Dombyra… Roial klavishiniń dombyra bop «sóileitinin» bilesiz be? Búginde áigili pianister – Motsart, Bethoven, Shopen, List sonatalarynyń qatarynda kompozitor Naǵym Meńdiǵalievtiń «Dombyra týraly ańyz» atty fortepianolyq shyǵarmasyn móldirete, tógilte oinaidy. Roial úni emes, quddy bir aǵyl-tegil Qurmanǵazy kúii shertilip jatqan sheshen tildi dombyrany tyńdap otyrǵandai ózgeshe bir hal keshesiz. Dombyra keremet… álde roial… Osy bir tuńǵiyq syr meni dáiim tań aldynda kórgen tátti tústei tańǵaldyryp, til bailar lázzátti sezimmen terbei beretin-di.
Áli esimde, 1965-jyldyń qazan aiy. Men qazaq radiosy mýzyka redaktsiiasynda redaktormyn. Bas redaktorymyz maǵan kompozitor Evgenii Grigorevich Brýsilovskiidiń aldymyzdaǵy qarasha aiynyń on ekinshi juldyzynda alpys jasqa tolýyna bailanysty derekti mýzykaly áńgime jazýdy tapsyrdy. Men buǵan júreksine tolqydym. Qobaljydym. Qazaq mýzykasynyń azýy alty qarys pań kókirek korifeiimen sóilesý degenińiz, qudai saqtasyn… elestetip kórińiz. Ánnen bastap mýzykanyń barlyq janrynda kól-kósir shyǵarma berip, shabyt shalqýynyń apogeiine shyǵyp, kemeldenip, bolyp-tolǵan kompozitordyń aldyn kórip, onymen teń dárejede suqbat qurý... oilap kórińiz. Munyń bárinen buryn aldyn ala kelisý, aitalyq, telefon arqyly… ne bolmasa konservatoriiaǵa baryp, óz klasynda júzdesip kórińiz. Brýsilovskiidiń susynan jasqanshaqtap kóp bógeldim. Bir apta boiy «Qazaqstan», «Altai», «Sholpan», «Qyz armany», «Qos qarlyǵash» sekildi ánderinen bastap, simfoniia, operalarynan úzindiler tyńdadym. Olardyń jazylý tarihyn zerttep, biraz jaidy zerdelep, kóńilge túidim. Aqyry bardym. Men Brýsilovskiimen óz úiinde áńgime-dúken qurdym. Ol alǵashqyda mensinbegen jansha tákkappar minezben sarań sóilesip, sheshilińkiremei otyrdy. Sózdi qazaqtyń qara dombyrasynan bastap, Qurmanǵazynyń «Saryarqa», «Balbyraýyn» kúilerin óziniń simfoniialyq shyǵarmalarynda qalai paidalanǵanyn suradym. Osy saýaldarym shashyrańqylaý shyqty ma, álde, ony birden oqys aityp qaldym ba, dalanyń altyn asýyndai jarqyraǵan keń mańdaiy sál tyrysqandai bolyp: «Siz meniń qandai ánderimdi bilesiz?» dedi, jai ǵana márǵaý qalpy. Meni ne qudiret biledi, bilmeimin, men janym súietin «Sholpan» ánin:
Astyq degen taý qasynda,
Qyrman qyzyp, ánge basqan.
Aq bidaidyń ortasynda,
Qyz óneri jannan asqan.
Er dep bilgen bir kórgen jan,
Súigen sáýlem Sholpan, Sholpan!.. – dep ándete jóneldim.
Ol buǵan bolar-bolmas ezý tartyp, «mysaly, Qurmanǵazy…» dep oilana toqtady. Óz-ózinen basyn shaiqap, ashy mysqylmen kúlimsirei sóiledi: «Bizde osy mýzyka mamany bar ma, joq pa, bilmeimin. Eger bar bolsa… dombyrany tyńdap kórmese de onyń siqyrly qudiretin, tańǵajaiyp daqpyrtyn Aleksandr Viktorovich Zataevich jazǵan kúi notalarynan sezip-bilip, iá, sonaý Parijde jatqan Romen Rollan siiaqty bilimpazdardy tolǵanysqa salýdyń ózi… keremet! Evropalyqtar Paganini skripkasyn kókke kóterip, álem jurtyn tańǵaldyra, tamsanta áýlie etedi. Dombyra da sondai «bojestvennyi» aspap! Men oǵan táńirshe tabynamyn. Menimen áriptes mýzyka mamandary men engen dombyra tabiǵatyna áli ene almai júr. Á, ol ázirshe bolatyn emes. Men qazaqtyń tuńǵysh simfoniiasyn jazdym. Al, «mundai simfoniiany» ótken ǵasyrda Qurmanǵazy, Dáýletkerei, Táttimbetter qazaqtyń qos shekti dombyrasymen-aq tolǵaǵan-dy. Osy keremetterdiń ishinde Qurmanǵazynyń iyǵy oqshaý tur. Kúi «Demony!» – ol! Dombyra Qurmanǵazynyń qolynda jai ǵana bir mýzykaly aspap emes, ol …ol adam qiialy jetpeitin bir tylsym qubylys. Kórdińiz be, men tegi kekeshteý adammyn… tilim ikemge kelmei otyr. Qurmanǵazynyń saýsaǵyn elestetem… o, onyń oń qoly! Men Dinanyń kúi tartqanyn kórdim ǵoi. Dinanyń sol qolyn aityńyz! Dinanyń óz aýyzynan estigen sózimiz – Qurmanǵazy Naryn qumynda óz shákirti Dinamen ár kez júzdesip, kúilerin tyńdap júrgen. Sonda Dinanyń sol qolynyń saýsaqtary men óziniń oń qolynyń saýsaqtaryn qatar qoiyp: «osy eki salaly saýsaq bir adamda bolsa she? Ondai kúishiden kim asa alar edi!» dep ishtei tamyljyp, jer-kókke syimai shalqidy eken, tasady eken, súisinedi eken. Qos shekti olar qalai sóiletti? Qalai? Sol Qurmanǵazy eliniń azamaty, meniń shákirtim – qazaqtyń tuńǵysh pianisi, kompozitor Naǵym Meńdiǵaliev fortepiano tiline diril qaqqan… nemese ekpini ekspresstei aǵylǵan asaý yrǵaqtardy qalai túsirdi deseńizshi! Men de pianispin ǵoi, sol «Dombyra týraly ańyz» atty shyǵarmasy qalai týdy, bilmeimin. Ony Naǵymnyń ózinen surasań tek jymiiady da qoiady. Kóre almaityn áriptesteri Naǵymnyń sol óz shyǵarmasyn ózine qimaidy. Ómirde bári bola beredi. Naǵymdy tolqytqan – Dombyra! Solai… Naǵymnyń roiali – dombyra! Roialdiń dombyra bop «sóileýin» kim estip, bilgen? Chýdo! Naǵymnyń «Dombyra týraly ańyzy» kele-kele Sviatoslav Rihter, ne Van Klivern bolmysyndaǵy nebir asqaq sezimdi pianisterdi qazaq kúiine eriksiz elitip, úiiriltedi, áli. Ǵasyrlar boiy jasap kele jatqan dombyra kúiin klassikalyq deńgeige Qurmanǵazy ǵana kóterdi. Qandai kieli edi, ol! Teńdesi joq! Onyń kúileri tek qana roial emes, ol áli talai mýzykaly aspaptardy sairatady... ult aspaptar orkestrleri ǵana ma, úlken simfoniialyq orkestrlerdiń ózine daýyldai burqap, teńizdei tolqyp, asyp-tasqan Bethoven simfoniiasyndai keń tynys beredi.» Dombyra… Qurmanǵazy… Brýsilovskiidei tereń oily kompozitordy qalai-qalai tolǵantty deisiz. Jasy alpysqa kelip, sezimi salqyn tarta bastady-aý degen osy bir aǵyl-tegil shabyt iesiniń álgi bir tebirenisti sózderi meni sol jalyndy, ystyq lebimen kúni búginge deiin terbeidi de júredi.
Dombyra… ony Qurmanǵazyǵa deiin talai dombyrashy bebeýletti. Umytylǵan dombyra pirleri – Baijuma, Boǵda, Músiráli, Uzaq… olar tek – ańyz… ańyz ǵana. Bulardyń bizge jetken birdi-ekili kúileri «Ustazdan shákirt ozdy» degen sózben Qurmanǵazy tulǵasyn múlde zoraityp jiberedi. Mezgil Qurmanǵazydai alypty uzaq tolǵatypty. Tabiǵat syiy… táńir syiy bop týdy, ol. Qurmanǵazy dombyrasy ózgeshe bitimdi kúilerdi tolǵady. Ózimen zamandas taǵy bir dúldúl – Iran baqtyń bulbulyndai kúi móldiretken Dáýletkereidiń ózi Qurmanǵazyǵa «Kórǵuly», «Topan» kúilerimen jaqyndaǵandai bop, oǵan bas ie taǵzym etken.
…1957-jyldyń jaz aiynda Moskvada Búkildúniejúzi Jastarynyń álemdi aýyzyna qaratqan festival kontsertteriniń birinde Almaty konservatoriiasynyń stýdenti dombyrashy Ázidolla Esqaliev aspaptyq oryndaýshylardyń úlken konkýrsynda aldyna jan salmady. Birinshi oryn aldy. Tósinde altyn medal jarqyrady. Úsh týr boiy oryndaǵan sol shyǵarmalarynyń ishinde roial súiemelinde Motsarttyń «Rondosy» («Túrik marshy»), jáne Qurmanǵazynyń «Terisqaqpai», «Tóremurat» kúileri asa bedeldi jiýri múshelerin tań-tamasha qaldyrdy. Ejelden turmys-salty, tynys-tirshiligi, ádet-ǵurpy, óneri, onyń ishinde mýzykasy bir-birine «jaqyndaý keledi» delinetin túrik tuqymdas elderdiń – «Donbýra», «Dýmbraq», «Dýmbyra», «Dýmra», «Tanbýr», «Dańǵyra», «Qomýz», «Týmbyra»… tipti, orystyń «Domra», «Balalaikasy», ýkrainnyń «Bandýrasy», grýzinniń «Pandýri», qalmaqtardyń «Domr» siiaqty shekti aspaptarynyń birde biri Ázidolla shalqytqan Motsarttyń «Rondosy», Bramstyń «Besinshi venger bii», tipti, odan bergi basqa da klassikalyq shyǵarmalardy oryndaýda qazaq dombyrasyndai fantastikalyq qudiret tanyta alǵan joq. Motsart! Qurmanǵazy! Eki ǵasyrdyń eki keremeti! Bir kontsertte qatar tur!
…1969-jyldyń sáýir aiynda Býdapeshte qazaq óneri men mádenietiniń kúnderi ótip jatty. Bir joly Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik akademiialyq ult aspaptar orkestri Ferens List atyndaǵy mýzyka akademiiasynyń kontserttik zalynda dúniejúzi diplomattaryna arnap bir ǵajaiyp kontsert berdi. Kontserttiń orta tusynda Qurmanǵazynyń «Aqbai» kúii oryndaldy. Kól tolqyny… jo-joq, teńiz tolqyny… ol da emes, muhit tolqyny yńyrana syzdady. Altyn liýstraly sáýletti zal siltidei tyndy. Mundai orkestrdi esh ýaqytta tyńdap kórmegen shet eldik ziialy qaýym kózderi tumadai tunyp, olarǵa bir tuńǵiyq dúnie esigi ashyldy. Demderi bitip qalǵandai aýyr mýzyka býlyqtyryp, ezip barady. Keýdelerin qysqan kúrsinis lebin shyǵarý qiiamet. Qabaqtaryn kirbiń shaldy. Báriniń júzi sup-sýyq. Iá, tuńǵiyq dúnie… Orkestr úni tym tereńde býyrqanady. Bir kezde bul múlgigen óli tynyshtyq tas-talqan boldy. Shyńyraýda búktetile shiryqqan dúlei tolqyn lap ete túsken janar taýdai burqyldap, aspanǵa atty. Dirijerdiń árli-berli siltegen taiaqshasy qazbaýyr bultty osqylaǵan naizaǵai otyndai jarqyldady. Sahna – ushy-qiyry joq keń dala... dúnie dúbirlep ketti. Kók muhit doly arystandai kúrkirep, kóbik shashty. Selt etip oianǵan jandar bir alasapyran uly shapqynnyń tasyrlaǵan joiqyn dybysyn estip, jandary túrshikti. Alasura jantalasqan orkestr bir kezde birte-birte sabasyna túsip, qaitadan jiyryla ishin tartqan sabyrly muhit bop shymyrlady.
Kontsert bitken abyr-sabyr sátte bir uzyn boily, aq shashty, elýdi qýsyrǵan sypa jan sahnaǵa shyqty. Bul – mýzyka akademiiasynyń rektory Forsh esimdi professor eken. Ol orkestrdiń kontsertine rizalyq sezimin bildirdi. Sonan keiin dirijer Aldabergen Myrzabekovke kúlimsirei burylyp: – Maestro, orkestr oryndaǵan jańaǵy «Aqbai» simfoniiasyn jazǵan kompozitor Qurmanǵazy qai konservatoriiany bitirgen? Qazir ol kisi bar ma? – dedi qolyndaǵy gúlin usynyp turyp.
Myna oqys sózge ile jaýap berýge sasqalaqtaǵan Aldabergen Myrzabekov sál irkilip, boiyn jiyp ala qoidy da sypaiy ǵana jymiyp: – Qurmetińizge marhabbat! Bul shyǵarma simfoniia emes – kúi, qurmetti professor. Ol qazaqtyń aspaptyq mýzykasynyń úlken janry. Qurmanǵazy eshqandai konservatoriia bitirmegen jan. Bizdiń qazaq halqy – ejelden kóshpeli tirshiliktiń ómir saltymen jasaǵan halyq. Án, kúilerimiz sol turmys-salttyń áýenimen týǵan. Biz mýzyka folkloryna bai elmiz. Myńdap sanalatyn ánderimiz ben kúilerimizdiń ǵasyrlar boiy qalyptasqan ózindik ulttyq dástúri bar. Mysaly, Venanyń klassikalyq mektebiniń uly ustazy Motsart sekildi Siz qyzyqqan Qurmanǵazy atadan balaǵa jalǵasqan kúishilik ónerdiń teńdesi joq iri tulǵasy. Uly ustazy! On toǵyzynshy ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómir súrgen dala kúishisi, – dei bergende professor Forsh bul sózge senbegendei basyn shaiqap: – Ǵapý etińiz, maestro, Qurmanǵazy Motsart pen Bethoven oqyǵan konservatoriiany bitirgen adam! – dep izetpen iilip, óz sózine ózi riza bolǵan jandai júzi nurlanyp, dirijerdiń qolyn taǵy bir qysty…
Qurmanǵazy! Ol da kókten túse salǵan joq. Jaryq dúniege ińgálap kelip, alǵash ret ana sútin emgende onyń pák júregine qarasha úidi múlgite terbegen kúi áýezi de qosa daryǵan-dy. Kishkentai kezinde qalaqtai ǵana dombyrasyn súiretip júrip ony qalai tarta jónelgeni esinde joq. Tez erjetti... Mamyrajai qońyr keshterde úlkender qońyr qazdai yrǵalyp, aýyl shetindegi aq shaǵyl qumdarǵa shyǵar edi. Alqaqotan jaiǵasyp, sonoý Asan Qaiǵy, Sypyra jyraýlardyń zamanyndaǵy qily-qily hikaialardy qiyrdan qaiyryp, alystan sholyp, áńgime-dúken qurar edi. Sóz arasynda alýan syrly kúiler shertiler edi. Birde júzderi jyly, birde muńdy. Birde «Pa, shirkin!» dep silkinedi. Birde qaita synady. Osy uzaq otyrysta Qurmanǵazy kúi shertken qariianyń dombyrasynan kózin almaidy. Kesh batady. Tún kórpesin qymtaidy.Táńirdiń taǵy bir nurly tańy atady. Oiansa boldy, jan balasy estip kórmegen kúilerdi serpedi, ol... Qazaqstandy aralap, ǵylymi zertteý júrgizgen orys ǵalymy A. Alektorov «Kazahskaia pesnia» atty maqalasynda: «Na dvore – liýtyi býran, v teploi zemlianke ia slýshaiý mýzyký. Slyshna dýshevnaia melodiia, proizvodimaia prostym mýzykalnym instrýmentom – dvýhstrýnnoi dombroi. Esli by ia ne ývidel etot instrýment svoimi glazami, to ne poveril by v ego sposobnost proizodstva perkrasneishei mýzyki, zatragivaiýshei dýshý cheloveka», dep qarapaiym qyr qazaǵynyń qolyndaǵy dombyrany tamsana jazǵany bar. Qurmanǵazynyń mektebi de, konservatoriiasy da, dáris bergen professory da osy qarapaiym dombyrany tartqan aýyl adamdary edi. O, shirkin, qazaq dombyrasy! Dombyra shanaǵynan aqtarylǵan kúi – boz úidiń shańyraǵynan kólbei túsken ai nury bal júzin aimalaǵan sábidiń besik jyry bop shertildi. Kúi – qatal tabiǵattyń surapyl álegi men taǵdyr tálkeginde attyń jaly, túieniń qomynda týyp, jýsan jupary ańqyǵan kúreń belderden jylandai ireleńdep asqan qońyraýly kósh joldarynda kúmbirledi. Túkti kilem túgindei bylqyldaǵan jasyl jailaý tórinde aqsha bulttai aǵarǵan boz úilerdiń irgesin qýalai júgirgen jibek samal bop esildi.Altai men Tarbaǵatai, Ulytaý, Alataý, Qarataý jaǵynan, Oral, Atyraý, Edil-Jaiyq boiynan ári-beri ańqyldap soqqan eskek jel bop jelpidi. Jannat dúnie-jazira ólkede órtenip batqan maýjyr keshter men boz tańdarda syrlasqan qyz-jigittiń mahabbat jyry bop tógildi. Kúi-jelegi jelkildep, oń jaqta boijetken qyzdyń uzatylardaǵy syńsýy bop syzylyp, jar-jary, betashary, toibastary… ulan-asyr as pen toidyń shattyǵy bop kóńil tasytty. Kúi – uiqysy qanyq, beiǵam jatqan osy elge jat-jaladan jaý kep tise, kók naiza men almas qylyshtyń jasyndai jarqyly bop jarqyldady. Jaý qolynda ketken jer qaiysqan jylqynyń boz aiǵyry bop azynady. Bir-birinen kóz jazyp qalǵan azaly eldiń sher kúiigi bop júrek talyqsytty. Kúi-saǵym oinaǵan sary dalanyń saǵynyshy bop saryltyp, namys oty tutansa tepsine týlaǵan Atyraý men Araldyń, Balqash pen Alakóldiń, Edil men Jaiyq, Esil men Ertis, Syr men Shý dariialarynyń kóbik shashqan dúlei tolqynynan jaraldy. Kúi – kúz salqyny tússe, jyly jaqqa samǵaǵan aqqýlar men tyrnalardyń osy óńirdi qimai syńsyǵan muńdy úni bop qamyqtyrdy. Kúi – jalǵannyń jartysyndai daliǵan baitaq ulysty «jat kózden saqtai gór» dep kúńirengen ata-babalardyń kókeiin testi. Basyna jazymyshtyń qandai isi tússe de sonyń bárine tózip, myń ólip, myń tirilgen qazaqtyń qolynan esh ýaqytta dombyrasy túsken joq.
Dombyra únin alǵash ret tyńdap, odan aǵylǵan oily-kúili tolqyndy kúiler men kerbez kerilgen syrly ánderge súttei uiyǵan Aleksandr Viktorovich Zataevichtiń «Syrt kózge jupyny kórinetin dombyra sheber oryndaýshynyń qolyna tigende óziniń sol kózge qorash qalpynan ózgere qalyp, qulpyryp shyǵa keletinine qairan qalasyz. Ol birese ándetip, ne úrlemeli aspap dúbirlete ún shyǵarǵandai, endi birde álgi otty dybystar aspanǵa shoq shashqandai kóz jaýyn alyp, iaki bolmasa, jalt-jult etken yrǵaq jan shydatpas shapshańdyǵymen esińdi alady» degen tańǵalysty sózin oqyǵanda kóz aldyńda aiǵyrdyń jalyndai qairatty qara saqalyn eńseli eki iyǵyna silke tastap, qiianǵa qadalǵan qyran kózi jaquttai janyp, bezek qaqqan eki shekpen-aq dúnieni shaiqap otyrǵan jalyn júrek Qurmanǵazyny kórip, adam boiyna laiyq emes osynshalyq alapat kúsh baryn sezinip, óz-ózińnen qudirettenesiń bir. Tolqisyń. Tasasyń. Keń dúnieni alaqanyńda jainatyp, «Uly tirshilik iesi – Menmin! Men bárinen óktemmin!» dep pesheneń jarqyraidy.
Zataevichtiń álgi sózin eske alsam boldy – Oral áskeri vedomstvosynyń ýriadnigi – sýretshi, zertteýshi, ári mýzykanttyq óneri bar Nikita Savichev pen Qurmanǵazynyń kezdesýi kóz aldyma tartyla qalady. 1867-jyly jazdyń bir iip turǵan kúnderinde Qamys Samar praviteli Maqash Bekmuhamedov Qaraózen jaǵasynda Fokeevko selosyndaǵy ataman Borodinniń úiinde (bul úi áli de bar) Nikita Savichev, Resei geografiialyq qoǵamynyń múshesi, etnogrof ǵalym Muhamedsalyq Babajanovty, Qurmanǵazyny shaqyryp qonaq etedi. Sol kelisti otyrysta Qurmanǵazy esilip bir… kúi tógedi. Sol áserdi Nikita Savichev 1868-jyly «Ýralskie vedomosti» gazetiniń 44-sanynda: «Ia eshe na pervyh porah byl ýdivlen, a posle porajen ego igroi. Ia nikak ne ojidal, chtoby iz takogo bedneishego, pervobytnogo instrýmenta o dvýh strýnah moglo vyiti chto-nibýd pohojee na mýzyký, no takova sila chelovecheskoi sposobnosti – iz dombry vyhodila chisteishaia mýzyka… Ee mojno postavit nariadý s proizvedeniiami obraztsovoi mýzyki, potomý chto igra Sagyrbaeva proishodit iz togo je istochnika – dara vdohnoveniia. Ia nazval by igrý volnoi pesneiý javoronka ili solovia, no eto sravnenie slishkom ýzko…
Slovom, Sagyrbaev redkaia mýzykalnaia dýsha, i polýchi on evropeiskoe obrazovanie, to byl by v mýzykalnom mire zvezdoi pervoi velichiny…»
Qurmanǵazy!..
Sol bir kúnderde taǵdyr tálkeginde júrgen Qurmanǵazynyń beimaza ómirinde el ishinde erkin tynystaǵan shýaqty sátter de bolady. Túrmeden, aidaýdan bosap, elge kelgen shaǵynda oǵan qushaǵyn ashyp, kúrmeýge kelmei dińkeletken qysqa jibin uzartyp, turmysyn ońdaýǵa qol ushyn berip, aýyl-aýylǵa qonaq etip, kúilerin tyńdap, qara da bolsa ǵaziz basyn handai kútip, alaqanyna salǵan aqkóńil, keń qoltyq jurttyń arasynda dýmandatyp, serilik qurady. Mańǵystaý ústirti, Sam boiy, Jem men Saǵyz… aqirek tolqyndy Jaiyq pen Atyraý jaǵasy… aqshaǵyly altyndai jarqyraǵan Naryn qumy… ańsary aýyp, úiirile beretin Edildegi Altynjar… Qurmanǵazy qasyna óńsheń sal-seri, qaiqy-sáikilerdi ertip, osy jerlerde ulan jazdy saýyq-sairanmen ótkizedi. Qurmanǵazy qyrys-tyrysy jazylyp, sergidi. Shyraiy kirip, eńsesi kóteriledi. Osy bir dýyldasqan toptyń ishinde Bókei Ordasy jaǵyn óleń-jyryna qaryq qylyp, Qurmanǵazynyń «elde júr» degen daqpyrtyn estip, ádeii izdep kep qosylǵan Qashaǵan aqyn da bar edi. Qashaǵannyń kindik qany Túrkmen topyraǵyna tamǵan. Tashaýyz tóńireginde ósken. Bala kezinen tas jetim. Sher kókirek. Ómirdiń buralań joly ony erte eseitken. Er kóńildi Adailardyń erkesi, ol. Aldynda-asy. Astynda – aty. Qolynda – dombyrasy. Kómeiinde – durri gaýhar sóz búlkildegen bulbul uiasy. Jan-jaǵy- kókke kótere qaýmalasqan kógenkóz jurt. Júrer joly – taram-taram. Tym uzaq. Ol Mańǵystaý men Atyraý jaǵasyndaǵy kólkigen ejelgi jyr – dastandardy kóńiline bek toqyp, ózi de teńizdei tolqyp, arnasynan asa aqtarylyp, topandata, seldete, kólkite jyr tókti. Aqyn bitkendi bet qaratpady. Qurmanǵazyǵa ol osy iriligimen jaqty, ol. Sol sebepti ekeýi qiiamettik dos edi. Sol dýyldasqan sairan kúnderdiń biri… bul – qys túsip, ashy aiazǵa ilikken kez. Atyraýdy kemerlep, mamyrlaǵan qazdai qonys jaiǵan aýyldar osy tóńirekte Qurmanǵazy men Qashaǵannyń júrgenin estip, bir-birine eleńdesip, olardy taǵatsyz kútip otyrady. Án men kúi, jyr súietin aýyldarda tańdy-tańǵa urǵan jiyndar kúishi men aqyndy múlde asqaqtatyp jiberedi. Olar sol sapar kishi besindetip Elpildekti aralynda otyrǵan bir aýylǵa at basyn tireidi. Sáýletti úidi tańdap túsetin ádeti. Aýyl shetinde mal jailap júrgen beitanys jandardan jón suraidy. Aýyl adamdary Qurmanǵazyny tanidy da onsha syr bildirmei oqshaý turǵan aqboz úidi nusqap, «Osy úige túskenderińiz jón» dep jaýap beredi. Bireýleri ishtei «Shyq bermes Shyǵaibaidyń úii!» dep myrs etkendei bolady. Bul – Esqali esimdi supynyń úii edi. Qurmanǵazy men Qashaǵan meńzegen úidiń aldyna kep toqtaǵanda qabaqtary salyńqy bir jas jigit pen jas kelin bulardy jaqtyrmai qarsy alady. Biraq, ekeýi oǵan mán bermei, attarynan túsedi. Kerdeńdegen kelin: «Beimezgil kelgen qaidaǵy bireýlerdi kútetin jaiymyz joq» dep kúńk ete qalady. Qashaǵannyń júregi myna sózge shymm ete túsip, zamatta óziniń kim ekendigin, neǵylsa da búgin osy úige qonatynyn bir-eki aýyz óleńmen aian etedi. Qurmanǵazy únsiz sazarady. Esik aldyndaǵy bul tosyn sózdi bárin jylandai jiyrylǵan Esqali supy estip, ol da tysqa shyǵady. Salqyn amandasady. Qonaqtarǵa tosyrqai qaraǵan jigit kelinsheginiń ymdaýymen aqboz úiden bylaiyraq turǵan jupyny ǵana qarasha úige qarai «júrińizder» dep ikemdei beredi. Qashaǵan men Qurmanǵazy týra aqboz úige burylady. Esqali supy jaqtyrmaidy. Amalsyz esik ashady. Úige kire sala besin namazyn oqýǵa kirisedi. Uzaq oqyp, múlgip turyp alady. Tórde oiynshyq oinaǵan eki-úsh jasar sábi. Ol Qurmanǵazynyń dombyrasyna jarmasyp, eki shekti úzip-julqyp, óz-ózinen birdemeni byldyrlap, shegi qata kúledi. Oiynda esh alańy joq pák sezimdi náresteniń myna qylyǵy Qashaǵan men Qurmanǵazyny da máz qylady. Namaz oqylyp bitken soń Esqali supy beimezlil kelgen qonaqtarmen kóńilsiz ǵana sálemdesken isharat bildiredi. Balanyń qolyndaǵy dombyraǵa sýyq nazaryn salyp: – Bul ne degen beiqasiet bátduǵa is? Mundai qý aǵash… Shaitan tartatyn qý aǵash dese! Tegi… tegi… sandalyp… eki keshtiń arasynda kelip… Ái, júgermek, tasta ony! Ket bylai! Bul qý aǵash tyńqyldaityn úi emes, «qudai degen» adamnyń úii,– dep shát-shálekeii shyǵyp, búlinedi.
Osy sátte úidiń ainalasy dúrsildep, bireýlerdiń kúlkisi, sózderi estilip, jurt jinala qalady. Óz úiinde buiidei búrisken peili tar supy ne isterin bilmei, jyny keledi. Kesh batyp, qarańǵylyq túsedi. Esik aldyndaǵy nópir top kózderi juldyzdai jainap: – Qurmanǵazy aǵa… Qureke, dombyra tart! Silte sabazym! – dep jamyrasady. Óresiz supynyń álgi sózine jaryla jazdap, zorǵa otyrǵan Qurmanǵazy alaburtyp, Qashaǵanǵa jalt burylady. Qara jartastai óńkigen Qashaǵannyń susty qabaǵynyń astyndaǵy otty kózi jarq ete túsedi. Búirek beti jiyryla jybyrlap, jalpaq erinin jymqyra tistep, bala kezinen júregine shemen bop qatqan Maqtymqulynyń:
Shektim qaiǵy-qasiret,
Bul ne degen aqyret.
Túrkistanda Qoja-Ahmet –
Aty óship barady.
Zaman qaldy sumdarǵa,
Ar-uiattan tuldarǵa.
Múfti-sopy turǵanda
Ǵumyr ótip barady, – dep keletin zar-zapyran jyryna býyrqana býlyǵyp, Qurmanǵazyǵa «Sen tura tur» degendei ym qaǵady. Qurmanǵazy amalsyz tosylady. Qashaǵan ash býradai shabynyp, dombyra shanaǵyn shartyldata uryp, al, kep bir burqyldata tóksin…
Jyldar jyljidy. Bul oqiǵa ańyzǵa ainalady. Qashaǵan jyry aýyzdan aýyzǵa taraidy. Ony jyrshy bitken Atyraý boiy, Mańǵystaý ústirti, Qaraqalpaqstannyń Qońyraty, odan ári sonaý Túrkmenstannyń Tashaýyz tóńiregin jailaǵan qazaqtardyń arasynda boitumardai qasterlep, qasiettep aitady. Qashaǵan 1929-jyly dúnieden qaitady. Onyń óz sózi, óz áýezin qaz-qalpynda alyp qalǵan bal kómeili jyrshylar da jazymysh isimen birte-birte azaia beredi. Ómirge tolqyn-tolqyn bop kelgen ár urpaq bul jyrdy birde o bastaǵy qalpymen shyǵasyn shyǵarmai, bir jerine qylaý túsirmei tutas jyrlasa, keiinirek… Keńes ókimetiniń alǵashqy dúrbeleńi bastalǵan alasapyran kúnderde «Baital túgil bas qaiǵy» desken jurt baǵzy bir jyr aityp júrgen bireýlerden:
Qolymdaǵy qý aǵash,
Sóilep te turǵan bul aǵash,
Qolymdaǵy bul aǵash,
Alyp bir júrgen dombyra!
«Dombyra – kúná» degen sóz,
Tek bir aitqan dabyra.
Kimniń de jaqsy, jamanyn,
Allasy bersin sońyra.
Paiǵambarym da týǵanda
Besik te bolǵan bul aǵash!
Ybyraiym Hiýa salǵanda
Meshit te bolǵan bul aǵash!
Buqara men Medinege
Munarlap aian qondyryp
Esik te bolǵan bul aǵash!
Sheberlerdiń qolynda
Kásip te bolǵan bul aǵash!
Miýasy jerge tógilip,
Jetim menen jesirge
Násip te bolǵan bul aǵash!
Ózińdi taqsyr «sopy» deid,
Seniń boqtaǵanyń qai aǵash?
Jannattan shyqqan tórt qylysh
Aitqanda sózim dup-durys.
Tórt qylyshty tizip aitaiyn –
Bireýi bolar – Zulpuqar,
Bireýi bolar – Zulqyja,
Bireýi bolar – Qamsoǵan,
Bireýi bolar – Qamsýys.
Sadaq, qylysh qynabyna
Qap ta bolǵan bul aǵash.
Batyrlar jaýǵa shapqanda
Shubarala tý ustap
Naizasyna sap bolǵan,
Sap bolǵan da bul aǵash!
Ybyrahum uǵyly Musaǵa
Asa da bolǵan bul aǵash!
Jannatyna tozaqtyń
Tasa da bolǵan bul aǵash!
Ózińdi taqsyr «sopy» deid
Seniń boqtaǵanyń –
Aitaiyn ba, qai aǵash?
A! A! Dariialy da jerlerde,
Sýat ta bolǵan bul aǵash!
Baqyr da menen miskinge
Qýat ta bolǵan bul aǵash!
Áýlieniń basynda
Jalaý da bolǵan bul aǵash!
Ózińdei jaman sopyǵa
Násibe bolyp jaralyp,
Qalaý da bolǵan bul aǵash!
Jaqsynyń barsań úiinde,
Otyn da bolǵan bul aǵash!
Jamannyń barsań úiinde
Qaiyr da qolyn bailaidy
Azǵan zaman shaǵynda
Aram sopy shainaidy.
A! A! Aram sopy shainaidy,
Dombyra kúná deseńiz –
Bu da bir ait pen toidiki.
Bir shegin kúná deseńiz –
Peiishten shyqqan qoidiki.
Daýysym kúná deseńiz –
Jeti bir sazdan jasalǵan
Óńimdegi o da saz,
Búgindegi bu da saz.
«Dombyra – kúná» degen sopynyń
Men aitaiyn ba, aqyly az! – dep keletin ábden jyrymdalǵan nusqany tyńdap, «O, qairan Qashekemniń sózi ǵoi!» desip, osynyń ózin dátke qýat etti.
Batys óńirinde birinen-biri asqan epikalyq jyrlar, oily tolǵaý, otty termelerde qisap joq. Biraq, solardyń ishinde Qashaǵannyń «Dombyra» tolǵaýy erekshe bir tamsandyra tolǵantatyn bir tereń dúnie. Ahmet Jubanovtyń «Ǵasyrlar pernesi» kitabynda bul tolǵaýdyń jyrlanǵan kezi – 1888-jyl, dep kórsetilip, onyń alpys jeti joly ǵana keltiriledi. Iaǵni, jyrdyń izi bar. Al, meniń kókeiimdi tesip, uzaq jyldar boiy umsynta ińkár qylǵan nárse – onyń áýezi. Men ony búkil Qazaqstandy sharlap júrip, esh jerden kezdestire almai qoidym. Ol dáiim esimde júrdi. Sol tolǵaýǵa túrtki bolǵan dúmshe molda Esqali sekildi supylardyń dombyraǵa til tigizýi «qaidan shyqqan teris túsinik?» dep, talai ret tuńǵiyq oiǵa battym da. Munyń syryn keiin bildim. Ahmet Jubanov joǵaryda atalǵan kitabynda bylai dep jazypty: «Keibir derekterde «dombyra» sózi arabtyń «dýnbahi býrra» tirkesinen, iaǵni «qozy quiryq» degen sózinen qalyptasqan degen dolbar aitylady. Bulai degende shamasy dombyranyń shanaǵynyń súiirlenip baryp, qozy quiryqtanyp bitetindigin negizge alǵan bolýy kerek. «Dombyra ustaǵan adam qudai aldynda kúnákár bolady» dep sanaityn qazaqtyń moldalary da bul aspaptyń boiyndaǵy keibir dúnielikterin arabtarǵa taman jaqyndatatyn. Qazaqta dombyranyń joǵarǵy saǵasyndaǵy qulaqqa taiaý turatyn, jyljymaityn tieksheni «shaitan tiek» deidi. Moldalardyń ańyzy boiynsha bulai dep atalý sebebi mynadai bolsa kerek: Muhammet paiǵambar eń alǵash dombyrany ózi tartyp kórmekshi bolyp qolyna alady. Biraq, qalai tartsa da, dombyranyń úni taza shyqpaidy, jaryqshaqtanyp, kúige kelmeitin qur yzyń bolady da turady. Dem almastan bir kún, bir tún áýrelep, eshteńe shyǵara almaǵan paiǵambar sharshap, qolyndaǵy aspabyn qabyrǵaǵa súiei salady da uiyqtap ketedi. Erteńine turyp, qaitadan qolyna alsa, dombyra kúmistei syńǵyrap, sóilep qoia berdi. Bul keremetke qairan qalǵan Muhammet paiǵambar dombyrany anyqtap qaita qaraǵanda, joǵarǵy saǵadaǵy tieksheni kóredi. Ony ózi qoimaǵany esine túsip, «sirá, bul shaitannyń isi bolar» degen oiǵa keledi. Sóitip, «jyn iektegen» aspapty endi qaityp qolyna almaityn bolady jáne barlyq musylman qaýymǵa «dombyradan aýlaq bolyńdar» dep ýaǵyz taratady.»
Bul dúniedegi din ataýlynyń ishinde eń gýmanistik din – Muhammet paiǵambar jasaǵan musylman dini ekendigi bir táńirge aian nárse. Dál jańaǵy sózdi Muhammet paiǵambar aitqan joq. Ol da Ai men Kúndei anyq jai. Ony shyǵarǵan – ózderine tiri pende jolamaityn, dáieksiz ýaǵyzdaryna eshkim ilanbaityn Esqali supy siiaqty bátduǵa dúmsheler. Muhammet paiǵambardyń arýaǵynan qoryqpaǵan sol shirkinder qudaidan da qoryqpaidy eken. Adamnyń dili men tánin, sanasy men sezimin, eńbegi men qareketin, bar bolmysyn tań nuryndai taza etetin musylman dininiń qadirin osyndai qulqy jaman, nieti buzyq molda, sopylar ketiredi. Qashaǵan – onyń syryn tereń sezingen ǵulama. Qashaǵan úshin sábidei pák, kieli dombyrany tildeitin daýassyz supy Esqali kim? Dombyrany qazaqtyń rýhy etken Qurmanǵazy kim?
Qashaǵan aqynnyń patsha kóńilmen tereńnen tartyp, áýelete, asqaqtata jyrlaǵan «Dombyra» tolǵaýy bir sátke de jadymnan shyqqan emes. Onyń hikaiasyn men Irandaǵy qazaqtardy zertteýge barǵanda da estidim.
1995 jyldyń jańa jylyn Iran respýblikasynyń astanasy Tegeranda Qazaqstannyń elshisi Myrzatai Joldasbekovtyń úiinde ótkizdik. Biz munda Ál-Farabi atyndaǵy memlekettik ulttyq ýniversiteti, filologiia fakýltetiniń ádebiet syny men tarihy kafedrasy janyndaǵy «Qazaqtyń rýhani álemi» atty ortalyqtyń ǵylymi ekspeditsiiasynyń kezekti saparymen kelgen edik. Biz úsheýmiz – jetekshimiz professor Tursynbek Kákishev, jýrnalist-kinooperator Qoianbek Ahmetov jáne ózim. Maqsatymyz – Iranda turatyn qazaqtardy zertteý. Buǵan bári kiredi – tarihy, etnografiiasy, ádebieti, óneri, mýzykasy…
Myrzatai – belgili ǵalym, ádebietshi… ol sonaý bir sergeldeńdi otyzynshy jyldardyń basynda Keńes ókimetiniń qasiretti saiasatynan japa shegip, Iranǵa aýǵan «myń úili Adaimyz» deitin beikúná jurttyń osyndaǵy qily-qily taǵdyryn alaqanǵa jaiyp saldy: – Áýeli bular eki-úsh úi bop úzdik-sozdyq ótip, ár jerdi panalap, kórmegen qorlyqty kórip, adam tózgisiz beinet shegip, kim-kóringenge jaldanyp… nege ekeni belgisiz, alǵashqy on jylda qirai ólip, náreste bitken turmai… 1940-1942 jyldary ǵana es jiyp, birin-biri taýyp, bas biriktire bastaidy. Kele-kele olar Gorgon, Bender – Túrikmen, Gýmbet qalalaryna shoǵyrlanady. Munda Adaidyń Jemenei, Túrikpen, Qyryqmyltyq, Muńal, Tobysh degen rýlary bar. Tama, Tabynnan tórt-bes úi. Qarakesek, Kerei, Qojadan bir-bir úi bolǵan. Eńiregen eldiń etegin jaýyp, basyn quraǵan – Orazmaǵambet ahýn, Nurymshat, Búrkitbai, Eńsegen, Dábit, Aldońǵar, Aian sekildi iri adamdar. Osylardyń ishinde bir tekti tulǵa – Buqarada, Stambýlda din oqýyn taýysyp, Bombei ýniversitetiniń taý-ken fakýltetin bitirip, injener diplomyn alǵan… Ýfada elý myń Adai tútinine qazylyq etýge kýálik alyp, biraz qyzmet etken ǵulama ahýn Orazmaǵambettiń túbine KGB jetken.
Tegeranda Orazbai, Aziz esimdi eki jigit otyr. Biri – injener, ekinshisi – dáriger, ári kommersant.
Bul elde oqý tek – parsy tilinde. Qazaqtarda ádebiet, tarih, óner joqtyń qasy. Án-kúi shyǵaratyn eshkim joq. Men biletin Zaiyr, Jańbyr, Ryspai degen úsh shal bar, jyraýlar… eskilikti kisiler… bular tolǵaǵan jyrlardy qaǵazǵa túsirip aldym…
Myrzataidyń kóp áńgimesiniń bul tek sulbasy ǵana. Biz de zertteýge kiristik. Tegeranda Orazbai men Azizdiń úiinde kóńil bosatar suhbat boldy. Aitsa, aitqandai, bular «Elim-ai» ánin, Abaidy, Shoqandy, Muhtardy, Kúláshti…bár-bárin bilmeidi. «Elim-aidy» tyńdaǵanda kózderiniń jasyn tiia almady. Osy eki jigittiń úiinde Rysbai aqynnyń daqpyrtyn estidik. Keiin Bender – Túrikmen qalasyna Omar qajy (Orazbaidyń ákesi) úiine shaqyryp, osy úide, sonan soń óz úiinde Rysbai aqsaqaldyń «Saǵynysh» degen ánin diktofonǵa túsirdik.
Rysbai – juqaltań kelgen, symbaty kelisken, kózi móldiregen sypa, bekzat kisi eken. Jasy jetpis tórtte. Rýy – Adai ishinde Qyryqmyltyq.
Minezi salmaqty, sózi dámdi, izeti mol Rysbai aitady: – Biz Iranǵa aýǵanda on ekidegi bala edik. Mańǵystaýdyń aǵyl-tegil án, jyryn, kúilerin ákelgen kóne kózderdi uǵyp, zerdelep qalmappyz. Keremet edi, solar… Sherkesh – Esqali, Kórpe – Tórebek, Qultóreler – naǵyz espe jyrshylar edi. Bir kúndik jerge úni jetetin ákeli-balaly – Nazar, Temirbailar… qaida qazir, biri joq. At ústinde úzeńgini úzerdei bop shirenip turyp shyrqar edi. E, bularǵa Kedei rýynan Baitur jyrshy kep qosylǵanda, Mańǵystaýdyń bes júirigi – Qashaǵan, Aralbai, Nurym, Súgir, Sáttiǵuldyń jyrlary túidek-túidek jóńkiler edi. Solardyń kózi bop – Zaiyr, Jańbyr úsheýimiz qaldyq. Shomaq degen jas jyraý ǵana bar. Osynda sońǵy úsh-tórt jylda ǵana jas balalarymyz án úirene bastady. Bairam degen bala meniń «Saǵynysh» degen ánimdi aityp júr… Rysbai aqsaqaldyń sol áni:
Sálem hat joldap turmyz qazaq elge,
Kir jýyp, kindik kesip týǵan jerge.
Dám aidap biz ketkeli kóp jyl boldy,
Júr me eken, sálemet-saý aǵa-jeńge.
El edik, Saryarqany jaz jailaǵan,
Qys kóship Mańǵystaýǵa mal aidaǵan.
Shildede Shyńyraýdan qoi sýaryp,
Basynda tas astaýdyń quraýlaǵan.
Osylar bala kezde kórgenderim,
Ákemniń sońyna erip júrgen jerim.
Taqyrda balalarmen asyq oinap,
Tamasha kóp qyzyqty kórgen jerim.
Bul kúnde alys jerge kettik basyp,
Aiyrylyp bóten jurtqa kettik asyp.
Dám tartsa qudiretke ne shara bar,
Allanyń buiryǵynan bolmas qashyp.
Qaiyr qosh, aǵa, jeńge, qaryndastar,
Rysbai osylai, dep sózin bastar.
Aǵaiyn eske túsip, saǵynǵanda,
Óleńdi bir-eki aýyz aityp tastar.
Balasy Jasekeńniń Rysbaimyn,
Men ózim teris iske bolyspaimyn.
Qurbylar «óleń ait» dep ortaǵa alsa,
Bulttai jaýatuǵyn qurystaimyn!
Án terme túrinde esh qaiyrmasyz syrǵi beredi. Enesinen aiyrylǵan qozydai sherli ún qatady. Myrzataidyń sózi ras, osyndaǵy on myń qazaqtyń ishinde qazir bizdiń zamandasymyz derlik ne aqyn, ne ánshi, kompozitor atymen joq. Iranda alpys eki jyl ǵumyr keshken beibaqtar bárinen aiyrylǵan – áni joq, kúii joq, jyry joq… Tek eskilikti kisiler ǵana – bul aǵaiyndardyń kóńilashar jubanyshy. Rysbai Jarmaǵambetovtyń osy «Saǵynysh» áni bolmasa, on myń Adaidan birde-bir án tappai, neibet qaitar edik.
Sol sapardan keiin Gorgon men Bender-Túrikmende áńgime-dúken qurǵan qariialardyń ishinde eski jyraý Jańbyr aqsaqaldyń «Qudai-ai, Qashaǵan aqynnyń «Dombyra» tolǵaýyn biletinderden tiri pende qalmady-aý. Baiaǵyda bir baiǵus jyrshy eńirep otyryp aitýshy edi. Ol da o dúnielik endi. Kúibeń tirlikke itshe jegilgen biz siiaqty beibaqtar kezinde onyń bizge qandai demeý, dármen bolǵan qadirin bilmeppiz. Tek kúrsine tyńdai júrip, tekke kún ótkizippiz. Úirenip ala almappyz. Qashaǵandai aqynnyń shyn ólgeni osy eken!» degen sózi de júregimdi syzdatty da júrdi.
1999 jyldyń shilde aiynnyń jiyrma toǵyzy… sol kúni Almatyda bizdiń úige Islam Jemenei degen jigit keldi. Ony syrttai biletin edim. Biz bolǵan Gorgon qalasyndaǵy Aqmurat aqsaqaldyń úlken uly. Ol ózi – til mamany, ári ekonomist ǵalym. Biraz jyldan beri Almatyda turady. Óziniń keibir saiasi kózqarastaryna bailanysty Irandaǵy eli, óziniń otbasy – jan-jary, bal-shaǵasyna bara almai júrgen dissident. Shet elderde oqyp, kóp bilim alǵan. Dúnie tanymy keń, oi-órisi tereń, mádenieti biik, imandylyǵy zor, sergek sezimdi, aqyldy, toqtamdy azamat. Men Iranda júrgizgen folklorlyq-etnografiialyq zertteýler negizinde professor Tursynbek Kákishov, jáne jýrnalist-kinooperator Qoianbek Ahmetovpen aqyldasa otyryp, birneshe seriia telehabarlar bergen edim. Islam Jemenei sony kórip, dán riza bop júr eken. Islam ekeýimiz emejarqyn shúiirkelestik. Ol Irandaǵy qazaqtardyń men bilmeitin biraz hikaiasyn aitty. Sol kúnnen bastap ekeýimiz jii kezdesýdi ádetke ainaldyrdyq. Men oǵan eki sózdiń birinde Qashaǵan aqynnyń «Dombyra» tolǵaýyn qaita-qaita tilge tiek etem. Al, bir joly ol maǵan bir aýdiokaseta ákelip berdi. Sol sáttegi qýanyshym! Ondaǵy oryndalǵan án-jyrlar men kúiler 1940 jyldary Tegeran radiosynyń fonoteka qoryna jazylypty. Júregim diril qaqty. Kókeide – «Dombyra» tolǵaýy! Esil-dertim – sol ǵana. Qolym qaltyrap turyp magnitofondy iske qostym. Plenka syryldai bastady. Eskirgen. Jazylý sapasy da onsha emes. Aitýshynyń bir sózin uǵyp bolmaidy. Demimdi ishten alyp, únim shyqpai tyńdaimyn kep. Sol án-jyrlardyń ishinen Mańǵystaý eliniń «Jiyrma bes», «Aq qylań» degen baiyrǵy halyq ánderi… olardyń sózin qadalyp otyryp, zorǵa jazyp aldym. O, toba-a! Endigi bir sátte Qashaǵan aqynnyń «Dombyra» tolǵaýy shyǵa kelmesi bar ma! Qashaǵannyń «Dombyra» tolǵaýy! Óz áýezimen! Basynan aiaǵyna deiin Ahmet Jubanovtyń nusqasynan onsha aýytqymaidy. Keibir sózder, joldar, shýmaqtar áýenniń aitylý aǵynyna, yǵytyna qarai ózgesheleý júredi. Mysaly, Ahmet Jubanovta:
Jánnetten shyqqan tórt qylysh,
Aitqan sózim bek durys.
Sol tórt qylyshtyń atyn aitaiyn:
Biri bolar – Zulpyqar,
Biri bolar – Zulqajja,
Biri bolar – Hamsot,
Biri bolar – Hamsos.
Sol tórt qylyshqa
Qap bolǵan da bul aǵash.
Batyrlardyń qolynda
Naizasyna sap bolǵan da bul aǵash,
– degen joldar meniń qolymdaǵy plenkada:
Jánnattan shyqqan tórt qylysh
Aitqanda sózim dup-durys.
Tórt qylyshty tizip aitaiyn –
Bireýi bolar – Zulpuqar,
Bireýi bolar – Zulqyja,
Bireýi bolar – Qamsoǵan,
Bireýi bolar – Qamsýys.
Sadaq, qylysh qynabyna
Qap ta bolǵan bul aǵash.
Batyrlar jaýǵa shapqanda
Shubarala tý ustap
Naizasyna sap bolǵan,
Sap bolǵan da bul aǵash!
– dep qazbalai tógiledi. Iá, mundai ózgeshelikterdi kóbine keiingi jyrshylar jasaidy. Óitkeni, ol – aýyzdan aýyzǵa taraityn folklorlyq mura. Bul tolǵaý búginde meniń fonoteka qorymda. Ár kez tyńdaimyn. Sanamda «Dombyra! Qurmanǵazy!» degen eki sóz jalyndap urady da turdy. Dombyra men Qurmanǵazyny kinálap, dattaýǵa Esqalidai aqylsyz supynyń dáti barǵan sumdyq, bul.
Dúmshe-dúmshe, al, osy dombyrany ómiriniń kásibi, bar muraty etken jandardyń arasynda da saiaz oily pendeshilik bolady, dep kimniń qaperine kelgen. Tap osy jerde esime sonaý 1933 jyly Almatyda mýzykalyq drama tehnikýmynyń Ahmet Jubanov basqarǵan folklorlyq kabinetinde Leningradtan arnaiy shaqyrylyp kelip, endi ǵana qyzmet ete bastaǵan kompozitor Evgenii Grigorevich Brýsilovskii men áigili dombyrashy Mahambet Bókeihanov arasyndaǵy bir kerqisań áńgimeniń túskenin qarańyz. Mahambet Bókei Ordasynda Dáýletkereidiń oily-kúili, tereń tolǵanysty, syrly lirikasyn mansuq qyp, sol dástúrde dombyra shertken ózinshe bir sirek bitimdi dala dúldúli edi. Brýsilovskiidiń bylai dep jazǵany bar: «Men – jolym óte sátti bolǵan janmyn. Men Mahambet pen Naýsha Bókeihanovtarmen, Qali Jantileýovpen, Ýaqap Qabiǵojinmen, Dina Nurpeiisovamen, «Aqsaq qulan» jáne «Alty qaz» syndy kúilerdi oryndai biletin dara sańlaq – Qambar Medetovpen, shalǵai aýyldarda halyq mýzykasyn, ózderiniń keremet babalarynyń jazý-syzýsyz qaldyrǵan shyǵarmalaryn qasiettep kelgen kóptegen basqa da dombyrashylarmen tanysyp úlgerdim.» Osy aitýly dombyrashylardyń ishinde Mahambet Bókeihanov Brýsilovskiidi óziniń ózgede joq tosyn minezimen bir súiindirip, bir kúiindirgen adam. Buǵan deiin Brýsilovskii Zataevichtiń Qurmanǵazyǵa bergen baǵasyna qairan qalyp, onymen ishtei kelispei júretin-di. Onysyn keide Ahmet Jubanovqa ashyq ta aitatyn-dy. Almatyǵa kelgen az ýaqyt ishinde tereń bilimdi kompozitor Qurmanǵazydai «Dala Bethovenin» tanyp-bilip úlgerip edi. Sondyqtan, ol Qurmanǵazy haqynda qandai myqtymen bolsa da pikir talastyryp, tipti, bolmai bara jatsa daýlasa da ketip, qaitken kúnde de jeńip shyǵatynyna senimdi edi. Brýsilovskii úshin Qurmanǵazy – kúi Qaǵany edi! Ahmet Jubanov ta onyń osy túsinigine súttei uiyp qalǵan-dy. Ol da Mahambet Bókeihanovtyń Qurmanǵazy tóńireginde jóndi-jónsiz aita beretin oǵash sózderin biletin-di. Ony talai estip, «Arýaqpen oinamańyz, Maha. Basqa basqa, dál sizdiń aýyzyńyzdan shyǵatyn sóz emes, bul. Qurmanǵazy – kúi áýliesi. Áýliemen oinamas bolar, kiesi bar!» dep talai taýsyla sóilegeni bar. Mahambet bolsa ondai sátte bir kináli bop qalǵan jandai balasha tomsyraiyp, jón ýájden uialǵandai qysylyp, úndemei qutylatyn-dy. Al, biraq, Býsilovskiige kúiler jazdyrǵanda óziniń uly ustazy Dáýletkerei – Bapasty jer-kókke siǵyzbai maqtap, Qurmanǵazyny «ury-qary» dep dattai beretin-di. Zataevichtiń Qurmanǵazy jónindegi solaqai túsinigi osyndai sózderden qalyptasqan-dy. Brýsilovskii Mahambettiń Qurmanǵazy tóńiregindegi alyp-qashty qisyq-qyńyr áńgimelerin tózimmen tyńdai júrip, bir joly odan «Maha, siz osy qai rýdansyz?» degeni bar. Mahambet bul saýalǵa jany kirip, kózi juldyzdai jainap, kere qarys mańdaiy qoladai jarqyrap, peshenesi jazyla túsip: «O, Evgen Gorsh, biz – Dáýletkerei ekeýimiz – Tóre tuqymynanbyz!», – deidi. Qazymyr oily Brýsilovskii istiń mán-jaiyn endi ǵana baiyptaǵandai bolady. Bári túsinikti. Qazaqtyń súiegine sińgen rýshyldyqtyń saldary, bul. Qurmanǵazy bolsa basqa rý – Qyzylqurttan. Ol – On eki ata Baiulynyń bir irgeli atasy. Tóreler bolsa ózderin qazaq halqyn «bileitin aqsúiek» dep biledi. Qyzylqurt sekildi rýlar sol aqsúiekterge qyzmet etetin qara halyq bop esepteledi. Dáýletkerei rý basy bolǵan elderdiń ishinde Qyzylqurt rýy da bar edi. Mahambet Bókeihanov Qurmanǵazy kúilerin tartýyn tartady, biraq, álgindei óktemshil minezben oǵan isinip, iilmeidi. Brýsilovskii osynyń bár-bárin qaǵaz betine qaz-qalpynda túsiripti: «A.V.Zataevichtiń kitaby ádebi turǵydan zor sheberlikpen jazylǵan jáne onda qyzǵylyqty minezdemeler keltirilgen… «500 án» jinaǵynan men «Qurmanǵazy – baýkespe ury» degen sózdi oqydym. Zataevichke Qurmanǵazy jónindegi mundai minezdemeni osy Bókeihanovtyń ózi bergenin aldyn ala bile tursam da, men osy minezdemeniń rastyǵyn teksermek nietpen, bul jaiynda ne aita alatynyn Mahambettiń ózinen surap kórdim. Ol ne dedi? Zataevichtiń jazǵanyn Mahambet tolyǵymen rastady. «Qurmanǵazy jylqy urlaǵan» dedi Mahań. «Túrmede otyrǵan. Attan túsken kezi bolmaǵan. «Ustap alady» dep qoryqqan. Dombyrany keremet tartqan. Odan ótken dombyrashy bolmaǵan. Biraq, sabalap, dombyranyń tósin urǵylap, dóreki oinaǵan. Al, men Bapastan úirengem, ol: «Dombyrany tósin urǵylamai, jumsaqtap tartqan ońdy», – deitin. «Dombyra kiiz úi úshin jaratylǵan» deitin Bapas. «Kiiz úi ishinde dombyra úni jaqsy shyǵady, oinap otyrǵanyń da, oinamai otyrǵanyń da – bári estiledi, saýsaǵyńnyń arasyndaǵy sýsylǵa deiin estiledi… Al, Qurmanǵazy kiiz úide otyrmaǵan, ol túrmede otyrǵan. Onda dombyra úni onsha shyǵyńqyramaidy, báseń estiledi, sondyqtan da ol dombyrany sabalap, urǵylap oinaǵan…»
Áńgimesin tamamdai kele Mahambetke men budan bylai Qurmanǵazyny «baýkespe ury» dep baǵalamaitynymdy, (bul jerde men qarapaiym halyq – jalpy oqýshy úshin «túsinikti bolar», dep nashar aýdarmany qaz - qalpynda keltirip otyrmyn. Dál osy tusty Brýsilovskiidiń ózi óte jaqsy aitqan. I.J.) ony «izgi jandy, bilimdi, ári asqan daryndy dombyrashy» dep sanaitynymdy, iaǵni Bókei hannyń týysy Dáýletkerei Shyǵaevpen salystyrýǵa bolmaitynyn bildim.
Meniń kóz aldymda endigi jerde ol ot júrekti, ójet te qaisar, bula minezdi kúresker, búlikshi, astyndaǵy aty men qolyndaǵy dombyrasynan ózge dáneńesi joq kedei…Oral, Gýrev pen Astrahan syndy atyrapty sharlai jorytqan beimaza saiaq, abaqty ataýlyny adaqtaǵan, jeńilmeitin asqaq tulǵa, daryndy mýzykant keipinde elestei berdi. Iá, osy ýaqytqa deiin aitylyp kelgen qaýesetterge qaramastan, asaý daryn – Qurmanǵazynyń revoliýtsiiashyl-demokratiiashyl shyǵarmashylyǵyn dáriptei jyr tókken tuńǵysh «Aqyn» men boldym. Sodan beri Qurmanǵazy qazaqtyń daraboz halyq kúishisi, demokratiialyq baǵyttaǵy has sheber, dombyrashylardyń búkil bir mektebiniń «Uly ustazy» dep jariialandy. Endi qazir ony «baýkespe ury», «jaman adam» deýge kimniń aýyzy barady?»
Já, zipa boiyna mundai-mundai pendeshilik darymaityn Qurmanǵazy ol! Qurmanǵazy bárinen biik, bárinen bólek, bárinen tereń! Dara qubylys! Ol qazaqtyń qara dombyrasynyń rýhyn asqaqtatty. Ol shertken dombyranyń qýatty kúshi sol - keiingi urpaq onyń esimin álemdik mýzykanyń uly qudireti – Motsartpen qatar atap, otty kúilerin serpip, kontsertke shyǵady.
Dombyra! Táńir sózindei bir anyq nárse – qazaq pen dombyra birge jaratylǵan! Dombyra – qazaqtyń jany men júregi. Dombyra – demi men lebi. Dombyra – shattyǵy men qaiǵysy. Dombyra – minezi men jaratylysy. Dombyra – qýaty men aibary. Dombyrada qazaqtyń qany týlaidy. Qazaq…dombyra… Bul eki qudirettiń baǵy men sory bir.
Dombyra – atamzamanǵy óner eskertkishi. Arheologtar onyń sýretin kún qaqtaǵan kári taýlardyń tarǵyl tastarynyń betinen kóredi. Óte eski Soǵda, Qoiqyrylǵan qalalarynyń astynda eki myń tórt júz jyldai jatqan tas músinde de dombyra sýreti beinelengen.
Ataqty jihankez Marko Polonyń Uly Tatariiaǵa jasaǵan saiahaty jóninde jazylǵan ǵajaiyp eńbekterine úńilgenińiz bar ma? Sonda qazaqtyń dombyrasy jaily mynadai sóz bar: «Tatary ne smeiýt nachinat bitvy, poka ne zabet nakar ih predvoditelia; kak tolko on zabet, týt oni nachinaiýt bitvý. Est ý tatar i takoi obychai: kogda oni izgotovlivaiýtsia i jdýt bitvy, prejde, nejeli nakar zabet, poiýt oni i tiho igraiýt na dvýh strýnnyh instrýmentah; poiýt, igraiýt i veseliatsia, podjidaia shvatký… prosto ýdivitelno, kak horosho oni peli i igrali.» (Kniga Marko Pola «O raznoobrazii mira». Almaty, «Naýka», 1990, 194 str.) Baitaq ulys sarbazdary surapyl shaiqas sátin kútip, maidan dabylyn qaǵatyn daýylpazdar men barabandardyń jer solqyldata gúrsildegen zor úni estilmes buryn, joiqyn daýyl aldynda ishin tartyp tyna qalǵan tuńǵiyq dúniedei múlgigen bir tylsym tynyshtyqta jan – júieni óbekteitin dombyra áýezine den qoiady. Ózderin sabyrly ustap, oilana tolǵanady. Toqtamdy, tabandy, berik bolýdy tilep, ishtei shirap, bekinip, qaharlanyp, kúsheiip otyrady. Qandai keremet kórinis, bul! Dombyranyń dál osy sáttegi siqyrly kúshin býynsyz tilmen beinelep jetkizý esh múmkin emes.
…Meniń qulaǵymda Betbaqdalada josylǵan qulandardyń dúbiri dúrsildeidi. Saǵym oinaǵan sary jazyqta sońynda anda-sanda bir ýys shań burq etkizip, juldyzdai aǵyp barady, olar. Altyn jaldy tulpar ústinde kózi jaquttai janǵan Er Joshy! Altyn jebesin saǵymǵa ildirip, quralaidy kózge atqan Er Joshy! Áne, ol aq kúmis úzeńgisine shirene berip sadaǵyn tartty. Jylandai ysyldaǵan jebe dik etip qadalǵan qulan omaqasa qulap bara jatyp, jalt berip ózine atyldy. Er Joshy jer qushyp jatty. Ien dala azynap ketti... Aq Orda tórinde altyn taq ústinde kári emendei teńselip Shyńǵys han otyr, aza tutyp. Er Joshynyń oqys ólimin tiri pende estirte alar emes. Qara ormandai qaiysqan qalyń jurt qoǵadai japyrylyp, teńsele úhileidi. Sol nópirdiń ishinen saqaly beline túsken bir qairatty qart bas kóterdi. Boiy terektei tip-tik. Baǵanaly Naimannyń uly abyzy – Ketbuǵy! Qolyndaǵy dombyra:
Teńiz túpten bylǵandy,
Kim tundyrar, ei, hanym?
Terek túpten jyǵyldy,
Kim turǵyzar, ei, hanym? – degen sózdi bezektei qostap, «Aqsaq qulan» kúiin tókti. Júregi tilim-tilim Shyńǵys han syǵyr kózinen jas emes, qan aqqandai solyqtap:
Teńiz túpten bylǵansa,
Tundyrar ulym – Joshy-dur!
Terek túpten jyǵylsa,
Turǵyzar ulym – Joshy- dúr! – dep dombyra únine bas idi. Bul – on ekinshi ǵasyr…
Taǵy bir sátte meniń kóz aldyma Aqtóbeniń Qobda jaq betinde Asanqaiǵynyń batyr uly Abaq Baitaqtyń eńsesi zor qyzyl kúmbeziniń batys jaǵynda baǵy zamandyq balbal tastaǵy dombyra sýreti kelip tura qalady. Bul – on tórtinshi, on besinshi ǵasyr…
Dombyra – qazaqtyń ejelgi jan serigi! Qurmanǵazyǵa deiin neshe ǵasyr boiy shertilip keledi, ol. Qandai-qandai qily zamannan ótken ol.
Dombyra Qurmanǵazy qolynda adamnyń aqyl-oiy jete bermeitin fantastikalyq aspapqa ainaldy. Paganini skripkaǵa qandai rýh berse, Qurmanǵazy dombyraǵa sondai qudiretti rýh berdi.
Qurmanǵazynyń bolmysyna emin-erkin engen Evgenii Grigorevich Brýsilovskiidiń: «Eto byl iskliýchitelno talantlivyi, smelyi, plodotvornyi kompozitor. Po pravý on doljen schitatsia odnim iz velichaishih kompozitorov… Kogda slýshaesh, naprimer, «Serper», slyshish, kak Qýrmangazy hochet vyiti iz predelov ego dombry, hochet razvernýtsia, no dombra ne v silah vypolnit vse to, chto hochet etot goriachii, naporisyi chelovek, i sypiatsia parallelnye sekýndy (chego ni v kakih drýgih kiýiah ne vstretish), meniaiýtsia ritmy, vse kipit, i kajetsia net vyhoda neýemnoi energii i sily Kýrmangazy. Voobshe, mne kajetsia, chto net pochti ni odnogo bolee ili menee znachitelnogo sobytiia v jizni Kýrmangazy, na kotoroe on ne otozvalsia by kak kompozitor, pamiat o kotorom on ne zapechatlel by v mýzyke. Kýrmangazy ochen liýbit tokkatnyi, ochen dinamichnyi stil. Ego «Serper» («Poryv») ili «Saryarka» («Zolotaia step») – eto podlinno simfonicheskie proizvedeniia» dep baǵalaýyn mýzyka mamandarynyń eshqaisysy aityp kórgen joq! Oǵan óresi de jetpedi.
Dombyra otyzynshy jyldardyń bas kezinde Ahmet Jubanovtyń uiymdastyrýymen (áýeli on eki, on úsh adamdyq aspaptyq ansambl) qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy Memelekettik ult aspaptar orkestri bop quralyp, kúiden bastap, Motsart, Bethoven, Brams, Glinka, Chaikovskii, taǵy basqa da Evropa jáne álemdik mýzykanyń injý-marjanyn klassikalyq deńgeide oryndai bastaǵanda kúlli Aziia halyqtarynyń mýzykalyq aspaptarynyń ishinde ózge-ózgeni bylai qoiǵanda dombyra úniniń keńdigi, tereńdigi, biiktigi ózinen eki-úsh ǵasyr buryn damyǵan elderdiń kompozitorlary men mýzykanttaryn tań-tamasha qaldyrdy. Osy orkestrge keń tynys berip, únin qoiýlata zoraitqan dombyraǵa keshegi bir kúnderi qiianat ta jasaldy. Dombyrany jetildirip, onyń áshekeii mol ún boiaýyn baiytqan Ahmet Jubanovtyń tamasha tájiribesin tálkek qyp, jazǵyrǵan jandar da boldy. Esil ǵalym dombyramen qosa ózi de zapa shekti. Ony qazaqtyń ósken, óngen ziialy qaýymy jaqsy biledi. Keiin saǵyn syndyrǵan sol keleńsiz jai jóninde mýzyka mamany Bisenǵali Ǵizatov orys tilinde shyqqan «Akademik Ahmet Jubanov» atty kitabynda ǵalymnyń: «Demonstratsiia dombry na kollegii Narkomprosa respýbliki oshelomila vseh prisýtsvýiýshih. Osobenno býrno aplodirovali te rabotniki Narkomprosa, kotorye nezadolgo pered etim smeialis nad nashei zateei, schitaia dombrý instrýmentom, ne poddaiýshimsia ýsovershenstvovaniiý, obrechennym na otmiranie vmeste s otmiraniem feodalizma, poskolký – de, ona, dombra, byla «ideinym otrajeniem feodalnogo ýklada jizni» degen kúiinishti sózin keltiredi. Ahmet Jubanov dombyra úshin mundai qorlyqqa talai ret kúidi. Sondai naqaq kúizeliske salǵan jannyń biri – Qazaqstan kompartiiasy ortalyq komitetetiniń ideologiia hatshysy bolǵan Jandildin edi. Birde men «Jas Alash» gazetiniń betinen (7-qarasha, 2002-jyl.) ataqty sýretshi Sahi Romanovtyń suhbatynan mynandai joldardy oqydym: «Keńestik dáýirde Jandildin degen kisi: «Dombyranyń bizge keregi joq, ol eskirdi, bári pianino, skripka oinaýy kerek» degen. Odan beri 30 jyl ótti, ol kisi qazir joq, al, dombyra bar.»
Men Atyraý teledidarynda (2003-jyl) «Jyr sandyq» tsikly boiynsha eskilikti jyrshylardy taýyp, nasihattai bastadym. Tarihy, taǵdyry, ǵibraty bar kósem sózdi oily jyrlarǵa jurt ábden sýsaǵan eken. Jyr bilem deitinder birinen soń biri habarlasyp, tanysa bastady. Bir joly maǵan Turlan Bisembaev esimdi jyrshy jigit keldi. Izetpen sálemdesip, shúiirkelese sóilesip otyrǵanda ol ózin sondai jyly sezimmen erkin ustap, dombyrasyn balbyrata shertip, «Er Mahambet babamnyń 200 jyldyq toiyna bailanysty ótkizilgen jyrshy-jyraýlar konkýrsinde aitqan ózimdi tanystyrý sózim edi» dep tolǵai jóneldi:
Bismilla, dep áýeli
Dombyramdy qolǵa alam
Bir azǵantai tolǵana-ai!
Jinalyp kelgen áleýmet
Tyńdasańyz qulaq sap
Belgili Turlan jorǵany-ai!
Qarshyǵa jemin ile almas
Qanattaryn qomdamai
Aldaryńda jyrshyńyz
Jyrdan músin somdady-ai
Árýaqty babam Mahambet
Eki júzge tolǵanda
Shydaimyn qalai tolǵamai!
Halqy úshin qan keship,
Edil úshin egesip,
Jaiyq úshin jandasyp
Artyńda dańqyń qalǵany-ai!
Han men bige óshtesip,
Ádilet týyn kóterip,
Álsizdiń boldyń qorǵany-ai!
Búgingi merei toiyńa
Urpaqtaryń jinalyp
Jyrlaryńdy tolǵady-ai!
Dombyramdy qolǵa alyp,
Topqa tústim Er Baba
Árýaǵyń qoldaǵai!
Jiylyp kelgen halqym-ai
Osyndai qýanysh ústinde
Shydaimyn qalai shalqymai!
Er Mahambetti eske alyp
Merei toi jasap jatyrmyz
Umytpai ata saltyn – ai!
Halyq qazanyn qainattym
Qolymnyń qane kúiesi
Jerim joq túsken talqyǵa-ai!
Eli úshin egesken
Er Babam eske túskende
Shydaimyz qalai tolqymai!
Al, endi myna ózimdi
Tanystyryp keteiin
Jinalǵan myna halqyma-ai!
Turlan jyrshy atandym,
Naýryzbekten bata aldym.
Qaldyrmadym kóńilin,
Úlken-kishi, qatardyń.
Rýymdy surasań-
Baiulynyń ishinde
Segiz arys Adai-dy!
Bul kúnderi bolǵanda
Dombyramen jyr aityp
Aralap júrmin talaidy.
Adaidyń ekeý balasy
Kelimberdi, Qudaike
Eshkimniń joq qoi talasy,
Qudaikeden týypty
Tázike men Qosaiym.
Qosai atam áýlie
Atyn jyrǵa qosaiyn.
Kelimberdi atamnan
Alty bala týypty.
Belgili bolyp eline
Ata jolyn qýypty.
Birtindep aityp bereiin –
Muńal menen Tobyshty,
Balyqshy menen Jemenei,
Aqpan men Qunanorysty.
Osylai, dep tolǵadym
Aitqan sózim durys-ty.
Osyndai dýdy kórmesem
Arqalarym qurysty.
Er Mahambet toiyna
Dombyramdy qolǵa alyp,
Bastadym búgin bir isti.
Kelimberdi ishinde
Rýym meniń – Tobysh-ty!
Tobyshtyń ekeý balasy –
Oraz benen Begeiim.
Oǵan jaqyn keleiin
Qaýmalap halqym kelgende
Búlkildesin kómeiim.
Qulaqty salyp tyńdasań
Jyr nóserin tógeiin.
Orazdan týdy eki ul –
Jaiyq penen Shegemim.
Jaiyqtan týdy Álmám bet
Izinde sardar kóp jendet
Belgili boldy eline
Tyńdasańyz áleýmet,
Aitaiyn sózdi men jóndep.
Álmámbetten týypty –
Tabynai men Zorbaiyń,
Baýbek, Qoja, Shońaiyń.
Osy búgin jyr aityp
Halqymnyń kóńilin tabaiyn.
Zorbaidyń beseý balasy-ai,
Birtindep aityp óteiin,
Kóńiline halqym unasa-ai.
Tóleke, Qul, Óteǵul,
Janai menen Toqabai-
Zorybaidan týǵan bul.
Tólekeden týypty –
Qamysbai men Kúmisbai,
Qarjaý menen Doralym.
Ári-beri sóileiin
Turǵanda basta oralym.
Tólekeniń ishinde
Rýym meniń-Qamysbai.
Talai jerde jyr aittym
Jyrshylardan qalyspai.
Bul kúnderi bolǵanda
Turlan jyrshy atanyp.
Dabysym ketti alysqa-ai.
Osylai, dep jyrshyńyz
Halqyna jyrmen tanysty-ai!
Osynaý myna halqymnan
Jasyrar qandai syrym bar?
Ári-beri tolǵasam
Taýsylmaityn jyrym bar.
Noǵailydan aitar dastanym:
Qazi menen Qarasai –
Qandy Oraqtyń balasy-ai!
Qysqa kúnde qyryq shapqan
Oraqqa kimniń shamasy-ai!
Satybaldy balasy –
Asaý – Baraqty jyrlaimyn
Kóńiline halqym unasa-ai.
Alqaly jerde jatqa aittym –
Qashaǵan, Nurym, Aqtandy
Halqymdy jyrǵa qandyryp
Túnimen jyr aitqanda
Qarsy aldym talai aq tańdy.
Ábýbákir Kerderi,
Turmaǵambet, Nartaidyń
Jyrlaryn halqym esitip
Kóńilderi shattandy.
Aita bersem jyrym kóp
Dep, júrmeńiz taǵy da
Jyrshyńyz myna maqtandy.
Kókirekke qudai quiǵan soń
Sóz asylyn quradym
Emes qoi bul sóz jattandy.
Merekede aittyryp
Jyrymdy halqym maqtadyń.
Talai jerde júlde alyp
Úmitin eldiń aqtadym.
Mahambet pen Yǵylman
Jyrlaryn toqyp kóńilge
Kókirekte saqtadym.
Mahambet babam toiyna
Tanystyryp ózimdi
Osylai sózdi saptadym.
Dýdy kórse julqynǵan
Men – basy qatty aqtaban
Ekpindei baryp toqtadym.
Mine, Turlan jyrshy! Ol Túrkmenstannyń Tashaýyz obylysy, Taqta aýdanyndaǵy Izmýhshir aýylynda 1950-jyly (15-qańtar) týǵan. 1956-jyly turmys taýqymetimen Qaraqalpaqstannyń Qońyrat aýdanyna qonys aýdarypty. Osynda oqyǵan. Árqily jumystar istegen. Aqtóbeniń mádeni-aǵartý ýchilishesin dirijerlyq bólimi boiynsha bitirip shyqqan. Dombyra, baian, gitar tartady. Aǵashtan túiin túigen ustalyǵy bar. Zerger de. Qobyz ben dombyranyń túr-túrin, ásirese, dombyrany tutas aǵashtan oiyp, órnektep, áshekeilep jasaityn Adai sheberleriniń úlgisin ustanýy tań-tamasha etip qiialyńdy qozǵaidy. Turlan jyrshymen osylaisha tanysyp, syrlasa bastap, birde men oǵan «Qashaǵan aqynyń «Dombyra tolǵaýyn» bilesiń be?» dedim. Qarshyǵadai jutynǵan ilkimdi jigit irkilgen joq, kózi jairań qaǵyp, biraz shýmaqtardyń basyn qaiyrdy. Ol bul tolǵaýdy tolyq biledi eken. Meniń de kóp ýaqyt ishqusta bop izdegenim de osy edi. Bul nusqanyń áýezi Qashaǵannyń ózi… jáne Mańǵystaýlyq jyrshylardyń, sondai-aq, Irandaǵy qazaqtarda saqtalyp, meniń qolyma tigen nusqalardyń áýezinen ózgesheleý eken. Baqsam, ol – Turlan jyrshynyń óz áýezi bop shyqty. Turlan men ekeýimizdiń aramyzda áńgime-suhbat tereńdei berdi: – Men jyrshylyqty jiyrma úsh jasymnan bastadym. Oǵan deiin dombyramen án aityp, kúi shertip júrdim. Al, jyr álemine enýim –bul – 1974-jyldyń jaz aiy edi. Birde bizdiń úige sol ózimizdiń Qońyrattaǵy belgili kompozitor jigit Jeńis Estileýov pen sol kezderde áigili jyrshy Naýyryzbektiń talantty shákirtteriniń biri Tórebai jyrshy kele qaldy. Osy kezdesý ústinde Tórebai shalqyp otyryp:
Tyńdasań túrli asyl tasty aitaiyn,
Qalamdai qiylǵan bir qasty aitaiyn.
Aǵalar, qulaq salyp tyńdasańdar,
Ákeden jasqa jetpei jetim qalǵan
Tyńdasań Tórebaidai jasty aitaiyn, – dep termeshelep tógiltti.
Sol sátte óz taǵdyrym esime tústi. Men de ákeden erte aiyryldym. Júrekke sher-shemen bop qatqan osy qusa meni de qozǵap jiberdi. Bir kúnderi birte-birte tilime nebir dúrri gaýhar sóz tizbegi ilineiin dedi. Men Tórebaisha jyrlaǵym kelip, onyń ónerine qulai berilip, áýenine túse bastadym. Dombyramen terme, tolǵaý, jyr aitýǵa dendep kiristim. Ne qudiret bilegenin bilmeimin, meni birden Qashaǵan aqynnyń jyrlary baýrady. Ásirese, onyń Esqali supyǵa aitqany, iaǵni, dombyrany ardaqtaǵan aitýly tolǵaýy múlde esimdi aldy. Men ony jattap aitqan saiyn jyrǵa zerek zerdeli jandar «burynǵy eshbir jyrshyda joq óz áýeni» degen iltipat ta sezdirdi.
– Dál osy bir kezderde Qaraqalpaqstan, Túrikmenstan, Ózbekstannyń Buqara tóńiregin sel-sel jyrǵa bólegen Naýyryzbek jyrshy ózińdi tyńdady ma?
– O, Naýyryzbektiń aldyn kórý degenińiz… Naýyryzbek biz úshin qol jetpeitin bir qudiret… ne pir… biz bolsaq endi ǵana talpynyp, árkimnen jyr úirenip degendei… jaltaqpyz… jasqanshaqpyz… Naýyryzbektei iri jyrshyǵa jaqyndai almadyq.
– El ishinde áriden qozǵasaq, Naýyryzbekke deiin de basqa jyrshylar boldy ǵoi.
– Árine. Burynǵy ótken – Qaryz, Máýlimberdi, Qasabai, Qalym, Begim jyraýlar búginde ańyz. Biz olar túgil Adai Súgir, Tabyn (Jolyi) Jaqsylyq, Tórebai, Qýmolda (Tileýmaǵambet), Shómekei Muratbai, Shereke, Ábdimurat, Kete Qairolla, Tórtqara Teńizbai, Maspatsha siiaqty jyrshylardyń kózin kóre alǵan joqpyz. Al, lebizin tyńdap, ustaz tutqandarymyz – Erqoja, Qartpai jyrshy. Qartpai 1979-jyldary elýdi qýsyrǵan jan. Ol eskilikti jyrlardy kóp bildi: «Edige», «Nuradin», «Oraq-Mamai», «Qarasai-Qazi», «Qulybek», «Málikshe» dastandary, Nurym men Kerderi Ábýbákir, Súgir men Sáttiǵuldyń, esimderi belgisiz Adai men Tabyn aqyndarynyń aitysy, «Ánes Sahaba» dini shejire-dastany… budan basqa kól-kósir jyr tolǵaýlarynda qisap joq edi. Ol kisiniń qoljazbalary da kóp bolatyn. El aldyna shyǵyp jyrlaǵanda jyrdyń eń qiyn, eń ádemi iirimderine daýysy onsha kele bermeitin-di. Sol sebepti jurt ony onsha elemeitin de. Al, kóp jyrshy Qartpaidyń tereńdigine bas ietin-di. Men onyń qoljazbalarynan úirendim.
Qartpaiǵa qosa – Aldabergen, Baǵymbai, Tórebai, Áskerbai… ózim úlgi alǵan jyrshylar osylar edi.
– Al, Naýyryzbek jyrshymen kezdese aldyń ba?
– 1979-jyldyń aqpan aiy… Qaraqalpaqstannyń Shomanai aýdany Qarabaily aýylynda bir úlken súndet toiy boldy. Palýandar kúresi, at báigesi… túrli ulttyq oiyndar dúrkirep jatty. Osy toida dúiim jurt aldynda Naýyryzbek jyrshy jyrlady. Dýyldasqan bir úzilis arasynda jora-joldastarym ebin taýyp, meni Naýyryzbek jyrshymen tanystyrdy. Qaýmalasqan qalyń jurt qoshtap, Naýyryzbek te peiil bildirip, meni yqylaspen tyńdady. Shamasy bir jarym saǵat jyrladym. Terme, tolǵaý, aqyndar aitysy… sonyń ishinde Qashaǵannyń Esqali súpyǵa aitqany bar, biraz jyrdy tógippin. Men sol kúnnen bastap Naýyryzbek jyrshynyń shákirti bop sońynan erdim. Bári esimde, men bir jyl boiy Naýyryzbek jyrshyǵa ilesip Beineýdiń arǵy tusy – Qaraqalpaqiia, Jaslyq, Nókis, Taqiiatas, Qojeli Túrkmenstannyń Tashaýyz, Sharjaý, Kóne-Úrgenish qalalaryn aralap, jyr jyrladyq. Naýyryzbektiń úni ashyq tenor edi. Saýsaqtarynyń kemdigine qaramai dombyrany óte ásem shertetin-di. Onyń maqamdary ózinen burynǵy jyrshylardan ózgeshe, ári tartymdy edi. Mysaly, men Qartpaidan jyrlardyń toqsan tolǵaýly sóz júiesin alsam, Naýyryzbekten jyrdyń bulbul únindei súikimdi áýezin aldym. Bizdiń Qaraqalpaqstandaǵy el «maqam», «áýez», «áýen», «sazy» degendi «terme joly… jyr joly» deidi. Iaǵni, bul – melodiia, motiv degen sóz. Álbette, men tek Naýyryzbektiń maqamymen ǵana shektelgem joq, jańa joǵaryda aty atalǵan jyrshylardyń da áýezderimen jyrlap kelem.
Turlan jyrshynyń repertýary meilinshe keń. Onyń osy ulan-ǵaiyr dúnielerdi jattap este saqtaýy, jyrlap otyrǵanda oqiǵa jelisine orai myń qubylyp, ártúrli maqamǵa basyp, kóz aldyńda quddy bir dala operasy júrip jatqandai tyńdaýshyny ózine eliktire tartýy baǵy zamandyq jyraýlar men jyrshylardyń qudiretti kelbetterin eske túsiretin, tabyndyra tańǵaldyratyn bir tańǵajaiyp qubylys. Bizge sonaý kóne dúnieniń ushan-teńiz jyrlarynyń qalai jetkenin osy Turlan jyrshynyń sirek jaratylǵan bolmysynan ańǵarýǵa bolady. Men ony bir ai boiy súisine tyńdap, Atyraý teledidaryna kóp bólimdi serial etip túsirdim. Judyryqtai ǵana júregine uialaǵan jyr, tolǵaýlar, aitalyq, batyrlyq jyr-dastandardan – «Qarasai-Qazi», bul aitýly jyrdyń bizge beimálim múlde basqa túri. Qalmaqtarmen bitispes soǵystyń bir jandy kórinisi eshkim jyrlap kórmegen «Asaý-Baraq» jyrynda óte tebirenisti sýretteledi. Ony da basqa jyrshylar bilmeidi. Buǵan Mahambet Ótemisulynyń 200 jyldyq toiynyń qarsańynda Atyraýda ótken jyrshy-jyraýlar konkýrsynda anyq kóz jetkizdim. «Jyrshymyn» dep keýde qaǵa kelgenderdiń birazy sulbasy buzylmaǵan, tup-tutas, asa kólemdi de súbeli jyrǵa túskende biletin sózderinen jańylysyp, uzaq silteýge dármeni jetpei, kelte qaiyryp, epikalyq keń tynysty kórsete almady. Al, osy ýaqytqa deiin el ishinde boiyn jasyrǵan tulpardai eleýsiz ǵana júrgen Turlan jyrshy epikalyq jyr jolyna túsip alyp, birte-birte qyzyp, qyzǵan saiyn tas túiin bop, údete soqty. Jyrlaǵan jyry bitpeitindei kórinip, zaldaǵy dúiim jurtty oida joqta tań-tamasha etti. Peshenesi jarqyrap, juldyzy kóterildi. Zerdeli, zeiindi jandardy qatty oilandyryp tastady. Jurttyń jyr tyńdaýǵa degen yqylasy artty. Turlan jyrshy tolǵaityn dini-sheshire – qissa «Ánes Sahaba», ol jyrdyń ishindegi Naýyryz áýlie hikaiasy, «Noǵai Nurym men Kerderi Áýbákirdiń aitysy», mysal aitystan – «Sháitim aqynnyń seksen jaspen aitysy», «Nartaidyń araqpen aitysy», sózi dýaly aqyndardyń eskerýsiz qalǵan arnaýlary, bir-birimen sóz qaǵystyrýlary, buryn esh baspa betin kórmegen oily-kúili terme-tolǵaýlar… osynyń bári aýyz ádebietiniń, ári mýzykalyq folklordyń baǵa jetpes umytylǵan injý-marjandary edi.
Men Turlan jyrshynyń bolmysyn osylaisha tanyǵandai bop, onymen áńgimem de jarasyp, kópten beri alańdatyp, qyzyqtyryp júrgen Qashaǵan aqynnyń Esqali supyǵa aitqan «Dombyra tolǵaýynyń» bir tolymdy nusqasyn ózgeshe sony maqamymen beinetaspaǵa, magnitofonǵa jazyp, qaǵaz betine túsirdim. Mine, endi sol nusqa: Atyraýdyń teriskei shyǵys beti. Elpildekti araly. Qys aiy. Qar qalyń. Besin eńkeie attarynan túsip, aqboz úidiń aldynda beimezgil kelgen eki qonaq tur. Ekeýiniń qolynda dombyra. Biri – qara emendei eńseli Qurmanǵazy. Ekinshisi eki iyǵyn qomdaǵan ashýly búrkittei jutynǵan shiraq qimyldy Qashaǵan aqyn.
Qashaǵan «Qudaiy qonaqpyz» dep daýys qyldy. Kórshi qarasha úiden jas kelin shyqty. Kerdeń júristi ibasyz kelin «Qudai bolsań da qonaq kúter jaiymyz joq!» dep dik etkizdi. Qashaǵan Qurmanǵazyǵa Qurmanǵazy Qashaǵanǵa qarady. Myna tosyn sózge Qashaǵan ne derin bilmei qipaqtap, kúrtik qarǵa aiaǵy taiyp, qisaiyp otyra ketti. Ile sasqalaqtap qaita túregeldi. Bedireigen kelinge otty kózimen qadala berdi de dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip:
– Jaz bolsa men osy úige qonbas edim,
Óleńim, on tórt jastan joldas ediń.
Bai, supy, han – kákimnen yǵar bolsań,
Sen óleń, men Qashaǵan bolmas edim.
Osy úige qona almasam, maǵan syn,
Supyny shaǵa almasań saǵan syn! – dep sál irkile toqtap, mańaidaǵy jurtqa dabys qylǵandai úni qattyraq shyǵyp, qainai jóneldi:
Keteniń «ket» dep otyr kelinshegi,
Ketýge ustap otyr erinshegim.
Jas jigit « qonam» dese «qon» der ediń,
Ustar ed sonda seniń kóńilshegiń.
Men keldim qonatuǵyn ýaǵymda-ai,
«Qon» deseń, alar ediń saýabymdy-ai.
Aitasyń aqylyńnyń azdyǵynan,
Ajarly jańa túsken ýaǵyńda-ai.
Peiiliń munsha nege qýyrylǵan?
Shapqanda júirik edim sýyrylǵan.
Syrtymnan estigen jurt áýes edi,
Tulpardai shyǵyp júrgen dabylymnan.
Jas jigit «qonam» dese «qon» der ediń,
Kórem de saqalymnyń býyrylynan.
Barady aitqan sóziń jarǵa jyǵyp,
Iterdiń óńmenimnen qarǵa jyǵyp.
Bizdiń elde sizderdei jas kelinder,
Sóilemeitin edi ǵoi, tómen buǵyp.
Oń jaqta otyrýshy edi, isin alyp,
Qonaqqa turýshy edi tósek salyp.
Qyzyl shai qonaǵyna quiýshy edi,
Aldyna dastarhanyn jaia salyp.
Al, sende uiat ta joq, iba da joq,
Shamasy, uialatyn iman da joq.
Jáne de ádep te joq, aqyl da joq,
Óziń jaman bolǵan soń, jaqyn da joq.
«Qonaqty renjitpei, syila» degen,
Úiretken ata-eneńnen naqyl da joq.
Kelinshek, ne aitaiyn, endi saǵan?
«Qonba» dep shyn aittyń ba, osy maǵan?
Shapqanda júirik edim taiynbaǵan,
Menimen qalýshy edi qaiymdalǵan.
Bul supy berer et pen shaiyn maǵan,
Joq bolsa, tapsyn qaidan shaiyn maǵan!?
Qonaqtan yǵyr bolyp otyrsa eger,
Shyǵyp kep nege aitpaidy jaiyn maǵan?
Syrtta sańqyldaǵan myna jat úndi estip, degbiri kete úiden shyqqan súpyny kórgen boida Qashaǵan oǵan da birden dúrse qoia beredi:
Supyeke, ashý qandai, aqyl qandai?
Bolmasa tentek qandai, maqul qandai
«Atańnan qonaq uly» degen joq pa ed,
Jaqsylar aityp ketken naqyl qandai?
Báige aldym talai jerde shabyspenen,
Qashannan kúnim ótti jaryspenen.
Nesibe osylaisha jaralǵan soń,
Jaqyndy araladym, alyspenen.
«Qudaidan qoryqqan pende qondyrar» dep,
Men keldim «supy» degen dabyspenen.
Elge súikimi ketken sarań supy kirpidei jiyrylyp, til qata almai qarasha úidiń aldynda sostiyp turǵan balasyna ym qaǵady. Balasy da zorǵa ilikkendei bop, kóńilsiz isharatpen qonaqtardy myjyraiǵan jadaý úige «júrińizder» deidi. Qashaǵan men Qurmanǵazy týra supynyń aqboz úiine baryp kiredi. Kórgensiz súpy sálemdesip, jón surasý joq, namaz oqýǵa kirisedi. Dál osy sátte supynyń eki jasar nemeresi Qashaǵan men Qurmanǵazynyń dombyrasyna jarmasyp, shegin úzip –shalyp, tyńqyldatatyp, óz-ózinen máz bolady. Qonaqtar da máz bolysady. Namaz oqylyp bolǵan soń, supy talaǵy tars ketip: «Bul nedegen beiqasiet is! Bul án salyp, dombyra tartatyn shaitan azǵyrǵan nemelerdiń úii emes, «qudai» degen adamnyń úii. Qaidan kelgen, neǵylǵan bul qý aǵash dese!» dep kúńk ete túsedi. Osy kezde osy «tamashany» baqqan aýyl adamdary da esik aldyna jinala qalǵan-dy. Qashaǵan ózderine qadalǵan jaýtań kózderge qarap otyryp, al, bir tóksin kep:
Jaqsylar, keldiń jinalyp,
«Qashaǵan aqyn keldi» dep,
«Keýdesi munyń keń-di» dep,
«Keńes bere endi» dep.
Senderge keńes berýge,
Otyrǵan joqpyn syilanyp.
Náreste-sábi bala emen,
Jasy jetken shal emen,
Shyǵyp júre berýge,
Otyrmyn, ózim iba ǵyp.
Supyekeń meni jek kórdi,
Súpynyń sózin tik kórdim.
El aralap júrgende,
Sendei, sendei montany,
Supylardy kóp kórdim.
Syilar ediń qampańdap,
Qolyn qysyp jampańdap.
Sadaqasy bolsa qoinynda,
Úiińe kelse bai adam,
Jamylǵan maýyt shekpendi.
Aqyly bar mily adam
Azamat erge «tek» dei me?
«Táýbám kóp»dep maqtansań,
Barsisany da qudai qarǵaǵan,
Azǵyryp shaitan aldaǵan,
Bizdi «kúnási kóp» dep boqtasań,
Júz kisini óltirgen,
Janyna qaza keltirgen,
Nasýhany da qudai ońdaǵan.
Kele sala, Supyeke,
Dombyramdy boqtadyń.
Dombyramdy boqtasań,
Ózimdi basqa soqqanyń.
Supylyǵyń qai jaqta?
Shyn tentekke uqsadyń.
Qolymdaǵy qý aǵash,
Sairap otyr bul aǵash.
Qolymdaǵy aǵashym-
Alyp júrgen dombyra,
Tartqan saiyn dańǵyra.
«Dombyra kúná» degen sóz
Tek bir aitqan dabyra.
Qolymdaǵy qý aǵash,
Sairap otyr bul aǵash.
Asyly emen, qaraǵai,
Shyqqan jeri sý aǵash.
Arýaqty erlerdiń,
Qolyndaǵy tý aǵash.
Janyń saia tabatyn,
Orman bolǵan bul aǵash.
Qoryqqanda jalǵyzǵa,
Qorǵan bolǵan bul aǵash.
Butaqtary búgilip,
Kókten tómen úńilip,
Qarnyń ashyp kelgende
Júregińdi jalǵaýǵa
Násip bolǵan bul aǵash.
Paiǵambarlar týǵanda
Besik bolǵan bul aǵash.
Ibrahim Qaǵba salǵanda
Esik bolǵan bul aǵash.
Munaraly ár jerde
Meshit bolǵan bul aǵash.
Sheberlerdiń qolynda
Kásip bolǵan bul aǵash.
Ózińdi el «supy» deid,
Boqtaǵanyń qai aǵash?
Burynǵy ótken zamanda
Bolǵan eken kóp urys.
Kóp urystyń kezinde
Jábireiil Jánnetten
Alyp kelgen tórt qylysh.
Tórt qylyshtyń atyn aitaiyn:
Bireýiniń aty – Hamham,
Bireýiniń aty –Sámsam,
Bireýiniń aty – Zulqajja,
Bireýiniń aty –Zulpyqar.
Qynabyna solardyń
Qap ta bolǵan sol aǵash.
Arýaqty erlerge
Jaq ta bolǵan bul aǵash.
Naizasyna batyrdyń
Sap ta bolǵan bul aǵash.
Dariiadan ótkende
Pyraq bolǵan bul aǵash.
Qarańǵyda jaryǵy
Shyraq bolǵan bul aǵash.
Ǵaryp penen qasirge
Qýat bolǵan bul aǵash.
Jetim menen jesirge
Sýat bolǵan bul aǵash.
Ózińdi el «supy» deid,
Boqtaǵanyń qai aǵash?
Ózderińdei supyǵa
Asa bolǵan bul aǵash.
Ańdyp júrgen shaitanǵa
Tasa bolǵan bul aǵash.
Jańa dáret alǵanda,
Sájdege basyń salǵanda,
Aýyzyńa salǵan másýák
Aǵash emei, arqan, ba?
Aǵashty sondai boqtaisyń,
Supyeke-aý, qalai aitasyń,
Aǵýzý menen alhamdy?!
«Dombyra kúná» deseńiz
Jiyn menen toidiki.
«Shegin kúná» deseńiz
Jumaqtan kelgen qoidiki.
«Pernesin kúná» deseńiz
Esebi ol pánniń on eki.
«Qulaǵyn kúná» deseńiz
«Hazireti Biláldiń
Qulaǵy eken» desedi
«Tiegin kúná» deseńiz
Shielengen jyr sheshedi.
«Atamyz adam paiǵambar
Jeti sazben jerge kep,
Kúi shertipti» degen bar.
Ol kúndegi o da saz.
Bul kúndegi bu da saz.
«Sazdy kúná» dep júrgen,
Moldeke, seniń aqylyń az.
Moldeke, bilmei adaspa,
Dombyranyń bizge kúnási az.
Ústińe tikken úiińiz,
Shaqyrsa buǵan kelmei me,
Haziret, Halpe, biińiz?!
As salyp berer tabaǵyń,
Sýsyn isher aiaǵyń –
Aǵash emei nemene,–
Basyńda bar ma miyńyz?
Qansha supy bolsań da,
Ketken joq pa syiyńyz?
Jaqsynyń sózi maidadai,
Jamannyń sózi naizaǵai,
Jaqsydai bolý qaidaǵy-ai!
Has jamannyń úiinen
Jaqsynyń artyq molasy.
Panasyna túnep qait,
Boiyńa boran jolamas.
Osy úiden abzal qonasha.
Jamannyń kóńili shat bolar,
Áielimen keńesip,
Kójesin ishse ońasha.
Sanalyǵa sózim tyńdalǵan,
Sanasyzdyń belgisi:
Paidaly sóz aitsań buldanǵan.
Dúnieniń qyzyq zaýqynan,
Aqyret kúnniń qaýpynan.
Bárinen de senderdei
Qyrma saqal, túime murt,
Nadan supylar qur qalǵan…
Qashaǵan aqynnyń bir dombyra tóńireginde dúnie syryn tańǵajaiyp oily mysaldarmen sharyqtata, shalqyta tereńnen qozǵaýy (muny joǵaryda keltirilgen nusqalarmen salystyra qaraý úshin tolyq keltirip otyrmyn. Olardyń bir-birinen qansha ózgesheligi bar ekenin sergek sezimdi jandar ózderi-aq zerdelep alady.) Mine, Turlan jyrshy kókiregine osylai qonaqtaǵan. Osynyń mán-jaiyn, qyr-syryn yjdaǵattap suraǵanymda ol ony ózinen burynǵy jyrshylardan qalǵan qoljazbalardan alyp, úirenipti. Bir ǵajaby – bul nusqa Qashaǵan aqynnyń jinaq bop shyqqan shaǵyn kitabyna engen nusqamen dálme-dál keledi. Tek maqamy basqa. Ol – Turlan jyrshynyń óz maqamy. Ǵaiybynan meniń qolyma tigen Irandaǵy esimi belgisiz qazaq jyrshysy men Mańǵystaý jyrshylarynyń maqamyn – Qashaǵan aqynnyń óz maqamy dese bolǵandai. Al, tolǵaýdyń negizgi hikaiasy qai nusqada bolsa da bir-birinen alshaq ketpeitin el júreginde jaqsy saqtalǵan bir ádemi filosofiialyq ańyz.
Dombyra… Aleksandr Viktorovich Zataevich: «Dombyra únin tyńdaǵanda onyń álsiz dybysynan sonaý alys dúnieniń uly dúbiri men zor dúrsili talyp jetkendei bir ǵajaiyp áserge bólenesiń» deidi. Sonda meniń kóz aldyma «Aqsaq qulan» kúiin josyltyp, dombyra bezildetken Ket Buǵynyń Shyńǵyshandy sher kúiine kúidirgen susty keipi keledi. Ne qudiret bar, bul dombyrada, qudai-aý!!!
Ilia JAQANOV,
"Juldyz" jýrnaly
