ári elmen birge turaqty túrde ósetin Astana. Shekarasy birjola bekigen, shartarap moiyndap, qut pen yrys qonǵan qazaqtyń qasietti jerine máńgilikke qaǵylǵan Altyn qazyq.  Osy kúni bútini bir Jer bolyp, tútini túzý El bolyp otyrǵanymyz da osy Astananyń arqasy. 

Oilap qarańyzshy, eldiń elden nesi artyq... Bekem birligi men bostan tirligi artyq. Al bereke-birlik – el bilep, jol kórseter tulǵadan, táýelsiz tirlik sheshim shyǵatyn astanadan bastaý alady. Rasynda da arǵy-bergi zamanda adam­zattyń qolynan shyqqan qai memleketti alsaq ta, oǵan úsh taǵdyrdyń biri ǵana buiyrady eken.  Birinshisi – Táńiri el bolatyn jol da, er bolatyn ul da bergen, biraq tirligi az, tálkegi kóp, sózi mol, birligi joq el. Mundai eldiń búgini bulyńǵyr, keleshegi kúńgirt. Ekinshisi – Jaratqan tereń tarih, tanymdy halyq bergen, biraq biligi berekesiz, ǵumyry mere­ke­siz el. Mundai jurttyń joly aýyr, jeter jaǵasy alys. Al úshinshisi – ǵumyryn ult taǵ­dyrymen enshilegen júrekti Eri, astanaly Eli bar, alys-jaqyn jaqtaǵan, tutas­tyǵyn saqtaǵan salamatty memleket.  Bizdiń memleket, mine, osyndai memleket. Al asqaraly Astana bolsa, dúbirli dáýirdiń daraboz perzentindei ýaqytpen birge týyp, zamanynan ozǵan, sol úshin de osyndai kúshti de qudiretti memlekettiń elordasy bolý úshin jaralǵan jasampaz qala bolyp máńgilikke qalmaq.

Imanǵali TASMAǴAMBETOV,

Qazaqstan Respýblikasynyń Resei Federatsiiasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi

"Egemen Qazaqstan" gazeti