ديٸرمەننٸڭ تاسىنداي دٶڭگەلەنگەن دٷنيە, سىرعىعان ۋاقىت. وسى بٸر توقتاۋى جوق ٷزدٸكسٸز ٷردٸستٸڭ كٶپشٸلٸك مەن بەرە بەرمەيتٸن, بٸراق تەك كٶرەگەندەر عانا كٶرە الاتىن ٷلكەن زاڭدىلىعى بار. ول – زاماننىڭ سەرپٸنٸ بەرەتٸن بولاشاقتىڭ كەپٸلٸ نەمەسە بٷگٸنگٸ بايقالماي ٶتەتٸن بولمىسىڭ – ەرتەڭگٸ ايقايلاپ جەتەتٸن تاريحىڭ.
ەلقيسسا, 1994 جىلدىڭ شٸلدەسٸ... كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراعانىنا ەلٸ ٷش جىل دا بولماعان. حالىق 1992 جىلعى ەكٸ مىڭ پايىزدىق گيپەرينفلياتسييادان ايىقپاعان الماعايىپ شاق. ەلدٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ ورتا ەسەپپەن – 20%-عا, اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمٸ – 30%-عا, ٶنەركەسٸپ ٶنٸمٸ 30%-عا قۇلدىراعان زامان. نەتيجەسٸندە, بوس دٷكەندەر مەن كٷننەن-كٷنگە باعاسى ٶسكەن بازارلار, تاۋار تاپشىلىعى شەگٸنە جەتكەن نارىق. سەڭ سوققانداي سەرگەلدەڭ كٷيگە تٷسكەن ادام. جالاقى مەن زەينەتاقىدان قىسىلعان جۇرت.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, زاڭناماسى تولىق قالىپتاسپاعان, ساياسي جٷيەسٸ ەلٸ بٸر جولعا تٷسە قويماعان, ەكونوميكاسى تٸزەرلەگەن, قوعامنان حال, ەلەۋمەتتەن ەل كەتٸپ تۇرعان كەزەڭ ەدٸ. جاسىراتىنى جوق ول كەزدە ەرتەڭگٸ كٷنگە سەنٸمٸ سەلدٸر, بولاشاققا قۇرعان بولجامى بۇلىڭعىر ۋايىمشىلدار بيلٸكتٸڭ باسىندا دا جەتٸپ-ارتىلاتىن.
مٸنە, XIII شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەستٸڭ 6-شى شٸلدەدەگٸ پلەنارلىق وتىرىسى وسىنداي جاعدايدا باستالدى. كٷن تەرتٸبٸندە ەرەكشە مەسەلە تۇر. مٸنبەرگە كٶتەرٸلگەن پرەزيدەنت ن.ە.نازارباەۆ «استانانى كٶشٸرۋ» تۋرالى تاريحي ۇسىنىسىن العاش رەت جارييا ەتتٸ. ەرينە, مۇنداي ويدى رەسمي تٷردە ايتپاس بۇرىن پرەزيدەنت ەبدەن تولعانىپ, تٷبٸندە نار تەۋەكەلمەن بار جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا العانى بەلگٸلٸ. ٶيتكەنٸ مۇنداي ماڭىزدى مەسەلەنٸ سٶزبۇيدالىققا سالۋ ۋاقىتتى عانا ەمەس, سول ۋاقىتپەن بٸرگە تاعدىرلى مٷمكٸندٸكتٸ جوعالتۋعا ەكەلەتٸنٸن ەلباسى جاقسى تٷسٸندٸ.
نەتيجەسٸندە, 32 بۇلجىماس ارگۋمەنتپەن شىققان پرەزيدەنتتٸڭ ۇسىنىسى دەپۋتاتتاردىڭ از عانا داۋىس سالماعىمەن قابىلدانىپ, جوعارعى كەڭەستٸڭ ەيگٸلٸ 106-شى قاۋلىسى جارىق كٶردٸ.
جەڭٸس. ەرينە, جەڭٸس! جاي ەمەس, تاريحي جەڭٸس! دەسە دە, سول مەزەتتە بۇل اقيقاتتى بٷكٸل ەلدە بٸر ادامنان باسقا ەشكٸم بايىبىنا بارىپ تٷسٸنگەن جوق. سولاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە ٶزٸمدٸ دە اتاسام بولادى. وسىعان بايلانىستى بٸر وقيعا ەلٸ جادىمنان كەتپەيدٸ. سول جولعى پلەنارلىق وتىرىستان ازداپ شارشاعان بولار, نۇرسۇلتان ەبiشۇلى جەكسەنبi كٷنi سەيiل قۇرۋعا تاۋ جاققا باردى. قاسىندا مەن دە بارمىن. پارلامەنت استانانى اۋىستىرۋ جٶنiندەگi شەشiمدi قولداعانىمەن, بەرi دە ٶز ورنىندا تۇرعان شاق. جازدىڭ جايناعان كٷنi. سونىڭ الدىندا عانا جاڭبىر جاۋىپ ٶتكەن, اۋا تاپ-تازا. بiر قىرقاعا كٶتەرiلiپ ەدiك, الدىمىزدان اينالايىن ارۋ الماتى الاقانداعىداي ايقارا اشىلىپ شىعا كەلدi. عاجاپ كٶرiنiسكە سٷيسiنە قاراپ تۇردى دا, نۇرسۇلتان ەبiشۇلى:
– قانداي كەرەمەت! – دەدi.
سول ارادا مەن: – ەندٸ, وسىنداي كەرەمەتتi قالدىرىپ... – دەپ قالدىم. ايتىلار سٶز ايتىلىپ كەتتi.
– سەن وندايدى قوي, – دەدi نۇرسۇلتان ەبiشۇلى قاباعىن قاتايتىڭقىراپ. سٶيتتi دە:
– بiز مىنانداي تەرريتوريياعا ەلدiڭ بiر شەتiنەن قاراپ وتىرىپ يە بولا الماي قالۋىمىز مٷمكiن. ارقادا, سولتٷستiك وبلىستاردا دەموگرافييالىق احۋالدى قالاي دا ٶزگەرتۋiمiز كەرەك. مىنا ەلدiڭ نەگiزگi يەسi كiم ەكەنiن بٷكiل ەلەم بiلۋگە تيiس. ەكونوميكانى دا مەملەكەتتٸڭ قاق ورتاسىنان باسقارعان تيiمدi. اقمولا توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر, وبلىستاردىڭ استانامەن بايلانىسى دا وڭايلايدى. تىم بولماسا سونى تٷسiنسەڭدەرشi! – دەپ ساناعا قادالعان قازىقتاي قىپ كەسٸپ تاستادى.
بۇل ەڭگٸمە مەنٸڭ استانا اۋىستىرۋ يدەياسىنا باسقا تۇرعىدان قاراپ, وي قالىپتاستىرۋىما تٸكەلەي ەسەر ەتتٸ. كەيٸن مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەنٸپ تاپسىرعان قاي قىزمەتٸندە بولسام دا, بۇل مەسەلەنٸ جان-جاقتى زەردەلەۋدٸ بٸر سەتكە دە توقتاتقان جوقپىن. ٶيتكەنٸ, ونىڭ ارتىندا بۇرىن ويعا كەلمەسە دە, ەل دامۋىنىڭ ەربٸر جىلىمەن «كەرەكتٸگٸن» كەرنەگەن قانشاما مەن-ماعىنا, قانشاما ماڭىز جاتتى.
عىلىمي تٸلمەن ايتقاندا, ەڭگٸمە «باس قالا سيندرومىنىڭ» تەك كەشەگٸ الماتى مەن بٷگٸنگٸ استاناعا عانا تەن دٷنيە ەمەس, جالپى قازاق سيياقتى ۇلتتىڭ ۇيىسىپ, العا ۇمتىلۋىنا بٸردەن-بٸر سەبەپ بولا الاتىن ٶركەنيەتتٸك كٷشٸ تۋراسىندا... گەوساياسي ٷستەمدٸگٸنٸڭ مىسى تۋراسىندا... تٷپتەپ كەلگەندە, حالىقتىڭ تۇتاستىعى مەن بەرەكە-بٸرلٸگٸنٸڭ اماناتى بولا الاتىن قاسيەتٸ جايىندا. ال ەندٸ, تاريحتى بۇرىننان جاقسى مەڭگەرگەن ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ «بابالارىمىز تۋىن تٸككەن قاي تٶبەنٸڭ» دە جاي ەمەس, جاسامپاز مەنٸ بارىن سول كەزدە-اق كٶرٸپ, كٶڭٸلٸنە تٷيٸپ جٷرگەنٸن كٸم بٸلگەن... ايتالىق, الاشتىڭ تاريحىندا ەل ورتالىعى بولعان قانشا قالانى بٸلەمٸز وسى? عالامتورداعى قايسى دەرەكتٸ الىپ قاراساڭ دا, استاناعا دەيٸنگٸ ەكٸ-ٷش شاھاردى, ودان ارى كەتسەك سول باياعى سىعاناق پەن تٷركٸستاندى اتايمىز. بۇل راسىندا سولاي ما? اقباس شەجٸرەمٸزدٸ پاراقتاپ, مۇقييات زەردەلەپ كٶرەيٸك.
سٶز جوق, بٷگٸنگٸ استانا – جاڭا تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ٶز قولىمەن ورناتقان بٸرٸنشٸ زاماناۋي ەلورداسى. وسىنى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. سونىمەن بٸرگە قازاقتا ەجەلگٸ پارسى تٸلٸنەن ەنگەن «پايتاق» دەگەن (ەندٸ بٸر جەرلەردە «بايتاق» دەپ تە ايتادى) ۇعىم بار. سٶزبە-سٶز اۋدارعاندا بۇل «تاقتىڭ اينالاسى, تٶمەنگٸ جاعى», ياعني «استانا» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. «استانا بايتاق» دەگەن تٸركەس تە وسىنى مەڭزەيدٸ. ەگەرەكي, سوناۋ التىن وردا ىدىراپ, قازاق «قازاق» بولعان زاماننان بەرٸ ساناساق, ٶز باسىم وسىنداي 10 بايتاق شاھاردى ەرەكشە اتاپ ٶتەر ەدٸم. ەلبەتتە, بۇل تٸزٸمدەگٸ ەربٸر قالا زامانىنا ساي ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸ مٸندەتٸن اتقارىپ, عاسىرلار ٶتە بٸرٸ ٸزٸن ساقتاپ, ال ەندٸ بٸرٸ ۋاقىتقا تاپتالىپ كەتە باردى. سول ٷشٸن دە ولاردىڭ اينالاسىندا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن تاريحشىلار اراسىندا قىزۋ پٸكٸرتالاس پەن قاراما-قايشى تۇجىرىمدار جەتەرلٸك. وسى ورايدا بٸر عانا «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى» اياسىندا ونداعان عىلىمي كونفەرەنتسييالار ٶتٸپ, بٸرقاتار ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييالار جاساقتالدى. بۇل رەتتە, ورتاعاسىرلىق قالالاردى تٷبەگەيلٸ زەرتتەپ جٷرگەن تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورلارى: ارحەولوگ-عالىم م.ەلەۋوۆتٸڭ, شىعىستانۋشى-عالىم م.ەبۋسەيٸتوۆانىڭ, قازاق حاندىعىن زەرتتەۋشٸ-مامان ن.اتىعاەۆتىڭ جەنە تاعى دا باسقا بٸرقاتار بەدەلدٸ عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتۋ كەرەك. ەرينە وسىناۋ «ينەمەن قۇدىق قازعانداي» كٸرپيياز ەڭبەك – شالالىق پەن اسىعىستىقتى كٶتەرمەيتٸن تيياناقتى دٷنيە. ال ونىڭ نەتيجەلەرٸ تاريح عىلىمىنىڭ ەلٸ تالاي تالقىسىنا تٷسەرٸ انىق. ول سولاي بولۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ وسىنداي عىلىمي تالقى بار جەردە عانا شىنايى شەجٸرە, ايشىقتى تاريح جازىلادى.
ٶز تاراپىمىزدان بٸز بۇل پٸكٸرلەردٸڭ بارلىعىنا قۇرمەتپەن قاراپ, تٶمەندە اتالاتىن ەربٸر شاھارعا قاتىستى ناقتى ھەم تىڭعىلىقتى دەرەكتەردٸ جەنە ولارعا قاتىستى رەسمي ستاتيستيكانى ارحەولوگ-عالىمدارىمىزدىڭ ەنشٸسٸنە قالدىرامىز. سوندىقتان دا مەتٸنٸمٸزدە كٶنە شاھارلارعا قاتىستى جالپى تاريحي كەزەڭدەر بولماسا, ناقتى ساندىق كٶرسەتكٸشتەر تۋرالى اقپارات جوقتىڭ قاسى. بٸزدٸڭ ماقسات – «قازاق» ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋىنان بەرگٸ تاريحشىلار بٸراۋىزدان مويىنداپ, ەلدەقاشان زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرعان ساياسي ورتالىقتار. ناقتىراق ايتقاندا, ولاردىڭ حالقىمىزدىڭ «ۇلتتىق ۇيىسۋ فەنومەنٸ» نەمەسە «ەلدٸك رۋحىنىڭ» دامۋىنا ەسەرٸ. قالاي دەگەنمەن دە, بۇلار تەك «ەلوردا» مەرتەبەسٸن عانا ەمەس, قازاقتىڭ ەرتەڭگٸ شىعار ەر تٶبەسٸن ايشىقتاعان, وسى ارقىلى كەزٸندە كەرەي مەن جەنٸبەككە ەرگەن ازعانتاي جۇرتتان, بٷگٸندە ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تٶرتكٷل دٷنيەگە مويىنداتقان تولايىم ۇلتقا دەيٸن اتتاعان 10 عالامات قادامى. ونىڭ ەڭ العاشقىسى – شار قالاشىعى. بۇل كەسٸپقوي تاريحشىلار بولماسا, جالپاق جۇرت بٸلە بەرمەيتٸن, XV عاسىردىڭ بەل ورتاسىندا قازاقتىڭ جاڭادان عانا ورناعان تاعىنا تۇعىر رەتٸندە پايدا بولعان بەكٸنٸس-تسيتادەل. مۇنى مۇحامممەد حايدار دۋلاتي «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەگٸندە تولىق اتاپ ٶتكەن. ونىڭ ايتۋىنشا بۇل مەكەن: «...موعولستاننىڭ باتىس شەگٸندەگٸ شۋ مەن قوزىباس ايماقتارىندا...» دەلٸنگەن. كەيبٸر عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, بٷگٸندە وسى قوزىباسىداعى شاردىڭ ٸزٸ شۋ ٶزەنٸنٸڭ جوعارى جاعىنداعى (مويىنقۇمداعى حانتاۋ نەمەسە قىرعىزستانداعى توقماق ماڭىندا) تاۋلى جەرلەردە جاتۋى مٷمكٸن. ال ەندٸ باسقا دەرەكتەر بويىنشا, «قوزىباسى» دەگەن مەكەن شۋ – ٸلە القابى, ياعني سولتٷستٸك قىرعىزستاننان الماتىعا (قازٸرگٸ اسپارا, قورداي, تارعاپ سيياقتى مەكەندەر ماڭىندا) دەيٸنگٸ تاۋلى اۋماقتىڭ كەز كەلگەن تۇسىنان تابىلۋى مٷمكٸن. بٸراق جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, بٸز ٷشٸن مەسەلەنٸڭ تٶركٸنٸ بۇل ەمەس. سۇراق باسقا ارنادا جاتىر. مەسەلەن ۇلتتىق مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قۇرۋ ٷشٸن كەرەي مەن جەنٸبەك نەگە بۇل جەردٸ تاڭدادى? ەڭ باستى سەبەپ – قاۋٸپسٸزدٸك. ول زاماندا حاندىقتى جويۋ ٷشٸن ورداسىن شاۋىپ, تۋىن جىعۋ جەتكٸلٸكتٸ بولاتىن. ٶيتكەنٸ كٶشپەلٸ ەل ٷشٸن وردا – ساياسي شەشٸم قابىلدايتىن جالعىز ورىن. ودان باسقا ورتالىق تا, قوسىمشا قالا دا, قامال دا جوق. سول ٷشٸن جاس حاندىقتىڭ ٸرگەسٸ بەكٸپ, بۋىنى قاتايعانشا بۇل ورتالىق دۇشپاننىڭ قولى جەتپەيتٸن, ٶزٸ كٶزدەن تاسادا, ٶزٸ شاعىن, ٶزٸ موبيلدٸ بولۋى شارت ەدٸ. مٸنە, نەگٸزگٸ قۇرامى تٶلەڭگٸت-ەسكەريلەردەن تۇراتىن 200-300 تٷتٸندٸ شار قالاشىعى كەرەي حاننىڭ ەمٸرٸمەن وسىلايشا ٶتە قۇپييا تٷردە پايدا بولىپ, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت حان ورداسى قىزمەتٸن اتقارعان دەگەن پايىم بار. بەلكٸم, ونىڭ وسى بٸر قۇپييالىعى بۇل مەكەندٸ تاريحشىلارىمىز ٷشٸن كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن بەيمەلٸم قالۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ بولار.
كەلەسٸ قالا – سوزاق. شامامەن XV عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا, ەبدەن ٸرگە بەكٸتٸپ, ەل بولاتىن دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن قازاق حاندىعىنىڭ ورداسى بولىپ جارييالانادى. اتاپ ايتۋ كەرەك, ەرتٷرلٸ دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇل قالا قازاققا ەكٸ مەرتە استانا بولعان بولۋى كەرەك. ەكٸنشٸ رەت – ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸمنٸڭ ەكەسٸ شىعاي حاننىڭ كەزٸندە. دەسە دە نەگە باسقا ەمەس, «سوزاق» بولدى ەكەن? بٸر جاعىنان – بۇل قالا سول كەزدەگٸ جاۋگەرشٸلٸكتٸڭ زاردابى كٶپ تيمەي, سەۋلەتٸن ساقتاعان از شاھاردىڭ بٸرٸ بولاتىن. الايدا باستى ەرەكشەلٸگٸ – ارقانىڭ جازيرالى دالاسىن قاراتاۋ مەن سىر بويىنا جالعاپ جاتقان ٶتە تيٸمدٸ گەوساياسي القاپتى باقىلاۋدا ۇستاۋعا ىڭعايلى ەدٸ. بۇل رەتتە, سوناۋ XIII عاسىردا وسى ٶڭٸر ارقىلى موڭعول قاعانى مٶڭكەگە بارا جاتقان فرانتسۋز ەلشٸسٸ ۆيلگەلم دە رۋبرۋكتٸڭ جازبالارىنان قالعان دەرەكتەر ٶتە قىزىقتى. مەسەلەن, سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق سوزاق قالاسى كٶشپەندٸلەر مەن وتىرىقشىلاردىڭ تٷيٸسەتٸن بەلدەۋٸ سانالعان. ايتالىق, مالدارىن ساتىپ, ازىق-تٷلٸك, كيٸم-كەشەك, تۇرمىسقا قاجەتتٸ زاتتار مەن بۇيىمدار الىپ قايتۋ ٷشٸن دالالىق مالشىلار سوزاقتىڭ بازارىنا جيٸ كەلەتٸن بولعان. كەرٸسٸنشە, قاراتاۋدىڭ ارعى بەتٸندەگٸ ٸرٸ وازيستەردٸ مەكەندەگەن ەگٸنشٸلەر, قولٶنەر شەبەرلەرٸ مەن زەرگەرلەر ٶز تاۋارلارىن مال ٶنٸمدەرٸنە ايىرباستاۋ ٷشٸن سوزاقتاعى جەرمەڭكەگە كەلەدٸ ەكەن. سوندىقتان دا سوزاق قازاققا باس قالا عانا ەمەس, سوناۋ اق وردانىڭ بيلەۋشٸسٸ ىرىس (ورىس) حاننان مۇراعا قالعان سايىن دالاسى مەن سىردى جاعالاعان قالاسىن بٸرتە-بٸرتە قايتارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ناعىز ارقاتٸرەر قامالعا اينالدى. بۇل ساياساتتىڭ دا جەمٸسٸ كٶپ كٷتتٸرگەن جوق. كٶشپەندٸ ەل سىعاناق, وتىرار, ساۋران سيياقتى ەسكٸ شاھارلارىمەن قايتا قاۋىشتى. سٶيتٸپ ەل ورداسى تاريحتىڭ ەندٸگٸ كەزەڭٸندە (شامامەن بٸر عاسىرعا جۋىق) استانا بولعان سىعاناققا كٶشتٸ. دەل وسى جەردە تاعى دا «نەلٸكتەن سىعاناق?» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن ورتا عاسىرداعى سىعاناقتىڭ ساياسي تٸرشٸلٸگٸن, مەدەنيەتٸن, ۇلان بايتاق بازارىن, قالا قۇرىلىسىن, ٷيلەرٸن تولىعىراق جازعان عالىمدار شارافاددين يازدي مەن فازلاللاح يبن رۋزبيحانداردىڭ جازبالارىنا نازار اۋدارايىق. بۇلاردىڭ بايانداۋىنشا, سىعاناق – قىر دالانىڭ ٸرگەسٸندە گٷلدەنٸپ تۇرعان ٷلكەن قالانىڭ بٸرٸ بولعان. بۇل ٶلكەنٸڭ جەر بايلىعى, ەلٸنٸڭ ەدەت-عۇرپى مەن مەدەنيەتٸ كٶزگە ەرەكشە تٷسكەن. سەۋلەتتٸ سالىنعان شاھاردىڭ حالقى دا كٶپ بولعان. قالانىڭ بازارىندا كٷن سايىن 500 تٷيەگە ارتىلعان تاۋار ساتىلىپ وتىرعان. ونىڭ ماڭايى تولعان ەگٸندٸك, باقشا, ارىق, توعان ەدٸ. ساۋدا مەمٸلەلەرٸ سىعاناقتا جاسالاتىن بولعاندىقتان, «بۇل يەلٸك ەرقاشاندا شەت ەلدەردەن كٶپەستەر كەلٸپ تۇراتىن ورىن بولىپ تابىلادى», وعان ەدٸلدەن, كاسپيي تەڭٸزٸنەن, قاشقاردان, حوتاننان, مەۋەرەناحردان قاپتاعان ساۋداگەرلەر كەلٸپ, ساحارانىڭ حالقىنا ٶزٸنٸڭ نەرسەلەرٸن ساتاتىن. بۇدان بٶلەك, پارسىنىڭ بەلگٸسٸز اۆتورى ٶزٸنٸڭ «حۋدۋد-ال-الام» دەگەن ەڭبەگٸندە Cىعاناق ديٸرمەنٸندە تارتىلعان ۇن ەلەمنٸڭ شارتارابىنا تاراتىلاتىنى تۋرالى جازعان. سونىمەن بٸرٸنشٸدەن, سىعاناق – ٸرٸ قولٶنەر ورتالىعى عانا ەمەس, كٷللٸ ازيياعا ۇن ٶنٸمٸن ٶندٸرە الاتىن اسا ٷلكەن ەرٸ ٶتە ساپالى ديٸرمەندەرٸ بار قالا بولعان. ال جىلدان جىلعا كٷش-قۋاتى ارتىپ كەلە جاتقان جاس قازاق حاندىعىنا ارقاسٷيەر وسىنداي مىقتى ەكونوميكالىق تۇعىر اۋاداي قاجەت تۇعىن. ەكٸنشٸدەن, سىعاناق – سوناۋ قىپشاق دەۋٸرٸنەن بەرٸ ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىنداعى, بٸر قاقپاسى وتىرارعا, بٸر قاقپاسى ساۋرانعا قاراعان ەرەكشە گەوساياسي مەنٸ بار قالا. قازاقتىڭ قاراماعىنا ٶتكەن وسىنداي سىر بويىنداعى شاھارلاردى قورعاۋ ٷشٸن سىعاناقتىڭ ٷلكەن ەسكەري-ستراتەگييالىق ماڭىزى بولدى. بۇل شەشٸمنٸڭ دە نەتيجەسٸ جامان ەمەس. بۇرىنعىلاردان قالعان قاسىم حاننىڭ «قوي ٷستٸنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مامىراجاي زامانى» دەگەن قازاقتىڭ التىن دەۋٸرٸ وسى سىعاناق استانا بولىپ تۇرعان كەزەڭدە ورناعان دەگەن بولجام بار. ٶكٸنٸشكە قاراي, قاسىم حاننان كەيٸن بيلٸكتەن بەرەكە كەتٸپ, ۇلى دالا 20 جىلعا جۋىق الاساپىران كٷي كەشتٸ. سوندىقتان دا ەكە ميراسىن قولىنا العان حاقنازاردىڭ الدىندا ٸشكٸ الاۋىزدىقتان ەبدەن ەلسٸرەگەن حاندىقتى قايتا كٶتەرۋ مٸندەتٸ تۇردى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن ول وردانى وڭتٷستٸكتەگٸ سىعاناقتان باتىستاعى سارايشىققا كٶشٸرۋدٸ كٶزدەگەن دەگەن پٸكٸر نازار اۋدارارلىق.
تاعى بٸر پايىم بويىنشا, سارايشىق قازاققا XVI عاسىردىڭ باسىندا, ياعني قاسىم حان قالانى قايتارعان مەزەتتەن-اق استانا بولعان. ەرينە بۇل مەسەلەنٸڭ اق-قاراسىن انىقتاۋدى تاريح عىلىمىنىڭ قاراۋىنا قالدىرامىز. بٸز ٷشٸن بۇل جەردە باستى جايت – سارايشىقتىڭ استانالىق دەرەجەدەگٸ مازمۇنى مەن ورتالىقتى وسىندا كٶشٸرۋدٸڭ ماڭىزى. وعان بٸرنەشە ستراتەگييالىق سەبەپتەر بار ەدٸ: بٸرٸنشٸدەن, سول زامانداعى قازاقتىڭ تاعدىرىنا تٸكەلەي قاتىستى ٸرٸ ساياسي وقيعالار باتىس پەن سولتٷستٸك شەپتە جٷرٸپ جاتتى. مەسەلەن, مەسكەۋ مەملەكەتٸنٸڭ نىعايۋىنىڭ نەتيجەسٸندە ٸبٸر-سٸبٸر, استراحان, قازان, باشقۇرت جۇرتتارىنىڭ قۇلدىراۋى مەن نوعاي ورداسىنىڭ ىدىراۋى ەل ساياساتىن سول جاققا بۇرۋدى تالاپ ەتتٸ. وسىعان بايلانىستى ەكٸنشٸ سەبەپ تۋادى. ەۋروپا مەن ازييانىڭ تٷيٸسكەن جەرٸندە تۇرىپ, ارعىسى التىن وردا, بەرگٸسٸ اق وردا سيياقتى كٸل مىقتى مەملەكەتتەردٸڭ بايتاعى بوپ تانىلعان شاھار بٷكٸل قازاقتىڭ بابا داڭقىن جاڭعىرتىپ, رۋحىن كٶتەرەتٸن «ۇران قالا» رەتٸندە دە كەرەك ەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, ۇلى جٸبەك جولىنداعى ٸرٸ ساۋدا ورتالىعى رەتٸندە سارايشىق قازاق حاندىعىنىڭ ەكونوميكاسىنا كٷشتٸ تٸرەك بولارى انىق ەدٸ. قالانىڭ سول كەزدەگٸ ۋربانيستيكالىق دەڭگەيٸن اراب ساياحاتشىسى يبن باتتۋتانىڭ جازباسىنان دا جاقسى تانۋعا بولادى. ەيگٸلٸ عالىم: «سارايدان شىققاننان كەيٸن 10 كٷن جٷرٸپ سارايشىققا كەلدٸك. «شىق» دەگەن تٷركٸ تٸلٸندە «كٸشٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ياكي, سارايشىق – بۇل كٸشٸ ساراي. ول ۇلىسۋ دەپ اتالاتىن كەڭ ارنالى, مول سۋلى دارييانىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. ٶزەن بەتٸنە قايىق تٶسەپ, كٶپٸر تارتقان. مەن مۇنداي كٶپٸردٸ باعداتتا كٶرگەن ەدٸم. بٸراق مەنٸ تاڭعالدىرعان بۇل ەمەس, سۋ جٸبەرۋ جٷيەسٸ. سارايشىقتا سۋ ەربٸر ٷيگە ٶزٸ كٸرەدٸ...», – دەپ جازادى. وسى بٸر دەرەكتٸڭ ٶزٸنەن-اق سارايشىقتىڭ ەرتە زاماننان بەرٸ ٶز كەزەڭٸنٸڭ ٶركەنيەتٸنە ساي ۋربانيستيكالىق جەتٸستٸكتەرٸ بار شاھار بولعانىن كٶرەمٸز. بٷگٸندە وسىعان قاتىستى جەدٸگەرلەردٸڭ بٸرازى, سوناۋ 1999 جىلى ەلباسىنىڭ ٶزٸ اتىراۋ وبلىسىنا ارنايى كەلٸپ اشقان, «حان وردالى سارايشىق» اتتى مەملەكەتتٸك قورىق-مۇراجايدا ساقتاۋلى تۇر. سونىمەن بٸرگە بۇل جەرگە حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىندا يگٸ ٸستەرٸمەن تانىلعان جەتٸ حان جەرلەنگەن. اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ ٷشەۋٸ – التىن وردا حاندارى – مٶڭكە-تەمٸر, ونىڭ ۇلى توقتاعۋ جەنە ٶزبەك حاننىڭ بالاسى – جەنٸبەك. ٷشەۋٸ – نوعاي ورداسىنىڭ حان دەرەجەسٸندەگٸ بيلەرٸ – وقاس, شەيح-ماماي جەنە جٷسٸپ بيلەر. ال ەندٸ سارايشىقتا جەرلەنگەن جەتٸنشٸ تۇلعا – قازاقتىڭ قاسىم حانى. مٸنە, وسى بٸر عانا دەرەكتٸڭ ٶزٸ وسىناۋ شەجٸرەلٸ قالانىڭ ەلٸمٸز ٷشٸن قانشالىقتى مەن-ماڭىزى مەن مەرتەبەسٸ بارىن ايشىقتاپ وتىر. وسىلايشا سارايشىق قازاققا 50 جىلدان استام استانا بولدى. بۇل حاندىقتىڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك كەمەلٸنە كەلٸپ, شارۋاشىلىعىن تٸكتەپ, ٶرٸسٸن كەڭەيتۋگە ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر تۋعىزدى. ەرينە جاۋگەرشٸلٸك زامان بولعان سوڭ ۋاقىتشا قۇلدىراۋ كەزەڭدەرٸ دە بولدى. مٸنە, وسىنداي بٸر كەزەڭدە استانا بٸرەسە سوزاققا قايتا اۋىپ, بٸرەسە باتىسقا كەرٸ قايتىپ الماعايىپ كٷي كەشەدٸ. كەيٸن ەل تٸزگٸنٸ تەۋەكەلگە تيٸپ, قايتا ٶرلەگەن قازاق حاندىعىندا تۇراقتى زامان ورنايدى. ەندٸگٸ جەردە ەلدٸڭ توقىراۋعا تٷسپەي, ودان ەرٸ ٶركەندەۋٸنە كٷشتٸ رۋحاني سەرپٸلٸس كەرەك ەدٸ. سوندىقتان ەسٸم حاننىڭ كەزٸندە ەلوردا سارايشىقتان تٷركٸستانعا كٶشتٸ. سٶز جوق, بۇل ماقساتقا ەجەلگٸ تاراز دا ەبدەن لايىق ەدٸ. بٸراق زامان تٷركٸستاندى تاڭدادى. سەبەبٸ سول ۋاقىتتا قازاققا قاراعان قالالاردىڭ ٸشٸندە دٸنٸ مەن دٸلٸ, مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸ, ٸلٸمٸ مەن عىلىمى بويىنشا تٷركٸستاننان ارتىق شاھار بولعان جوق. ۇلى جٸبەك جولى ارقىلى كەلگەن شىعىس پەن باتىستىڭ بارلىق مەدەنيەتٸ وسى جەردە توعىستى.
سونىمەن قاتار قالا تۋرالى قىتايدىڭ سانسكريت جازبالارىنداعى دەرەكتەردە, تٷركٸستان قالاسى ياسى, شاۋعان, اسون سيياقتى اتاۋلارمەن بٸزدٸڭ دەۋٸرگە دەيٸنگٸ ٸV-V عع. باستاپ ٶمٸر سٷرگەندٸگٸ جەنە سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ٸرٸ مەدەني جەنە رۋحاني ورتالىق بولعاندىعى تۋرالى باياندالعان. مىسالى وندا, ۇلى دالانىڭ ٶمٸردەن وزعان بيلەۋشٸلەرٸ ەكەلٸنٸپ جەرلەنەتٸندٸگٸ, اتاپ ايتقاندا, وتىرار بيلەۋشٸسٸ ٸليياس پەن سايرامدا تۋىپ-ٶسكەن احمەت ياساۋي تٷركٸستان جەرٸندە تۇرىپ, وسىندا جەرلەنۋٸ جايدان-جاي ەمەس ەكەندٸگٸ تۋرالى جازىلعان. راسىندا دا, كٶشپەلٸ ساناعا جاقىن يسلام رۋحانيياتىنىڭ ٷلكەن بٸر دٸڭگەگٸ قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ ميراسى مەن قازاقتىڭ يگٸ جاقسىلارىنىڭ وسىنداعى ۇلتتىق پانتەونى تٷركٸستاندى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن رۋحاني استانا رەتٸندە مويىنداتىپ وتىر. بۇل فاكتور كەيٸن جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزٸندە دە ٷش جٷزدٸڭ باسىن قوسىپ, ەل بٸرلٸگٸن دەلەلدەگەن شىندىعىمەن بەلگٸلٸ. جالپى, حالقىمىزدىڭ قاي زامانىن الساڭ دا, رۋحانيياتتىڭ مەسەلەسٸ قاشاندا ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتقان ەمەس. مەسەلەن, وسى بٸر عانا تٷركٸستاننىڭ مىسالىندا ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ بٷگٸنگٸ «رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەياسىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭ مەن-ماعىناعا يە ەكەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى. ونىڭ ٷستٸنە ەلباسىنىڭ وسى كٷنٸ تٷركٸستانعا وڭتٷستٸك ٶڭٸردٸڭ ورتالىعى دەرەجەسٸن بەرٸپ قانا قويماي, بٷكٸل وبلىسقا اتاۋىن قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى شەشٸمٸن ەل بٸراۋىزدان قولداپ, كٶنە قالانىڭ بويىنا سٸڭگەن بارلىق ەرەكشەلٸكتەرٸن باعالاپ, جاقسىلىققا جورىپ جاتىر. بارشاعا مەلٸم, تٷركٸستان قازاقتىڭ كيٸز شەجٸرەسٸندەگٸ ەڭ ۇزاق ۋاقىت – ەكٸ عاسىردان استام استانا بولعان جالعىز شاھار. سودان بولار, بۇل كەزەڭ ۇلتىمىز ٷشٸن زاڭعار جەڭٸستەرٸمەن قاتار قۇلدىراعان شەگٸنٸستەرگە دە جول بەردٸ. ونىڭ ەڭ ٷلكەنٸ, ەرينە تٷركٸستاننىڭ قازاققا سوڭعى دەربەس وردا بولىپ كەتە بارۋىندا ەدٸ. ٶيتكەنٸ ابىلاي حاننىڭ ٶلٸمٸنەن كەيٸن ونىڭ ۇرپاقتارى ەر ٶڭٸردە جەكە-دارا بيلٸك جٷرگٸزدٸ. ال حٸح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا قازاق دالاسى تولىقتاي رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا ەنٸپ, ٷش تەرريتورييالىق ەكٸمشٸلٸككە بٶلٸنٸپ كەتتٸ. ياعني, استانامەن بٸرگە ەلدەن اۋىزبٸرشٸلٸك, ال وسى بەرەكە-بٸرلٸكپەن بٸرگە تەۋەلسٸزدٸك كەتتٸ. يە, بۇل – اششى اقيقات. سىزىپ تاستاي المايسىڭ. بٸراق ساباعىن الىپ, سوقپاعىن قايتالاماۋ بٷگٸنگە پارىز. ەلباسىنىڭ سوڭعى 20 جىل بويى ەسٸلدٸڭ جاعاسىنا ەل قوندىرىپ, استانانى پەرزەنتٸندەي ەلپەشتەگەن, ابىرويىن ەلەمگە سٷيرەپ, ەر قادامىن قولپاشتاعان قاجىر-قايراتىنىڭ دا, ٶلشەۋسٸز ەڭبەگٸنٸڭ دە تٷبٸندە, مٸنە, ەل-جۇرتىمىزدىڭ وسىنداي نيەتٸ جاتىر! ەرينە قانداي زامان بولسا دا حالىقتى باسقاراتىن بٸر ورتالىقتىڭ بولۋى ورىندى. الايدا 1790-شى مەن 1917 جىلدار ارالىعىندا 127 جىل بويى قازاقتا مۇنداي ورتالىق بولعان جوق. تۇتاس ەلگە جاڭادان باستى قالا تاڭداۋ مەسەلەسٸ تەك 1917 جىلى الاش وردا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرىلۋىمەن قايتا جانداندى. وندا دا ەندٸگٸ استانالار تەك ەكٸمشٸلٸك ورتالىق قىزمەتٸن اتقاراتىن دەڭگەيدەن اسا المادى. قاي قالا ٷشٸن دە حالىقتى ۇيىمداستىرىپ, باسقارۋ ٸسٸ بەلگٸلٸ بٸر تالاپتارعا ساي بولۋدى قاجەت ەتەدٸ. سوندىقتان دا ۇزاق ٷزٸلٸستەن سوڭ سەمەيدٸ ەل ورتالىعى ەتٸپ تاڭداۋدىڭ بٸرقاتار سەبەپتەرٸ بار ەدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, پاتشالىق وتارلىقتان قۇتىلعان ەلدٸڭ ەڭ الدىمەن ساياسي ساناسىن كٶتەرۋ كەرەك بولدى. سەمەي ول كەزدە وزىق ويلى ورىس دەموكراتتارىنان نەر العان جاستاردىڭ قايناعان ورتاسى, ۇلتتىق بۋرجۋا-ساۋداگەرلەردٸڭ شوعىرلانعان ٶلكەسٸ, ابايدى وقىپ كٶزٸ اشىلعان قازاقتىڭ جينالعان قالاسى بولدى.
ەكٸنشٸدەن, حح عاسىردىڭ باسىندا سەمەي قازاق دالاسىنداعى رەسەيلٸك-ەۋروپالىق ستيلدە بوي كٶتەرٸپ, ٶتە ٷلكەن قارقىنمەن دامىعان زاماناۋي ٶمٸر سالتى بار بٸردەن-بٸر قالا سانالاتىن. بۇل جايتتى مىنا بٸر دەرەكتەردەن بايقاۋعا بولادى. مەسەلەن, بۇل قالاعا 1854 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە ايداۋعا كەلگەن اتاقتى ورىس كلاسسيگٸ ف.دوستوەۆسكيي ٸنٸسٸ ميحايلگە جازعان حاتىندا سەمەيدٸ «…بٸر عانا دٷكەنٸ, جالعىز دەرٸحاناسى مەن باستاۋىش ۋچيليششەسٸ بار جارتىلاي قالا – جارتىلاي اۋىل…» دەپ سيپاتتايدى. ال ەندٸ كەلەسٸ بٸر دەرەكتەردە, وسى حٸح عاسىردىڭ اياعىندا ومبى وكرۋگٸنەن بٶلٸنٸپ جەكە ايماققا اينالعان سەمەي سول زاماننىڭ ٸرٸ ساۋدا ەرٸ مەدەني ورتالىعى رەتٸندە كٶرسەتٸلەدٸ. اتاپ ايتقاندا, 1870 جىلداردىڭ ٶزٸندە شىعىس قازاقستانداعى 14 ٸرٸ جەرمەڭكەنٸڭ باسىن قوسقان سەمەي شاھارى كٶپەستەردٸڭ ساۋدا ٷيلەرٸ, تٷرلٸ دٷكەندەر عانا ەمەس, ٶڭٸردەگٸ كٶكٸرەگٸ وياۋ اۋقاتتى قازاقتار بالالارىن بەرگەن ورىس-قىرعىز پريحودسكايا مەكتەپتەرٸ كٶپ, تولىققاندى قالاعا اينالعان. ٷشٸنشٸدەن, بۇل يمپەرييا قۇرامىندا قىتايعا قارسى ەسكەري فورپوست رەتٸندە دامىپ, نەتيجەسٸندە بٸر جاعى رەسەي مەن ورتا ازييانى, بٸر جاعى رەسەي مەن باتىس قىتايدى بايلانىستىرعان ستراتەگييالىق توراپقا اينالعان ەلدٸ مەكەن ەدٸ. بٸراق مۇنداي بيٸك مەرتەبەنٸ ۇزاق ۋاقىت ۇستاپ تۇرۋ بۇل قالانىڭ دا ماڭدايىنا جازبادى. ٶيتكەنٸ 1919-1920 جىلدارى الاش وردا كٷشتەپ تاراتىلدى دا, سەمەي يدەولوگييالىق تۇرعىدا استانالىق مەرتەبەمەن قوش ايتىستى. الايدا ورتالىقتىڭ ورىنبورعا اۋىسۋىنىڭ بۇل جالعىز دەيەگٸ ەمەس. بۇدان بٶلەك ٷلكەن بٸر سەبەپ – ازامات سوعىسى ۋشىقتىرعان سول دەۋٸردٸڭ تاعدىرشەشتٸ وقيعالارىنىڭ رەسەيدە ٶتۋٸ. بۇل رەتتە كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناپ, ەل اۆتونوميياسىن الىپ جاتقان زاماندا ساياسي شەشٸم قابىلدايتىن ورىن ەرينە شىعىستاعى سەمەيدە ەمەس, باتىستاعى ورىنبوردا بولعانى تيٸمدٸ ەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, مەسكەۋگە بٸرتابان جاقىنىراق, قادامىن ايقىنىراق ەتۋ ٷشٸن بۇل سول كەزدەگٸ بيلٸكتەگٸ ۇلت زييالىلارىنا ٶتە كەرەك قادام بولدى. نەتيجەسٸندە, تاريحي ساحناعا بٸرتۇتاس حالقى مەن مەجەلەنگەن تەرريتوريياسى بار قازاق اۆتونومييالىق كەڭەستٸك رەسپۋبليكاسى كەلدٸ. ٶز كەزەگٸندە قالانىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلٸگٸ دە بولدى. سول كەزدەگٸ كەيبٸر قازاق زييالىلارىنىڭ (بٸر دەرەكتەر بويىنشا ماعجان جۇماباەۆتىڭ) ەستەلٸگٸنە قۇلاق اسساق: «ورىنبور ٶتە ەسكٸ قالا ەكەندٸگٸ كٶزگە بٸردەن شالىنادى. مۇندا قازاقتاردان ورىس ۇلتى باسىم. تٸپتٸ ٶزگە دە ۇلت ٶكٸلدەرٸ كٶپ تۇرادى ەكەن. اعاشتان كەسپەكتەپ جاسالعان كٶنە ٷيلەردٸڭ كەيبٸرٸ جەرگە جارتىسىنا دەيٸن سٸڭٸپ كەتكەن. ال مەشٸتتەر مەن شٸركەۋلەرٸ جاقسى دامىعان. كەڭ ەرٸ تٷزۋ كٶشەلەرٸنٸڭ كەيبٸر تۇسىن تاسپەن جاپقان. جٷرگەندە اتتىڭ تاعاسى تاقىلداپ, تٷندە وت جارقىلى انىق بايقالادى ەكەن. قىستا اسا سۋىق بولعانىمەن, جاز مەزگٸلٸندە اۋا قوڭىرجاي قالىپتا تۇرادى» ەكەن. ەلبەتتە, ورىنبور ەكونوميكاسى وزىق, ٶمٸر سٷرۋگە قولايلى بولدى, بٸراق قازاقتىڭ نەگٸزگٸ ٶڭٸرلەرٸنەن ٶتە شالعاي ەدٸ. ورتالىققا اتپەن جەتۋ ەسٸرەسە قىس ايلارىندا مٷمكٸن بولمادى. سوندىقتان دا استانانى وڭتٷستٸكتەن ٸزدەۋگە تۋرا كەلدٸ. بۇل مٸندەتكە ەڭ لايىقتى قالا, ەرينە جەر جانناتى جەتٸسۋدىڭ مارجانى الماتى ەكەندٸگٸ سول كەزدەن-اق بەلگٸلٸ-تٸن. بٸراق قولدىڭ قىسقالىعى مەن زاماننىڭ قىسپاعى قازاقتىڭ كەزەكتٸ استاناسى بولۋدى ورتا جولدا ورنالاسقان قىزىلورداعا (1926-1929 جىلدار) بۇيىرتتى. نەگە اقتٶبە نەمەسە ەۋليە اتا ەمەس? ەڭ بٸرٸنشٸ سەبەپ – قالا ورىنبور – تاشكەنت تەمٸرجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقاندىقتان, ورىنبوردان تەز ەرٸ ساپالى تٷردە كٶشۋگە تيٸمدٸ بولدى.
ەكٸنشٸدەن, بۇل ٶلكە قازاقتىڭ ەدەت-عۇرپى, سالتى, دٸنٸ, رۋحانيياتى تازا ساقتالعان جەر عانا ەمەس, ەجەلدەن وتىرىقشىلىق دەستٷر مەن كٶشپەندٸ شارۋاشىلىق تٷيٸسكەن قالا سانالاتىن. ٷشٸنشٸدەن, شاھار تۇرعىندارىنىڭ تٷگەلگە جۋىعى جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار ەدٸ. بۇل جٶنٸندە سول كەزدٸڭ ٸرٸ ساياسي قايراتكەرٸ سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ: «استانا قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتٸگٸ... [ەندەشە, قازاق] ەڭ الدىمەن ٷيلەرٸ جانعا جايلى ەدەمٸ قالاعا ەمەس, قازاق ەڭبەكشٸلەرٸنە ناقتى قامقورلىق جاساي الاتىن ورتالىققا زەرۋ» دەگەن مەلٸمدەمەسٸ بار. شىنىندا دا بۇل تۇستاعى ەڭ كٷردەلٸ مەسەلە – بٷكٸل قازاق حالقىن بٸر رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىنا ٶز ەركٸمەن بٸرٸكتٸرۋ بولاتىن. ٶيتكەنٸ بٷكٸل وڭتٷستٸك قازاقستان مەن جەتٸسۋ, قازٸرگٸ ٶزبەكستان, تٷرٸكمەنستان جەنە قىرعىزستاندى بٸرٸكتٸرگەن سوۆەتتٸك تٷركٸستان قۇرامىندا بولاتىن. ال قالانىڭ باستى كەمشٸلٸگٸ – تەمٸر جولدىڭ بويىندا تۇرسا دا, ٶزٸن-ٶزٸ ەكونوميكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتپەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە كليماتى جايسىز, اسا قۇرعاق, بۇرىننان كٶشپەندٸ شارۋاشىلىققا بايلانعان شاھاردىڭ جاڭا جاعدايعا بەيٸمدەلۋٸ ۇزاق ەرٸ قيىن بولدى. سوندىقتان دا قىزىلوردانىڭ شيرەك ۋاقىت ورتالىق بولا الماسى انىق ەدٸ. ونىڭ ەڭ بٸر ماڭىزدى رٶلٸ – گەوگرافييالىق ۇتىمدى ورنىن پايدالانىپ, سول كەزدەگٸ «عاسىر قۇرىلىسى» اتانعان ەيگٸلٸ تٷركسٸب تەمٸر جولىن تەز ەرٸ ساپالى اياقتاۋعا بارىنشا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. ٶز كەزەگٸندە شويىن جول 1929 جىلى ۆەرنىيعا جەتكەن مەزەتتە, الماتى دەگەن ەسكٸ اتىمەن استانا ارايلى قالاعا كٶشتٸ. بۇل كٶشتٸڭ كٶپ سەبەپتەرٸمەن بٸرگە, ەڭ باستى ستراتەگييالىق ماقساتى بار ەدٸ. ول – ٶزگەلەر قول سالماسا دا كٶز سالعان ەل شىعىسىنداعى شۇرايلى مەكەندٸ قازاقتىڭ يگٸلٸگٸنەن اجىراتپاۋ. «باس قالا» مەرتەبەسٸن ارقالاعان 69 جىلدا الماتى بۇل مٸندەتتٸ اسقاق ابىرويمەن الىپ شىقتى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, الماتى ۇلتىمىزدى ححٸ عاسىرداعى ەگەمەن ٶمٸرگە ساياسي تۇرعىدان دا, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەر بويىنشا دا, مەدەني جاعىنان دا دايىنداپ, بولاشاقتىڭ شىنايى كەپٸلٸنە اينالدى. ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ تاريحتىڭ دەپتەرٸنە مەڭگٸلٸككە جازىلعان «الماتى – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تالبەسٸگٸ!» دەگەن قاناتتى سٶزٸ وسىدان قالعان. راسىندا دا الماتى ەلٸمٸزدٸ جاڭا دەۋٸردٸڭ داربازاسىنا دەيٸن جەتەلەپ قانا قويماي, جاڭا عاسىرداعى تٸزگٸنٸن جاس تا جاسامپاز استاناعا بەردٸ. مۇنىڭ ٶزٸ – بارشا حالىقتىڭ سٷيٸكتٸ قالاسىنا اينالىپ ٷلگەرگەن اقماڭدايلى الماتىعا كەلەسٸ كەزەڭگە اياق باسۋ ٷشٸن جاڭا دەم, تىڭ تىنىس, ايشىقتى مٷمكٸندٸكتەر اشتى. بٸرٸنشٸ كەزەكتە شاھارعا ۇزاق جىلدار بويى تٷسٸپ كەلگەن دەموگرافييالىق قىسىم مەن ەكولوگييالىق سالماق ەدەۋٸر ازايدى. بۇل ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٷلكەن مەگاپوليسكە بۇرىننان جوسپارلاپ جٷرگەن بٷكٸل ورتاازييالىق ايماقتىڭ ٸرٸ قارجى جەنە بيزنەس ورتالىعى رەتٸندە دامۋىنا جاعداي تۋعىزدى. وعان تابيعاتتىڭ ٶزٸ سىيلاعان ەرەكشە سۇلۋلىقتى قوسقاندا الماتىنىڭ بۇل گەوگرافييالىق ايماقتاعى تۋريستٸك باسىمدىعى بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە ايقىن بولىپ وتىر. ال ەندٸ, اقىندار جىرىنان تاستاماعان وسىناۋ اقشوقىلى الاتاۋدا جاڭا استانانىڭ قالاي تولعاتىپ, ارقادا ٶمٸرگە كەلۋٸنٸڭ قيىندىعىن سٶز باسىندا بايانداپ ٶتتٸم. وعان قايتا ورالماي-اق, تاۋ بيٸگٸندە ەل پرەزيدەنتٸمەن بولعان سول ەڭگٸمەنٸڭ بٸر عانا تٷيٸنٸن تارقاتا كەتەيٸن. سول كەزدە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى: – استانانى كٶشٸرۋ – مەن ٷشiن ەمەس, بۇل ەل ٷشiن كەرەك. وسى ەلدiڭ ەرتەڭi ٷشiن كەرەك. مۇنىڭ مەنiن قازiرگi ادامدار تولىق ۇعار-ۇقپاس, بiراق بولاشاق ۇرپاق ريزاشىلىعىن ەلٸ تالاي بٸلدٸرەتٸن بولادى, – دەپ ەدٸ. ودان كەيٸن كٶپ جىلدار ٶتتٸ. استانا ٶزٸنە تەن بٷگٸنگٸ تاڭ-تاماشاسىمەن بوي كٶتەردٸ. كەزٸندە كٷمەنٸ كٶپ بولعان ەل, جاڭا ەلوردانىڭ مەملەكەتتٸڭ بٸرتۇتاس بولۋى مەن اسقاق رۋحىنىڭ قارىشتاپ تۇرۋىنداعى ماڭىزىن ەلدەقاشان تٷسٸندٸ. يە, ەلباسى استانانى قازاقتىڭ ارقا دالاسىنا كەڭەس ەكونوميكاسى كٷيرەگەن كٷردەلٸ كەزدە, ازييانى دٷلەي داعدارىس بيلەگەن كەزدە اۋىستىردى. سونىڭ ٶزٸندە وسىناۋ نار تەۋەكەل نامىس تاڭداي قاقتىرار تابىسقا ۇلاستى. بۇل تۋرالى, ەسٸرەسە, وسى بٸر مەرەيلٸ كٷندەرٸ بارلىق اقپارات قۇرالدارى جاھانعا جاپپاي جار سالىپ, ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەردٸڭ سانى مەن ساپاسىن, ەربٸر جەمٸسٸ مەن جەتٸستٸگٸن جٸپكە تٸزگەن مونشاقتاي كٶرسەتٸپ وتىر. ونى قايتالاپ وتىرۋدىڭ قاجەتٸ بولماس. تەك قاداپ ايتار ويىمىز: بۇنىڭ بەرٸ ٶزٸنەن ٶزٸ كەلگەن جوق. ەربٸر جەتٸستٸكتٸڭ تٷبٸندە ەلباسىنىڭ اسا دەلدٸكپەن جاساعان ەكونوميكالىق-ماتەماتيكالىق ەسەبٸ نەگٸزٸندە قۇرىلىپ, سوناۋ 1994 جىلى جوعارعى كەڭەستە كەلتٸرگەن 32 ارگۋمەنتٸ جاتىر. ەكٸ اۋىز سٶزبەن تٸزٸپ ٶتسەك, بۇل – جاڭا استانانىڭ رەسپۋبليكالىق كوممۋنيكاتسييالىق, اۆتوموبيلدٸك, ەۋە جەنە تەمٸر جول تورابىنىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسۋى; - شاھاردىڭ كەلەشەكتە جەر تاپشىلىعىن كٶرمەي, كەمەلدەنٸپ ٶسۋٸنٸڭ گەوگرافييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸ; - ەلدٸڭ ەڭ باستى ەكونوميكالىق ماڭىزدى نٷكتەلەرٸنە جاقىندىعى; - دەموگرافييالىق ەلەۋەتٸ; - ٶڭٸردٸڭ بولاشاقتاعى ەلەۋمەتتٸك-ساياسي باسىمدىعى; - تابيعي ەرەكشەلٸگٸ مەن قورشاعان ورتاسى. ەرينە بۇل تەك ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك ارتىقشىلىقتارى عانا. ال ساياسي جەتٸستٸگٸنٸڭ ٶلشەمٸ جوق. ٶيتكەنٸ ەلباسىنىڭ وسى شەشٸمٸ بولماعاندا, قازاق ەلەمدەگٸ 9-شى جەر كٶلەمٸمەن دە, قويناۋى كەنگە, القابى استىققا تولى سولتٷستٸك ٶڭٸرٸمەن دە ماقتانا الماس ەدٸ... تٶرتكٷل دٷنيەگە «ۇرپاققا جول اشقان كەڭ بايتاق دالام بار» دەپ ۇرانىن سالماس ەدٸ. سول دالانىڭ قۇلپىرعان گٷلٸندەي جارقىراعان بٷگٸنگٸ استاناسى دا بولماس ەدٸ. ال قازٸر... استانا – تالاي ٸستە ابىرويى ارتقان, سونىسىمەن دە تٶرتكٷل دٷنيەگە مٷمكٸندٸگٸن مويىنداتقان قالا. وعان شاھارىمىزدىڭ ەنشٸسٸنە تاريحتىڭ ٶزٸ تاققان, جوعارى دەڭگەيدە جولىن تاپقان – ەقىۇ سامميتٸ, قىسقى ازييا ويىندارى, ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر سەزٸ مەن 2017 جىلى دٷركٸرەپ ٶتكەن ەكسپو كٶرمەسٸ كۋە. مۇنداي ادامزاتتىڭ دەڭگەيٸندەگٸ ٷلكەن شارالار كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتٸڭ كيەلٸ مەدەنيەتٸن, بايتاق دالانىڭ رۋحى مەن دەستٷرلٸ ٶسيەتٸن بويىنا جيعان قالادا ٶتكەن ەمەس. ەلەمدە استانادان بٶلەك مۇنداي شاھار جوق تا. ٶيتكەنٸ استانا – كٶكجيەگٸ كٶرٸنبەيتٸن كەڭ دالاداي دٷنيەتانىمنىڭ, كٶك اسپانداي بيٸك كٶڭٸلدٸڭ, تۇڭعيىقتاي تەرەڭ بٸلٸمنٸڭ توعىسقان جەرٸ. سودان بولار, استاناعا ات ارىلتىپ كەلگەن بارشا قوناقتارعا كٶرسەتەر قالانىڭ زاماناۋي ارحيتەكتۋراسى مەن كٶرٸكتٸ كەلبەتٸ, ورتاازييالىق ايماقتا تەڭدەسٸ جوق «استانا – جاڭا قالا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى, ەيگٸلٸ «پرەزيدەنت ورمانى» اتانىپ كەتكەن ەلەمدەگٸ ادامزات قولىمەن ەگٸلگەن ەڭ ٷلكەن جەلەكتەردٸڭ بٸرەگەيٸ استانانىڭ جاسىل بەلدەۋٸ جەنە باسقا دا كٶپتەگەن جوبالاردى شىنايى ماقتانىشپەن ايتا الاسىڭ. ەرينە وسىنىڭ بارلىعى ەڭ الدىمەن ەلباسىنىڭ قالانىڭ العاشقى كٸرپٸشٸنەن, اسپان تٸرەپ ٶسكەن بٷگٸنگٸ تٷر-تٷسٸنە دەيٸن مۇقييات كٶڭٸل بٶلگەن ەڭبەگٸنٸڭ زاڭدى نەتيجەسٸ. جاسىراتىنى جوق, ەل ورداسىنا دەگەن مۇنداي قامقورلىق كەيبٸرەۋلەرگە ارتىق كٶرٸنٸپ, نەگٸزسٸز سىنعا ۇشىراپ جاتادى. بٸر اۋىز سٶزبەن جاۋاپ بەرسەك, بۇل جالپى مەسەلەنٸڭ تٶركٸنٸن تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەن تۋاتىن دٷنيەلەر. ال مەسەلە دەگەنٸمٸز – بٸر شاھاردىڭ عانا ەڭگٸمەسٸ ەمەس, بٷكٸل ەلدٸڭ اۋ-جايى. ٶيتكەنٸ ەربٸر استانانىڭ ٶزٸندٸك دامۋ لوگيكاسىنان تۋاتىن ەرەكشە جولى بولادى. ال بۇل جول تۇتاس ۇلتتىڭ ۋاقىت پەن كەڭٸستٸككە باسار قادامىنىڭ نٶلدٸك نٷكتەسٸن تاڭداۋدان باستالادى. ياعني, ونىڭ تىڭ تاريحناماسىنىڭ جاڭا ەسەبٸ باستالادى. بۇل ماعىنادا «استانا» اتاۋلىنى مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ باستاۋى ەرٸ سول مەملەكەتتەگٸ بيلٸكتٸڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ قايناركٶزٸ رەتٸندە قابىلداۋ كەرەك. ايتالىق, قوعامدىق قاتىناستار ٶزگەرٸسكە تٷسكەن كەزدە ادام جاڭا قالىپتاسقان جاعدايعا بەيٸمدەلۋ ٷشٸن ونىمەن بەلگٸلٸ بٸر سەيكەستٸكتٸڭ بولعانىن قالايدى. مٸنە, وسىنداي كەزدە تۇتاس قوعام بولىپ, حالىق بولىپ جاڭا باعىت, جاڭا ورتا جەنە وسىنىڭ بەرٸن ۇيىمداستىراتىن جاڭا ورتالىق ٸزدەيدٸ. بۇل ٷردٸس ەڭ الدىمەن, ەرينە, تەۋەلسٸزدٸگٸن ەندٸ عانا العان جاس مەملەكەتتەرگە تەن دٷنيە. تٷپتٸڭ تٷبٸندە وسى «جاڭالىقتاردىڭ» بارلىعى جاڭا استانانىڭ نەگٸزٸ قالانىپ, بوي كٶتەرۋٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. سوندىقتان دا ەگەر قازاق ەلٸ ٷشٸن تەۋەلسٸزدٸك ۇلتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ كٶتەرٸلگەن ەڭ جوعارى بيٸگٸ بولسا, وندا استانا سول بيٸكتەن جاعىلعان جول كٶرسەتەر جارىقتى ٶشٸرمەي, جالىنىن ودان ەرٸ ٶسٸرەتٸن كاتاليزاتور ٸسپەتتٸ. سەبەبٸ استانا – ازاماتتاردىڭ قوعاممەن جۇعىسىپ, تۇتاس ۇلتتىڭ ۇيىساتىن جەرٸ. يگٸلٸكتٸ ٸستەر مەن باياندى باستامالاردىڭ تٶرٸ.
بۇل ورايدا, استانا ەل ٸشٸندەگٸ تٷرلٸ قوعامدىق كٷشتەر مەن مٷددەلەردٸ توعىستىرىپ قانا قويماي, ولاردى تارازىنىڭ باسىنا تەڭدەي تەڭگەرٸپ, وسى ارقىلى مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ رەسۋرستارىن ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرا بٸلگەن بٸردەن-بٸر تۇعىر. استانا ينفراقۇرىلىمىنىڭ قارىشتاپ دامۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ «ۇيقىدا» جاتقان ساي-سالاسىن وياتىپ, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق دەرلٸك باعىتىنا دەم بەردٸ. ٶز كەزەگٸندە ەل ورداسىنا قاراپ باسقا قالالار مەن تۇتاس ٶڭٸرلەر بوي تٷزەي باستادى. ەلدٸڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان بايتاق قالا اۋماقتىق ديسپروپورتسييا مەسەلەسٸن تٷبەگەيلٸ شەشٸپ, ٶڭٸرلەر ٷشٸن ٷنەمٸ ٶزەكتٸ بولعان «الىس-جاقىن» فاكتورىن جويىپ, كٶلٸك قاتىناسىندا بارشاعا تيٸمدٸ ٸزٸن سالدى. سٶيتٸپ استانامىز ۇلتىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ بولمىسىن كٶرسەتەتٸن جانى جاڭالىققا قۇمار جاس قالا عانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ بولاشاقتاعى مٸنسٸز وبرازى شاعىلىساتىن ايناداي جاسامپاز شاھارعا اينالدى.
سونىمەن بٸرگە زاماناۋي تەحنولوگييالار, ەلەۋمەت پەن مەدەنيەتتٸڭ ەڭ وزىق ٷلگٸلەرٸ – بەرٸ دە استانادان باستاۋ الۋى شارت. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ ادامزات وسىنداي جەتٸستٸكتەرٸن كٶرٸپ, ەلٸن تانيدى, ال پروگرەسسيۆتٸ تەجٸريبەسٸ بار استاناسىن كٶرٸپ, ۇلتتىڭ شاماسىن بٸلەدٸ. ٶتكەن 20 جىل – ەلوردامىزدىڭ كٶپجىلدارعا تاعدىرىن شەشكەن ۋاقىت بولدى. قازٸرگٸ ماقتانا دا مارقايا ايتىپ جٷرگەن تابىستارىمىزدىڭ تٷبٸندە دە سوناۋ قيىن-قىستاۋدا سالىنىپ, ۇلتتى بٸر ورتالىققا بٸرٸكتٸرگەن استانانىڭ قانداي دا بولماسىن قيىنشىلىق پەن كەدەرگٸدەن سەنٸمدٸ تٷردە ٶتە الاتىن قابٸلەتٸ جاتىر. جوعارىداعى تاريحي شولۋىمىزدىڭ دا باستى سەبەبٸ – قازاقتىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان «ەلوردا» اتاۋلىنىڭ ەلدٸكتٸ قالىپتاستىرۋداعى رٶلٸن ٶتكەننٸڭ ناقتى مىسالدارىمەن كٶرسەتۋ. سونداعى ايتپاعىمىز: بٸرٸنشٸدەن, استانا قاي كەزدە دە ەڭ ماڭىزدى دەگەن گەوساياسي جەنە ستراتەگييالىق مٸندەتتەردٸ شەشٸپ وتىرادى; ەكٸنشٸدەن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ونىڭ سانا-سەزٸمٸن كٶتەرەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ مەن حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەكونوميكالىق مٸندەتتەردٸ موينىنا الادى. تٶرتٸنشٸدەن, ەل دامۋىنىڭ ەربٸر كەزەڭٸندە رۋحاني-مەدەني قايتا ٶرلەۋدٸڭ بٸردەن-بٸر قوزعاۋشى كٷشٸ بولا الادى. ەرينە ٶتكەن كٷننٸڭ ەنشٸسٸندە قالعان استانالاردىڭ قايبٸرٸن الساڭ دا, «كٷننٸڭ كٶزٸ ٷشٸن كٷندە كٷرەسكەن» جانكەشتٸ زامان مەن «ىرىسى بٷگٸن بٷتٸن, ەرتەڭ جىرىم بولعان» كٶشپەلٸ ادامنىڭ كەزٸندە ەلدٸ ساقتاپ قالۋ ٷشٸن بٸر مەزگٸل اۋىسىپ وتىرۋعا مەجبٷر بولعان قالالار. يە, باس قالا بولعانمەن, شىنايى استانا بولمادى. تٸگٸلگەن ٷي بولعانمەن, ول ٷيدە شالقايىپ قوناق كٷتەتٸن كٷي بولمادى. ال وسى كٷنٸ شە? تٶرتكٷل دٷنيەنٸڭ نەبٸر الپاۋىت ەلدەرٸنٸڭ باسشىلارى ەلوردامىزدىڭ اق بوساعاسىنان ەڭكەيٸپ كٸرٸپ, مارقايىپ شىعىپ جاتىر. تەك وسى 20 جىلدىڭ ٶزٸندە استاناعا ەلەمنٸڭ 70 مەملەكەتٸنٸڭ باسشىلارى رەسمي ساپارمەن كەلٸپ, قازاق ەلٸنٸڭ قارىمىن كٶرٸپ, ىستىق ىقىلاستارىن بٸلدٸرٸپ كەتتٸ. سونىڭ ٸشٸندە كٶرشٸلەس رەسەي پرەزيدەنتتەرٸ – 12, ورتالىق ازييا كٶشباسشىلارى – 17, قىتاي تٶراعالارى 10 مەرتەدەن ات باسىن بۇرىپ, وسى جەردە ايماقتاعى اۋقىمدى شارۋانىڭ شەشٸمدەرٸن تاپسا, استاناعا ارنايى كەلگەن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ٷش بٸردەي باس حاتشىسى (كوفي اننان – 2002 جىل, پان گي مۋن – 2010 مەن 2015 جىلدارى جەنە انتونيۋ گۋتەرريش – 2017 جىل) ادامزاتتىڭ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ, كٷرمەۋٸ كٶپ سۇراقتاردى شەشۋدٸڭ سارا جولىن اشتى. ول دا بولسا اينالا تٷگەل قىزىعۋشى پەيٸلدەسكە دە, قىزعانۋشى تٸلەۋلەسكە دە قازاقتى دەربەس ەل رەتٸندە تانىتىپ, ٷستەم مەرەيٸ مەن ٷلكەن مەرتەبەسٸن دەلەلدەيدٸ. مۇنداي مەملەكەتتٸڭ «استاناسى» ەندٸگٸ جەردە بۇرىنعىداي اتتىڭ ٷستٸندە, تٷيەنٸڭ قومىندا جٷرٸپ كٶشەتٸن ەمەس, حالىقتىڭ تاعدىرىن مىڭجىلدىقتارعا شەشەتٸن ەرٸ ەلمەن بٸرگە تۇراقتى تٷردە ٶسەتٸن استانا. شەكاراسى بٸرجولا بەكٸگەن, شارتاراپ مويىنداپ, قۇت پەن ىرىس قونعان قازاقتىڭ قاسيەتتٸ جەرٸنە مەڭگٸلٸككە قاعىلعان التىن قازىق. وسى كٷنٸ بٷتٸنٸ بٸر جەر بولىپ, تٷتٸنٸ تٷزۋ ەل بولىپ وتىرعانىمىز دا وسى استانانىڭ ارقاسى.
ويلاپ قاراڭىزشى, ەلدٸڭ ەلدەن نەسٸ ارتىق... بەكەم بٸرلٸگٸ مەن بوستان تٸرلٸگٸ ارتىق. ال بەرەكە-بٸرلٸك – ەل بيلەپ, جول كٶرسەتەر تۇلعادان, تەۋەلسٸز تٸرلٸك شەشٸم شىعاتىن استانادان باستاۋ الادى. راسىندا دا ارعى-بەرگٸ زاماندا ادامزاتتىڭ قولىنان شىققان قاي مەملەكەتتٸ الساق تا, وعان ٷش تاعدىردىڭ بٸرٸ عانا بۇيىرادى ەكەن. بٸرٸنشٸسٸ – تەڭٸرٸ ەل بولاتىن جول دا, ەر بولاتىن ۇل دا بەرگەن, بٸراق تٸرلٸگٸ از, تەلكەگٸ كٶپ, سٶزٸ مول, بٸرلٸگٸ جوق ەل. مۇنداي ەلدٸڭ بٷگٸنٸ بۇلىڭعىر, كەلەشەگٸ كٷڭگٸرت. ەكٸنشٸسٸ – جاراتقان تەرەڭ تاريح, تانىمدى حالىق بەرگەن, بٸراق بيلٸگٸ بەرەكەسٸز, عۇمىرى مەرەكەسٸز ەل. مۇنداي جۇرتتىڭ جولى اۋىر, جەتەر جاعاسى الىس. ال ٷشٸنشٸسٸ – عۇمىرىن ۇلت تاعدىرىمەن ەنشٸلەگەن جٷرەكتٸ ەرٸ, استانالى ەلٸ بار, الىس-جاقىن جاقتاعان, تۇتاستىعىن ساقتاعان سالاماتتى مەملەكەت. بٸزدٸڭ مەملەكەت, مٸنە, وسىنداي مەملەكەت. ال اسقارالى استانا بولسا, دٷبٸرلٸ دەۋٸردٸڭ دارابوز پەرزەنتٸندەي ۋاقىتپەن بٸرگە تۋىپ, زامانىنان وزعان, سول ٷشٸن دە وسىنداي كٷشتٸ دە قۇدٸرەتتٸ مەملەكەتتٸڭ ەلورداسى بولۋ ٷشٸن جارالعان جاسامپاز قالا بولىپ مەڭگٸلٸككە قالماق.
يمانعالي تاسماعامبەتوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسيياسىنداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
