سٶزدٸڭ ۇلتتىق سيپاتىنان گٶرٸ سىرتتان كٸرگەن دٸني ۇعىم ەكەنٸ كٶرٸنەدٸ. ارابشا-قازاقشا سٶزدٸكتە: يمان(ۋن). يمان – 1) نانىم, سەنٸم; 2. دٸني. نيەتتٸلٸك, پاراساتتىلىق. «يمان» – اراب سٶزٸ, ونىڭ قازاقشاسى – نانۋ, سەنۋ. يماندى – 1) دٸندار, دٸنشٸل; 2) اۋىس. تازا, ادال(اقتس 1-توم. ن. وڭداسىنوۆ. 1984). قازاق تٸلٸنە يسلام دٸنٸنٸڭ ەنۋٸمەن بٸرگە كەلگەن سٶز بولار, بٷگٸندە قازاق ۇلتتىق تانىمىنداعى «ار, ۇيات» ۇعىمدارىنىڭ سينونيمٸ ٸسپەتتەس جۇمسالادى. ودان تاعى دا «سەنٸم, ادالدىق» مەندەرٸن اشادى. وسى سەكٸلدٸ ۇعىمداردىڭ سينونيمٸ رەتٸندە تٸلدٸك ارەالىمىزدا ەرتەدەن قولدانىلىپ جٷر. ونى ٶتكەن كەزەڭدەردەگٸ ەدەبي تٸلٸمٸزدەن دە بايقايمىز.
ابايدىڭ ەڭ جيٸ قولدانعان سٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸ – يمان, ونى اقىن ٶز تٸلٸنە 59 رەت ٷيٸرگەن. يماندىلىق – گۋمانيزام شارتى. يماندىلىققا شاقىرۋ, ونى ٷگٸتتەۋ, ونى تانىتۋ – گۋمانيست سۋرەتكەردٸڭ مٸندەتٸ. مٸنە, اباي وسى ٷدەدەن شىققان. يمان سٶزٸ و باستا «يسلام دٸنٸنٸڭ بەس پارىزىنىڭ بٸرٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرگەنٸمەن, ال دٸني تەرميندٸك ماعىناسى, ابايدىڭ تٷسٸندٸرۋٸمەن ايتساق, «اللا تاباراكا ۋا تاعالانىڭ... بٸرلٸگٸنە, بارلىعىنا... جٸبەرگەن جارلىعىنا مويىنسۇنىپ, يلانباق» بولعانىمەن, بۇل سٶز قازاقتىڭ حالىق تٸلٸندە جالپى «ادامگەرشٸلٸك», «ٸزگٸلٸككە دەگەن سەنٸم» ۇعىمىندا جيٸرەك قولدانىلعان. ابايدىڭ ٶزٸ: ەسكەندٸر پاتشاعا اريستوتەل اۋزىمەن: «ۇياتىڭ مەن ارىڭدى مالعا ساتىپ, ۇياتسىزدا يمان جوق, تٷپكە جەتەر» دەگٸزگەنٸندە, يمان سٶزٸ تازا دٸني نانىمدى عانا ەمەس, ار, ۇيات سيياقتى ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتٸ اتاپ تۇر. بۇل سٶزدەر قازاق پوەزيياسىندا بۇرىن دا كەزدەسكەنٸمەن, دەل ابايداعىداي بٸر اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸ دە 30-40 رەتتەن ورىن الماعاندىعىن بٸلەمٸز («ابايدىڭ سٶز ٶرنەگٸ». ر. سىزدىق. الماتى. 2014ج. 67 بەت). ابايدان بۇرىن ياسساۋي تٸلٸندە دە جيٸ قولدانىس تاپقان. بٸراق ول كەزەڭدٸ جاڭا ەدەبي تٸلٸمٸزگە جۋىقتامايتىندىقتان, تەكسەرۋدٸڭ اسا قاجەتٸ بولماس. جالپى اباي قولدانىسى بٷگٸندەگٸ قولدانىسپەن تولىق سەيكەس كەلەدٸ. جەكە اۆتورلاردىڭ ەمەس, جالپى قازاق تانىمىنداعى قولدانىسپەن بٸردەي. قازٸرگٸ تٸلدٸك ايامىزدا «يماندى بولسىن, يمانى جولداس بولسىن» دەگەن تٸركەستەرمەن كٶرٸنٸس تاۋىپ جٷر. جالپى سەمانتيكاسى: «ار-ۇياتى, سەنٸم-نانىم» ۇعىمدارىمەن ٶلشەنەتٸن تٸرشٸلٸكتە جاساعان «دۇعاسى» دەگەن سيپاتتا قولدانىستا.
قازاق تانىمىندا ۇعىنىلاتىن يمان سٶزٸنٸڭ سەمانتيكاسىمەن دەڭگەيلەس قازاق ەدەبي تٸلٸندە كٶپ قولدانىلا بەرمەيتٸن يلان «يلانۋ ~ سەنۋ» دەگەن سٶز بار. قاراپ وتىرساق, «يمان» مەن «يلان» سٶزدەرٸنٸڭ ماعىنالارى بٸردەي: سەنۋ, نانۋ, سەنٸم بٸلدٸرۋ». ل/م سەيكەستٸكتٸ فونەتيكالىق سەل عانا ەرەكشەلٸگٸ بولماسا تۇلعالىق جاعىنان دا تىم ۇقساس. تۇلعالار بٸر لەكسيكا-گرامماتيكالىق قايناردان شىققان ۆاريانتتار بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. يمان سٶزٸن اراب تٸلٸنە جاتقىزىپ جٷرمٸز, دٸني سيپاتى تاعى بار. بٸر ۇعىمدى بەرۋدە قازاق تٸلٸنٸڭ ەلەمەنتٸمەن ۇشتاس كەلۋٸ, سٸرە, ارابيزمدەردٸڭ كەلمەي تۇرىپ كٶنە تٷركٸ تٸلدٸك قورىنىڭ ٶزٸندە وسى تۇلعالار باستاۋ الاتىن بايىرعى تٷبٸر بولسا كەرەك-تٸ. ول جاعىن بولجام دەپ قانا قالتىرا تۇرىپ, كەلەشەك زەرتتەۋٸمٸزگە مٸندەت ەتەمٸز.
ال, «ادامگەرشٸلٸك, ادالدىق, ار, ۇيات» ۇعىمدارىنا كەلگەندە «يلان» سٶزٸنٸڭ لەكسيكا-سەمانتيكالىق جولى بٶلەك. بۇل سٶز تەك «سەنۋ, نانۋ» دەگەن سينونيمدٸك قاتاردى عانا قامتي الادى. يلان تۇلعاسىنىڭ ارعى قۇرىلىم مەن-ٶزەگٸنە جەتۋگە ەزٸرگە سالىستىرمالى-تاريحي قابٸلەتٸمٸز جەتٸڭكٸرەمەيدٸ. الدىمەن «يمان» تۇلعاسىن زەردەلەيمٸز. اكتيۆ تۇلعا كٶنە «ي» تٷبٸر-فورمانتى مەن «مان» سٶزٸنٸڭ بٸرٸگۋٸنەن جاسالعان. وسى كٷندە قولدانىلىپ جٷرگەن ورالمان, وقىرمان, تىڭدارمان, كٶرەرمەن, جايدارمان ت.ب سٶزدەرٸنٸڭ قۇرامىندا كەسٸپتٸك-قىزمەتتٸك ماعىنا بەرگەن. مان سٶزٸ انگلو-ساكسوندىق تٸلدەردە «man» ادام دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. قازاق عالىمى س. امانجولوۆ بولسا مان سٶزٸن اراب-پارسىداعى «ادام» ۇعىمىن كٶرسەتەتٸن «-مەن, -ۋمەن, -ۋمەند» قوسىمشاسىنان قالىپتاسقان دەسە, بەلگٸلٸ ونوماستيك ت. جانۇزاقوۆ كٶنە وعىز تٸلٸندە بارىن ايتادى. بۇل تۇرعىدان الساق, «يمان» سٶزٸنٸڭ ارعى ۇعىمى قازٸرگٸدەن ٶزگەشە. ي+مان – «ي» كومپونەنتٸن اراب تٸلٸنە تەن فورمانت دەپ قاراستىرا تۇرامىز. مۇنداي تٷبٸر تۇلعاسى دەربەس ساقتالماعان. تەك قوسىمشالى قىزمەتتەگٸ سٶز اياعىندا كەزدەسەتٸندٸگٸن بايقايمىز. اراب تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا تەن اتاۋ-ەسٸمدەردٸڭ سوڭىنا جالعانىپ, ەسٸم-سوي ۇعىمىن تانىتاتىن «ۇلى, بالاسى, ۇرپاعى» (اباي قۇنانبايۇلى, باۋىرجان مومىشۇلى د.س) دەگەن ماعىنالاردى بەرەدٸ. مىسالعا, اراب انتروپونيمدەرٸن الىپ قاراساق, ەل-بيرۋني, ەل-مۋقاديسي, ەل-يستاحري, ەل-جۋۆەيني, ەل-تيرميزي, سول سيياقتى تٷركٸلٸك ەسٸمدەر: احمەت ياسساۋي, ماحمۋد قاشقاري, سٷلەيمەن باقىرعاني, فيراداۋسي, ەلٸشەر ناۋايي ت.س.س. «ي» فورمانتىنىڭ ەرتەدە, «ۇلى, بالاسى» تۋىستىق ماعىنالاردان بۇرىن «ۇلى – (ۇلى ادام), ەر – (ۇل, ەركەك)» دەگەن ينديۆيدتٸك ۇعىمداردى بٸلدٸرەتٸن سەمانتيكاسى بولعان سىڭايلى. سوندا, قازٸرگٸدەگٸ سىن ەسٸمدٸك ماعىناسىن بۇرىن, تٷپكٸ قىزمەتٸ زات ەسٸمدٸك – انتروپونيمدٸك اتاۋ بولعان. يمان ˃ ۇلىمان ˃ ەرمان. انتروپونيم «ۇلى» (ۇلى اباي) سٶزٸنٸڭ لەكسيكا-گرامماتيكالىق ۆاريانتىنىڭ بٸرٸ – ۇلىق. تٷركٸلٸك –ق, -تى فورمانتتارمەن كەلەتٸن ۇلىق, ۇلىقتى ۆاريانتتارى دا ٶرٸستەپ دامي بەرەدٸ. سونىمەن, يمان سٶزٸنٸڭ ارعى ۇعىمى بٷتٸن انتروپونيمدٸك اتاۋ دەدٸك. تٷپكٸ لەكسيكاسى انتروپوٶزەكتٸك قاتارلاردى كٶرسەتكەن. ٷندٸيران وعان جالعاس شۋمەر-تٷركٸ ميفولوگيياسىندا اتالاتىن ييما ەسٸمٸ دە وسى سٶزدٸڭ تۇلعاسى مەن ارعى لەكسيكا-سەمانتيكاسىنا, جالپى شىعۋ تەگٸنە قاتىستى بولۋى عاجاپ ەمەس. تەك ونى تەرەڭ زەرتتەۋدٸڭ ارقاسىندا جەتەمٸز. ميفتٸك-تٸلدٸك ارەالدا «ۇلىمان//ۇلىقادام//ەرمان» دەپ دەرٸپتەلەتٸن ادام ەسٸمٸ دە كٶنە كٸتاپتاردا(اۆەستا, زاراتۋشترا) ەرەكشە اتالاتىن «ييما»-عا قاتىستى قولدانىلادى. ۇلىمان – «ۇلى ادام». بٸزدەگٸ «ۇلىقپان» اتاۋ-ەسٸمٸ وسى سٶزدەن قالىپتاسقان بولۋ كەرەك. «ۇلىمان//ۇلى ادام» دەپ جالپى قانداي ادامدى ايتامىز? قازاق تانىمىندا «اقىل, بٸلٸمٸ, ادامگەرشٸلٸگٸ جوعارى, پاراسات, پايىمى جەتٸلگەن, دانىشپان», تاعى سول سيياقتى دارالىق سيپاتتارىن تولتىرىپ ايتا بەرۋگە بولادى. سٶز ٶزٸنٸڭ مەن-تۇلعاسىن وسىنداي سىن-سيپاتتىمەن عانا ٶز سەمانتيكاسىن بەرە الماق. ونداي بولسا, بۇل زات ەسٸمدٸك اتاۋدىڭ سىن ەسٸم تابىن بٸلدٸرەتٸن ماعىنالارعا اۋىسىپ كەتۋٸ وڭاي. جەنە ول سىندىق ۇعىمدارى ادامعا عانا قاتىستى ٶزەكتٸك ۇعىمدار. يمان سٶزٸنٸڭ ارعى لەكسيكالىق تۇلعاسىنىڭ بٸر ۆاريانتى «ەرمان» بولۋ مٷمكٸندٸگٸن كٶرسەتتٸك. ەر مونوسيللابى ورحون جازبا ەسكەرتكٸشٸندە اكتيۆ قولدانىلعان سٶز: «ٸنٸم كٷلتەگٸن جيىرما التى جاسىندا ەر اتاندى...» دەگەن جولدار بار. جالپى, ەر سٶزٸ كٶنە تٷركٸ تٸلٸنەن بەرٸ كەلە جاتقان ەڭ جەتەكشٸ بٸرلٸك. ەر تٷبٸر سٶزٸ كٶنە تٷركٸ تٸلٸنەن بەرٸ قاراي ماعىناسىن بٸردە-بٸر رەت جويماي سەمانتيكاسىنداعى ەكسپرەسسيۆتٸك-تانىمدىق ۇعىمدارىن تازا كٷيٸندە الىپ جەتكەن بەلسەندٸ تۇلعا. كٶنە تٷركٸ-قازاقتىق «ەر» جەتەكشٸ مونوسيللابى ەلەم تٸلدەرٸنٸڭ بٸراز توپتارىندا ەسٸم سٶز, قىزمەتتٸك-كەسٸپتٸك ماعىنا جاساۋشى اكتيۆ فورمانت. ونداي قاسيەتٸن انگلو-ساكسون, گەرمان, فين-ۋگور تٸلدەرٸنەن جيٸ كەزدەستٸرەمٸز: writer, super, runner, driver, speeker, reader, beginner, lecker, muster, totscher. ەۋروازييا كەڭٸستٸگٸندە تٸلدٸك ترانزيت بولعانى انىق. ەۋەلٸ تٷركٸ تٸلٸنەن باسقا تٸلدەرگە تٷرلٸ قىزمەتتەگٸ سٶزجاساۋ تەسٸلدەرٸ بولىپ ەنگەن. تٷركٸلٸك –er لەكسەماسىنىڭ سٶز اياعىنداعى قوسىمشالى كٷيٸ, جوعارىدا كٶرسەتكەن اراب-پارسىلىق «ي» فورمانتىنىڭ ەسٸم-اتاۋلاردىڭ سوڭىنا جالعانعانى سيياقتى. ياعني كٶنە «ي» تٷبٸرٸنٸڭ باساتاۋلارى بەلگٸلٸ بٸر لەكسيكالىق كەزەڭدە تٷركٸلٸك قايناردان شىققاندىعىنا, ەزٸرشە تولىق كەپٸل بولا المايمىز.
«يمان» سٶزٸنٸڭ ارابتىق بولۋىن ايتتىق. سٶز قۇرىلىمىندا كٶنە مان ەلەمەنتٸ جاتقانى انىق. اراب-پارسى تٸلدەر توبىنا تەن تۇلعانىڭ بٸرٸنشٸ ەتيموندىق تٷبٸرٸ كٶنە «ي» تٷبٸر-فورمانتى. العاشقى لەكسيكا-سەمانتيكاسى – ەسٸم ماعىنا دەپ توپشىلايمىز. سوندىقتان, «ي» تٷبٸرٸ ارعى ماعىناسى جانامالانىپ جەتكەن, سول سەبەپتٸ جارتىلاي ٶلٸ تٷبٸر قاتارىنا جاتقىزامىز. تٷبٸرگە جالعانعان –مان كومپونەنتٸ تٷبٸر تۇلعاسىمەن تۇتاسقاندىقتان, بٸردەن بايقاۋ دا وڭاي ەمەس. «ي» تٷبٸرٸ ٶزٸنە جالعانعان مان سٶزٸنٸڭ اشىق سەمانتيكاسىن لەكسيكالىق دامۋ بارىسىندا كٶمەسكٸلەندٸرگەن. سالدارىنان سٶزدٸڭ بٷتٸندەي لەكسيكا-سەمانتيكاسى انتروپونيمدٸك سٶزدەن سىرعىپ دەرەكسٸز زات ەسٸم مەن سىن ەسٸمدەردٸ اتايتىن ماعىنالىپ توپقا كٶشكەن. ەندٸ وسى سٶزبەن بەلگٸلٸ بٸر ماعىنالىق قاتارلاردى كٶرسەتەتٸن «يلان ~ يلانۋ/ينانۋ» سٶزٸنٸڭ تۇلعاسى تٷركٸلٸك ەلەمەنتتەر, تٷبٸر ي/ە/ٸ/ى ۆاريانتتارىنان دامىعان: يل//ەل//ٸل//ىل ˃ بۇل تٷبٸرلەردەن دەربەس ماعىنالىق قاتارلار تٷزٸلٸپ, ساقتالعان: يٸل, ەل, ٸل – ەر سٶز تابىندا جۇمسالادى. «يل» تۋىندى تٷبٸرٸنە كٶنە –ان تٷبٸرٸ جالعانعان. بٸراق, يلان تۇلعاسىنىڭ قۇرىلىمىن بۇلاي بٶلشەكتەپ قاراۋعا كەلمەيدٸ. ونى لەكسيكا-گرامماتيكالىق كاتەگورييادا كٶنە تٷبٸرلەردٸڭ دامۋ ٷردٸسٸن جەكە الىپ قاراستىرۋدا عانا وسىلاي پايدالانامىز. –ان (قۇلان, جىلان, بۇلان, قابان, جان, قان, سۋان ت.ب) تۇلعاسىنىڭ جالعانۋى «ي+ل+ان ˃ ي+لان, يلان» (لان//مان) سٶزٸنٸڭ ەرتەدەگٸ لەكسيكا-سەمانتيكاسى انتروپونيمدٸك اتاۋ بولعان دەپ تۇجىرىم جاسايمىز. بۇل سٶزدەر ەلٸ دە زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. «يمان» سٶزٸن سالىستىرمالى-تاريحي جاعىنان گٶرٸ ونىڭ دامۋ قالىپتاسۋ جولىن ەر تٸلدٸك كەزەڭدەردەگٸ سەمانتيكاسىن قاراۋ ارقىلى تٷپ-تەگٸنە كٶز جەتكٸزە الامىز. بٸزدٸ نازار اۋدارتقانى قازاق-تٷركٸ تٸلٸندەگٸ «يلان» سٶزٸمەن تۇلعالاس ەرٸ ماعىنا جاعىنان جاقىندىعى بارى اڭعارتادى. سونىڭ نەگٸزٸندە «يمان» سٶزٸنٸڭ ەڭ ارعى قالىپتاسۋ جولى اراب-پارسىلىق نە تٷركٸلٸك ەكەنٸن ايىرا الماي وتىرمىز. ەلدە «ۆاريانتتىلىق پا?» دەگەن ساۋال دا تۋادى.
ىقىلاس ەدٸلەتۇلى,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ ستۋدەنتٸ
