Sózdiń ulttyq sipatynan góri syrttan kirgen dini uǵym ekeni kórinedi. Arabsha-qazaqsha sózdikte: iman(ýn). iman – 1) nanym, senim; 2. dini. niettilik, parasattylyq. «Iman» – arab sózi, onyń qazaqshasy – naný, sený. Imandy – 1) dindar, dinshil; 2) aýys. taza, adal(AQTS 1-tom. N. Ońdasynov. 1984). Qazaq tiline islam dininiń enýimen birge kelgen sóz bolar, búginde qazaq ulttyq tanymyndaǵy «ar, uiat» uǵymdarynyń sinonimi ispettes jumsalady. Odan taǵy da «senim, adaldyq» mánderin ashady. Osy sekildi uǵymdardyń sinonimi retinde tildik arealymyzda erteden qoldanylyp júr. Ony ótken kezeńderdegi ádebi tilimizden de baiqaimyz.
Abaidyń eń jii qoldanǵan sózderiniń biri – iman, ony aqyn óz tiline 59 ret úiirgen. Imandylyq – gýmanizam sharty. Imandylyqqa shaqyrý, ony úgitteý, ony tanytý – gýmanist sýretkerdiń mindeti. Mine, Abai osy údeden shyqqan. Iman sózi o basta «islam dininiń bes paryzynyń biri» degendi bildirgenimen, al dini termindik maǵynasy, Abaidyń túsindirýimen aitsaq, «Alla tabaraka ýa taǵalanyń... birligine, barlyǵyna... jibergen jarlyǵyna moiynsunyp, ilanbaq» bolǵanymen, bul sóz qazaqtyń halyq tilinde jalpy «adamgershilik», «izgilikke degen senim» uǵymynda jiirek qoldanylǵan. Abaidyń ózi: Eskendir patshaǵa Aristotel aýzymen: «Uiatyń men aryńdy malǵa satyp, Uiatsyzda iman joq, túpke jeter» degizgeninde, iman sózi taza dini nanymdy ǵana emes, ar, uiat siiaqty adamgershilik qasietti atap tur. Bul sózder qazaq poeziiasynda buryn da kezdeskenimen, dál Abaidaǵydai bir aqynnyń óleńderi de 30-40 retten oryn almaǵandyǵyn bilemiz («Abaidyń sóz órnegi». R. Syzdyq. Almaty. 2014j. 67 bet). Abaidan buryn Iassaýi tilinde de jii qoldanys tapqan. Biraq ol kezeńdi jańa ádebi tilimizge jýyqtamaityndyqtan, tekserýdiń asa qajeti bolmas. Jalpy Abai qoldanysy búgindegi qoldanyspen tolyq sáikes keledi. Jeke avtorlardyń emes, jalpy qazaq tanymyndaǵy qoldanyspen birdei. Qazirgi tildik aiamyzda «imandy bolsyn, imany joldas bolsyn» degen tirkestermen kórinis taýyp júr. Jalpy semantikasy: «ar-uiaty, senim-nanym» uǵymdarymen ólshenetin tirshilikte jasaǵan «duǵasy» degen sipatta qoldanysta.
Qazaq tanymynda uǵynylatyn iman sóziniń semantikasymen deńgeiles qazaq ádebi tilinde kóp qoldanyla bermeitin ilan «ilaný ~ sený» degen sóz bar. Qarap otyrsaq, «iman» men «ilan» sózderiniń maǵynalary birdei: sený, naný, senim bildirý». l/m sáikestikti fonetikalyq sál ǵana ereksheligi bolmasa tulǵalyq jaǵynan da tym uqsas. Tulǵalar bir leksika-grammatikalyq qainardan shyqqan varianttar bolýy ábden múmkin. Iman sózin arab tiline jatqyzyp júrmiz, dini sipaty taǵy bar. Bir uǵymdy berýde qazaq tiliniń elementimen ushtas kelýi, sirá, arabizmderdiń kelmei turyp kóne túrki tildik qorynyń ózinde osy tulǵalar bastaý alatyn baiyrǵy túbir bolsa kerek-ti. Ol jaǵyn boljam dep qana qaltyra turyp, keleshek zertteýimizge mindet etemiz.
Al, «adamgershilik, adaldyq, ar, uiat» uǵymdaryna kelgende «ilan» sóziniń leksika-semantikalyq joly bólek. Bul sóz tek «sený, naný» degen sinonimdik qatardy ǵana qamti alady. Ilan tulǵasynyń arǵy qurylym mán-ózegine jetýge ázirge salystyrmaly-tarihi qabiletimiz jetińkiremeidi. Aldymen «iman» tulǵasyn zerdeleimiz. Aktiv tulǵa kóne «i» túbir-formanty men «man» sóziniń birigýinen jasalǵan. Osy kúnde qoldanylyp júrgen oralman, oqyrman, tyńdarman, kórermen, jaidarman t.b sózderiniń quramynda kásiptik-qyzmettik maǵyna bergen. Man sózi anglo-saksondyq tilderde «man» adam degendi bildiredi. Qazaq ǵalymy S. Amanjolov bolsa man sózin arab-parsydaǵy «adam» uǵymyn kórsetetin «-mán, -ýmán, -ýmánd» qosymshasynan qalyptasqan dese, belgili onomastik T. Januzaqov kóne oǵyz tilinde baryn aitady. Bul turǵydan alsaq, «iman» sóziniń arǵy uǵymy qazirgiden ózgeshe. I+man – «i» komponentin arab tiline tán formant dep qarastyra turamyz. Mundai túbir tulǵasy derbes saqtalmaǵan. Tek qosymshaly qyzmettegi sóz aiaǵynda kezdesetindigin baiqaimyz. Arab tiliniń tabiǵatyna tán ataý-esimderdiń sońyna jalǵanyp, esim-soi uǵymyn tanytatyn «uly, balasy, urpaǵy» (Abai Qunanbaiuly, Baýyrjan Momyshuly d.s) degen maǵynalardy beredi. Mysalǵa, arab antroponimderin alyp qarasaq, Ál-Birýni, Ál-Mýqadisi, Ál-Istahri, Ál-Jýveini, Ál-Tirmizi, sol siiaqty túrkilik esimder: Ahmet Iassaýi, Mahmýd Qashqari, Súleimen Baqyrǵani, Firadaýsi, Álisher Naýaii t.s.s. «i» formantynyń ertede, «uly, balasy» týystyq maǵynalardan buryn «uly – (uly adam), er – (ul, erkek)» degen individtik uǵymdardy bildiretin semantikasy bolǵan syńaily. Sonda, qazirgidegi syn esimdik maǵynasyn buryn, túpki qyzmeti zat esimdik – antroponimdik ataý bolǵan. Iman ˃ Ulyman ˃ Erman. Antroponim «uly» (uly Abai) sóziniń leksika-grammatikalyq variantynyń biri – ulyq. Túrkilik –q, -ty formanttarmen keletin ulyq, ulyqty varianttary da óristep dami beredi. Sonymen, iman sóziniń arǵy uǵymy bútin antroponimdik ataý dedik. Túpki leksikasy antropoózektik qatarlardy kórsetken. Úndiiran oǵan jalǵas shýmer-túrki mifologiiasynda atalatyn Iima esimi de osy sózdiń tulǵasy men arǵy leksika-semantikasyna, jalpy shyǵý tegine qatysty bolýy ǵajap emes. Tek ony tereń zertteýdiń arqasynda jetemiz. Miftik-tildik arealda «ulyman//ulyqadam//erman» dep dáripteletin adam esimi de kóne kitaptarda(Avesta, Zaratýshtra) erekshe atalatyn «iima»-ǵa qatysty qoldanylady. Ulyman – «uly adam». Bizdegi «ulyqpan» ataý-esimi osy sózden qalyptasqan bolý kerek. «Ulyman//Uly adam» dep jalpy qandai adamdy aitamyz? Qazaq tanymynda «aqyl, bilimi, adamgershiligi joǵary, parasat, paiymy jetilgen, danyshpan», taǵy sol siiaqty daralyq sipattaryn toltyryp aita berýge bolady. Sóz óziniń mán-tulǵasyn osyndai syn-sipattymen ǵana óz semantikasyn bere almaq. Ondai bolsa, bul zat esimdik ataýdyń syn esim tabyn bildiretin maǵynalarǵa aýysyp ketýi ońai. Jáne ol syndyq uǵymdary adamǵa ǵana qatysty ózektik uǵymdar. Iman sóziniń arǵy leksikalyq tulǵasynyń bir varianty «erman» bolý múmkindigin kórsettik. Er monosillaby Orhon jazba eskertkishinde aktiv qoldanylǵan sóz: «Inim Kúltegin jiyrma alty jasynda er atandy...» degen joldar bar. Jalpy, er sózi kóne túrki tilinen beri kele jatqan eń jetekshi birlik. Er túbir sózi kóne túrki tilinen beri qarai maǵynasyn birde-bir ret joimai semantikasyndaǵy ekspressivtik-tanymdyq uǵymdaryn taza kúiinde alyp jetken belsendi tulǵa. Kóne túrki-qazaqtyq «er» jetekshi monosillaby álem tilderiniń biraz toptarynda esim sóz, qyzmettik-kásiptik maǵyna jasaýshy aktiv formant. Ondai qasietin anglo-sakson, german, fin-ýgor tilderinen jii kezdestiremiz: writer, super, runner, driver, speeker, reader, beginner, lecker, muster, totscher. Eýroaziia keńistiginde tildik tranzit bolǵany anyq. Áýeli túrki tilinen basqa tilderge túrli qyzmettegi sózjasaý tásilderi bolyp engen. Túrkilik –er leksemasynyń sóz aiaǵyndaǵy qosymshaly kúii, joǵaryda kórsetken arab-parsylyq «i» formantynyń esim-ataýlardyń sońyna jalǵanǵany siiaqty. Iaǵni kóne «i» túbiriniń basataýlary belgili bir leksikalyq kezeńde túrkilik qainardan shyqqandyǵyna, ázirshe tolyq kepil bola almaimyz.
«Iman» sóziniń arabtyq bolýyn aittyq. Sóz qurylymynda kóne man elementi jatqany anyq. Arab-parsy tilder tobyna tán tulǵanyń birinshi etimondyq túbiri kóne «i» túbir-formanty. Alǵashqy leksika-semantikasy – esim maǵyna dep topshylaimyz. Sondyqtan, «i» túbiri arǵy maǵynasy janamalanyp jetken, sol sebepti jartylai óli túbir qataryna jatqyzamyz. Túbirge jalǵanǵan –man komponenti túbir tulǵasymen tutasqandyqtan, birden baiqaý da ońai emes. «i» túbiri ózine jalǵanǵan man sóziniń ashyq semantikasyn leksikalyq damý barysynda kómeskilendirgen. Saldarynan sózdiń bútindei leksika-semantikasy antroponimdik sózden syrǵyp dereksiz zat esim men syn esimderdi ataityn maǵynalyp topqa kóshken. Endi osy sózben belgili bir maǵynalyq qatarlardy kórsetetin «ilan ~ ilaný/inaný» sóziniń tulǵasy túrkilik elementter, túbir i/e/i/y varianttarynan damyǵan: il//el//il//yl ˃ bul túbirlerden derbes maǵynalyq qatarlar túzilip, saqtalǵan: iil, el, il – ár sóz tabynda jumsalady. «il» týyndy túbirine kóne –an túbiri jalǵanǵan. Biraq, ilan tulǵasynyń qurylymyn bulai bólshektep qaraýǵa kelmeidi. Ony leksika-grammatikalyq kategoriiada kóne túbirlerdiń damý úrdisin jeke alyp qarastyrýda ǵana osylai paidalanamyz. –an (qulan, jylan, bulan, qaban, jan, qan, sýan t.b) tulǵasynyń jalǵanýy «i+l+an ˃ i+lan, ilan» (lan//man) sóziniń ertedegi leksika-semantikasy antroponimdik ataý bolǵan dep tujyrym jasaimyz. Bul sózder áli de zertteýdi qajet etedi. «Iman» sózin salystyrmaly-tarihi jaǵynan góri onyń damý qalyptasý jolyn ár tildik kezeńderdegi semantikasyn qaraý arqyly túp-tegine kóz jetkize alamyz. Bizdi nazar aýdartqany qazaq-túrki tilindegi «ilan» sózimen tulǵalas ári maǵyna jaǵynan jaqyndyǵy bary ańǵartady. Sonyń negizinde «iman» sóziniń eń arǵy qalyptasý joly arab-parsylyq ne túrkilik ekenin aiyra almai otyrmyz. Álde «varianttylyq pa?» degen saýal da týady.
Yqylas Ádiletuly,
Abai atyndaǵy QazUPÝ-dyń stýdenti
