دومبىرا… رويال كلاۆيشٸنٸڭ دومبىرا بوپ «سٶيلەيتٸنٸن» بٸلەسٸز بە? بٷگٸندە ەيگٸلٸ پيانيستەر – موتسارت, بەتحوۆەن, شوپەن, ليست سوناتالارىنىڭ قاتارىندا كومپوزيتور ناعىم مەڭدٸعاليەۆتٸڭ «دومبىرا تۋرالى اڭىز» اتتى فورتەپيانولىق شىعارماسىن مٶلدٸرەتە, تٶگٸلتە وينايدى. رويال ٷنٸ ەمەس, قۇددى بٸر اعىل-تەگٸل قۇرمانعازى كٷيٸ شەرتٸلٸپ جاتقان شەشەن تٸلدٸ دومبىرانى تىڭداپ وتىرعانداي ٶزگەشە بٸر حال كەشەسٸز. دومبىرا كەرەمەت… ەلدە رويال… وسى بٸر تۇڭعيىق سىر مەنٸ دەيٸم تاڭ الدىندا كٶرگەن تەتتٸ تٷستەي تاڭعالدىرىپ, تٸل بايلار لەززەتتٸ سەزٸممەن تەربەي بەرەتٸن-دٸ.
ەلٸ ەسٸمدە, 1965-جىلدىڭ قازان ايى. مەن قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسيياسىندا رەداكتورمىن. باس رەداكتورىمىز ماعان كومپوزيتور ەۆگەنيي گريگورەۆيچ برۋسيلوۆسكييدٸڭ الدىمىزداعى قاراشا ايىنىڭ ون ەكٸنشٸ جۇلدىزىندا الپىس جاسقا تولۋىنا بايلانىستى دەرەكتٸ مۋزىكالى ەڭگٸمە جازۋدى تاپسىردى. مەن بۇعان جٷرەكسٸنە تولقىدىم. قوبالجىدىم. قازاق مۋزىكاسىنىڭ ازۋى التى قارىس پاڭ كٶكٸرەك كوريفەيٸمەن سٶيلەسۋ دەگەنٸڭٸز, قۇداي ساقتاسىن… ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸز. ەننەن باستاپ مۋزىكانىڭ بارلىق جانرىندا كٶل-كٶسٸر شىعارما بەرٸپ, شابىت شالقۋىنىڭ اپوگەيٸنە شىعىپ, كەمەلدەنٸپ, بولىپ-تولعان كومپوزيتوردىڭ الدىن كٶرٸپ, ونىمەن تەڭ دەرەجەدە سۇقبات قۇرۋ... ويلاپ كٶرٸڭٸز. مۇنىڭ بەرٸنەن بۇرىن الدىن الا كەلٸسۋ, ايتالىق, تەلەفون ارقىلى… نە بولماسا كونسەرۆاتوريياعا بارىپ, ٶز كلاسىندا جٷزدەسٸپ كٶرٸڭٸز. برۋسيلوۆسكييدٸڭ سۇسىنان جاسقانشاقتاپ كٶپ بٶگەلدٸم. بٸر اپتا بويى «قازاقستان», «التاي», «شولپان», «قىز ارمانى», «قوس قارلىعاش» سەكٸلدٸ ەندەرٸنەن باستاپ, سيمفونييا, وپەرالارىنان ٷزٸندٸلەر تىڭدادىم. ولاردىڭ جازىلۋ تاريحىن زەرتتەپ, بٸراز جايدى زەردەلەپ, كٶڭٸلگە تٷيدٸم. اقىرى باردىم. مەن برۋسيلوۆسكييمەن ٶز ٷيٸندە ەڭگٸمە-دٷكەن قۇردىم. ول العاشقىدا مەنسٸنبەگەن جانشا تەككاپپار مٸنەزبەن ساراڭ سٶيلەسٸپ, شەشٸلٸڭكٸرەمەي وتىردى. سٶزدٸ قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنان باستاپ, قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا», «بالبىراۋىن» كٷيلەرٸن ٶزٸنٸڭ سيمفونييالىق شىعارمالارىندا قالاي پايدالانعانىن سۇرادىم. وسى ساۋالدارىم شاشىراڭقىلاۋ شىقتى ما, ەلدە, ونى بٸردەن وقىس ايتىپ قالدىم با, دالانىڭ التىن اسۋىنداي جارقىراعان كەڭ ماڭدايى سەل تىرىسقانداي بولىپ: «سٸز مەنٸڭ قانداي ەندەرٸمدٸ بٸلەسٸز?» دەدٸ, جاي عانا مەرعاۋ قالپى. مەنٸ نە قۇدٸرەت بيلەدٸ, بٸلمەيمٸن, مەن جانىم سٷيەتٸن «شولپان» ەنٸن:
استىق دەگەن تاۋ قاسىندا,
قىرمان قىزىپ, ەنگە باسقان.
اق بيدايدىڭ ورتاسىندا,
قىز ٶنەرٸ جاننان اسقان.
ەر دەپ بٸلگەن بٸر كٶرگەن جان,
سٷيگەن سەۋلەم شولپان, شولپان!.. – دەپ ەندەتە جٶنەلدٸم.
ول بۇعان بولار-بولماس ەزۋ تارتىپ, «مىسالى, قۇرمانعازى…» دەپ ويلانا توقتادى. ٶز-ٶزٸنەن باسىن شايقاپ, اششى مىسقىلمەن كٷلٸمسٸرەي سٶيلەدٸ: «بٸزدە وسى مۋزىكا مامانى بار ما, جوق پا, بٸلمەيمٸن. ەگەر بار بولسا… دومبىرانى تىڭداپ كٶرمەسە دە ونىڭ سيقىرلى قۇدٸرەتٸن, تاڭعاجايىپ داقپىرتىن الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچ جازعان كٷي نوتالارىنان سەزٸپ-بٸلٸپ, يە, سوناۋ پاريجدە جاتقان رومەن روللان سيياقتى بٸلٸمپازداردى تولعانىسقا سالۋدىڭ ٶزٸ… كەرەمەت! ەۆروپالىقتار پاگانيني سكريپكاسىن كٶككە كٶتەرٸپ, ەلەم جۇرتىن تاڭعالدىرا, تامسانتا ەۋليە ەتەدٸ. دومبىرا دا سونداي «بوجەستۆەننىي» اسپاپ! مەن وعان تەڭٸرشە تابىنامىن. مەنٸمەن ەرٸپتەس مۋزىكا ماماندارى مەن ەنگەن دومبىرا تابيعاتىنا ەلٸ ەنە الماي جٷر. ە, ول ەزٸرشە بولاتىن ەمەس. مەن قازاقتىڭ تۇڭعىش سيمفونيياسىن جازدىم. ال, «مۇنداي سيمفونييانى» ٶتكەن عاسىردا قۇرمانعازى, دەۋلەتكەرەي, تەتتٸمبەتتەر قازاقتىڭ قوس شەكتٸ دومبىراسىمەن-اق تولعاعان-دى. وسى كەرەمەتتەردٸڭ ٸشٸندە قۇرمانعازىنىڭ يىعى وقشاۋ تۇر. كٷي «دەمونى!» – ول! دومبىرا قۇرمانعازىنىڭ قولىندا جاي عانا بٸر مۋزىكالى اسپاپ ەمەس, ول …ول ادام قييالى جەتپەيتٸن بٸر تىلسىم قۇبىلىس. كٶردٸڭٸز بە, مەن تەگٸ كەكەشتەۋ اداممىن… تٸلٸم يكەمگە كەلمەي وتىر. قۇرمانعازىنىڭ ساۋساعىن ەلەستەتەم… و, ونىڭ وڭ قولى! مەن دينانىڭ كٷي تارتقانىن كٶردٸم عوي. دينانىڭ سول قولىن ايتىڭىز! دينانىڭ ٶز اۋىزىنان ەستٸگەن سٶزٸمٸز – قۇرمانعازى نارىن قۇمىندا ٶز شەكٸرتٸ دينامەن ەر كەز جٷزدەسٸپ, كٷيلەرٸن تىڭداپ جٷرگەن. سوندا دينانىڭ سول قولىنىڭ ساۋساقتارى مەن ٶزٸنٸڭ وڭ قولىنىڭ ساۋساقتارىن قاتار قويىپ: «وسى ەكٸ سالالى ساۋساق بٸر ادامدا بولسا شە? ونداي كٷيشٸدەن كٸم اسا الار ەدٸ!» دەپ ٸشتەي تامىلجىپ, جەر-كٶككە سىيماي شالقيدى ەكەن, تاسادى ەكەن, سٷيسٸنەدٸ ەكەن. قوس شەكتٸ ولار قالاي سٶيلەتتٸ? قالاي? سول قۇرمانعازى ەلٸنٸڭ ازاماتى, مەنٸڭ شەكٸرتٸم – قازاقتىڭ تۇڭعىش پيانيسٸ, كومپوزيتور ناعىم مەڭدٸعاليەۆ فورتەپيانو تٸلٸنە دٸرٸل قاققان… نەمەسە ەكپٸنٸ ەكسپرەسستەي اعىلعان اساۋ ىرعاقتاردى قالاي تٷسٸردٸ دەسەڭٸزشٸ! مەن دە پيانيسپٸن عوي, سول «دومبىرا تۋرالى اڭىز» اتتى شىعارماسى قالاي تۋدى, بٸلمەيمٸن. ونى ناعىمنىڭ ٶزٸنەن سۇراساڭ تەك جىمييادى دا قويادى. كٶرە المايتىن ەرٸپتەستەرٸ ناعىمنىڭ سول ٶز شىعارماسىن ٶزٸنە قيمايدى. ٶمٸردە بەرٸ بولا بەرەدٸ. ناعىمدى تولقىتقان – دومبىرا! سولاي… ناعىمنىڭ رويالٸ – دومبىرا! رويالدٸڭ دومبىرا بوپ «سٶيلەۋٸن» كٸم ەستٸپ, بٸلگەن? چۋدو! ناعىمنىڭ «دومبىرا تۋرالى اڭىزى» كەلە-كەلە سۆياتوسلاۆ ريحتەر, نە ۆان كليۆەرن بولمىسىنداعى نەبٸر اسقاق سەزٸمدٸ پيانيستەردٸ قازاق كٷيٸنە ەرٸكسٸز ەلٸتٸپ, ٷيٸرٸلتەدٸ, ەلٸ. عاسىرلار بويى جاساپ كەلە جاتقان دومبىرا كٷيٸن كلاسسيكالىق دەڭگەيگە قۇرمانعازى عانا كٶتەردٸ. قانداي كيەلٸ ەدٸ, ول! تەڭدەسٸ جوق! ونىڭ كٷيلەرٸ تەك قانا رويال ەمەس, ول ەلٸ تالاي مۋزىكالى اسپاپتاردى سايراتادى... ۇلت اسپاپتار وركەسترلەرٸ عانا ما, ٷلكەن سيمفونييالىق وركەسترلەردٸڭ ٶزٸنە داۋىلداي بۇرقاپ, تەڭٸزدەي تولقىپ, اسىپ-تاسقان بەتحوۆەن سيمفونيياسىنداي كەڭ تىنىس بەرەدٸ.» دومبىرا… قۇرمانعازى… برۋسيلوۆسكييدەي تەرەڭ ويلى كومپوزيتوردى قالاي-قالاي تولعانتتى دەيسٸز. جاسى الپىسقا كەلٸپ, سەزٸمٸ سالقىن تارتا باستادى-اۋ دەگەن وسى بٸر اعىل-تەگٸل شابىت يەسٸنٸڭ ەلگٸ بٸر تەبٸرەنٸستٸ سٶزدەرٸ مەنٸ سول جالىندى, ىستىق لەبٸمەن كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن تەربەيدٸ دە جٷرەدٸ.
دومبىرا… ونى قۇرمانعازىعا دەيٸن تالاي دومبىراشى بەبەۋلەتتٸ. ۇمىتىلعان دومبىرا پٸرلەرٸ – بايجۇما, بوعدا, مٷسٸرەلٸ, ۇزاق… ولار تەك – اڭىز… اڭىز عانا. بۇلاردىڭ بٸزگە جەتكەن بٸردٸ-ەكٸلٸ كٷيلەرٸ «ۇستازدان شەكٸرت وزدى» دەگەن سٶزبەن قۇرمانعازى تۇلعاسىن مٷلدە زورايتىپ جٸبەرەدٸ. مەزگٸل قۇرمانعازىداي الىپتى ۇزاق تولعاتىپتى. تابيعات سىيى… تەڭٸر سىيى بوپ تۋدى, ول. قۇرمانعازى دومبىراسى ٶزگەشە بٸتٸمدٸ كٷيلەردٸ تولعادى. ٶزٸمەن زامانداس تاعى بٸر دٷلدٷل – يران باقتىڭ بۇلبۇلىنداي كٷي مٶلدٸرەتكەن دەۋلەتكەرەيدٸڭ ٶزٸ قۇرمانعازىعا «كٶرعۇلى», «توپان» كٷيلەرٸمەن جاقىنداعانداي بوپ, وعان باس يە تاعزىم ەتكەن.
…1957-جىلدىڭ جاز ايىندا موسكۆادا بٷكٸلدٷنيەجٷزٸ جاستارىنىڭ ەلەمدٸ اۋىزىنا قاراتقان فەستيۆال كونتسەرتتەرٸنٸڭ بٸرٸندە الماتى كونسەرۆاتوريياسىنىڭ ستۋدەنتٸ دومبىراشى ەزيدوللا ەسقاليەۆ اسپاپتىق ورىنداۋشىلاردىڭ ٷلكەن كونكۋرسىندا الدىنا جان سالمادى. بٸرٸنشٸ ورىن الدى. تٶسٸندە التىن مەدال جارقىرادى. ٷش تۋر بويى ورىنداعان سول شىعارمالارىنىڭ ٸشٸندە رويال سٷيەمەلٸندە موتسارتتىڭ «روندوسى» («تٷرٸك مارشى»), جەنە قۇرمانعازىنىڭ «تەرٸسقاقپاي», «تٶرەمۇرات» كٷيلەرٸ اسا بەدەلدٸ جيۋري مٷشەلەرٸن تاڭ-تاماشا قالدىردى. ەجەلدەن تۇرمىس-سالتى, تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ, ەدەت-عۇرپى, ٶنەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە مۋزىكاسى بٸر-بٸرٸنە «جاقىنداۋ كەلەدٸ» دەلٸنەتٸن تٷرٸك تۇقىمداس ەلدەردٸڭ – «دونبۋرا», «دۋمبراق», «دۋمبىرا», «دۋمرا», «تانبۋر», «داڭعىرا», «قومۋز», «تۋمبىرا»… تٸپتٸ, ورىستىڭ «دومرا», «بالالايكاسى», ۋكرايننىڭ «باندۋراسى», گرۋزيننٸڭ «پاندۋري», قالماقتاردىڭ «دومر» سيياقتى شەكتٸ اسپاپتارىنىڭ بٸردە بٸرٸ ەزيدوللا شالقىتقان موتسارتتىڭ «روندوسى», برامستىڭ «بەسٸنشٸ ۆەنگەر بيٸ», تٸپتٸ, ودان بەرگٸ باسقا دا كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ورىنداۋدا قازاق دومبىراسىنداي فانتاستيكالىق قۇدٸرەت تانىتا العان جوق. موتسارت! قۇرمانعازى! ەكٸ عاسىردىڭ ەكٸ كەرەمەتٸ! بٸر كونتسەرتتە قاتار تۇر!
…1969-جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا بۋداپەشتە قازاق ٶنەرٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ كٷندەرٸ ٶتٸپ جاتتى. بٸر جولى قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق ۇلت اسپاپتار وركەسترٸ فەرەنس ليست اتىنداعى مۋزىكا اكادەميياسىنىڭ كونتسەرتتٸك زالىندا دٷنيەجٷزٸ ديپلوماتتارىنا ارناپ بٸر عاجايىپ كونتسەرت بەردٸ. كونتسەرتتٸڭ ورتا تۇسىندا قۇرمانعازىنىڭ «اقباي» كٷيٸ ورىندالدى. كٶل تولقىنى… جو-جوق, تەڭٸز تولقىنى… ول دا ەمەس, مۇحيت تولقىنى ىڭىرانا سىزدادى. التىن ليۋسترالى سەۋلەتتٸ زال سٸلتٸدەي تىندى. مۇنداي وركەستردٸ ەش ۋاقىتتا تىڭداپ كٶرمەگەن شەت ەلدٸك زييالى قاۋىم كٶزدەرٸ تۇماداي تۇنىپ, ولارعا بٸر تۇڭعيىق دٷنيە ەسٸگٸ اشىلدى. دەمدەرٸ بٸتٸپ قالعانداي اۋىر مۋزىكا بۋلىقتىرىپ, ەزٸپ بارادى. كەۋدەلەرٸن قىسقان كٷرسٸنٸس لەبٸن شىعارۋ قييامەت. قاباقتارىن كٸربٸڭ شالدى. بەرٸنٸڭ جٷزٸ سۇپ-سۋىق. يە, تۇڭعيىق دٷنيە… وركەستر ٷنٸ تىم تەرەڭدە بۋىرقانادى. بٸر كەزدە بۇل مٷلگٸگەن ٶلٸ تىنىشتىق تاس-تالقان بولدى. شىڭىراۋدا بٷكتەتٸلە شيرىققان دٷلەي تولقىن لاپ ەتە تٷسكەن جانار تاۋداي بۇرقىلداپ, اسپانعا اتتى. ديريجەردٸڭ ەرلٸ-بەرلٸ سٸلتەگەن تاياقشاسى قازباۋىر بۇلتتى وسقىلاعان نايزاعاي وتىنداي جارقىلدادى. ساحنا – ۇشى-قيىرى جوق كەڭ دالا... دٷنيە دٷبٸرلەپ كەتتٸ. كٶك مۇحيت دولى ارىستانداي كٷركٸرەپ, كٶبٸك شاشتى. سەلت ەتٸپ ويانعان جاندار بٸر الاساپىران ۇلى شاپقىننىڭ تاسىرلاعان جويقىن دىبىسىن ەستٸپ, جاندارى تٷرشٸكتٸ. الاسۇرا جانتالاسقان وركەستر بٸر كەزدە بٸرتە-بٸرتە ساباسىنا تٷسٸپ, قايتادان جيىرىلا ٸشٸن تارتقان سابىرلى مۇحيت بوپ شىمىرلادى.
كونتسەرت بٸتكەن ابىر-سابىر سەتتە بٸر ۇزىن بويلى, اق شاشتى, ەلۋدٸ قۋسىرعان سىپا جان ساحناعا شىقتى. بۇل – مۋزىكا اكادەميياسىنىڭ رەكتورى فورش ەسٸمدٸ پروفەسسور ەكەن. ول وركەستردٸڭ كونتسەرتٸنە ريزالىق سەزٸمٸن بٸلدٸردٸ. سونان كەيٸن ديريجەر الدابەرگەن مىرزابەكوۆكە كٷلٸمسٸرەي بۇرىلىپ: – ماەسترو, وركەستر ورىنداعان جاڭاعى «اقباي» سيمفونيياسىن جازعان كومپوزيتور قۇرمانعازى قاي كونسەرۆاتورييانى بٸتٸرگەن? قازٸر ول كٸسٸ بار ما? – دەدٸ قولىنداعى گٷلٸن ۇسىنىپ تۇرىپ.
مىنا وقىس سٶزگە ٸلە جاۋاپ بەرۋگە ساسقالاقتاعان الدابەرگەن مىرزابەكوۆ سەل ٸركٸلٸپ, بويىن جيىپ الا قويدى دا سىپايى عانا جىميىپ: – قۇرمەتٸڭٸزگە مارحاببات! بۇل شىعارما سيمفونييا ەمەس – كٷي, قۇرمەتتٸ پروفەسسور. ول قازاقتىڭ اسپاپتىق مۋزىكاسىنىڭ ٷلكەن جانرى. قۇرمانعازى ەشقانداي كونسەرۆاتورييا بٸتٸرمەگەن جان. بٸزدٸڭ قازاق حالقى – ەجەلدەن كٶشپەلٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ ٶمٸر سالتىمەن جاساعان حالىق. ەن, كٷيلەرٸمٸز سول تۇرمىس-سالتتىڭ ەۋەنٸمەن تۋعان. بٸز مۋزىكا فولكلورىنا باي ەلمٸز. مىڭداپ سانالاتىن ەندەرٸمٸز بەن كٷيلەرٸمٸزدٸڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ٶزٸندٸك ۇلتتىق دەستٷرٸ بار. مىسالى, ۆەنانىڭ كلاسسيكالىق مەكتەبٸنٸڭ ۇلى ۇستازى موتسارت سەكٸلدٸ سٸز قىزىققان قۇرمانعازى اتادان بالاعا جالعاسقان كٷيشٸلٸك ٶنەردٸڭ تەڭدەسٸ جوق ٸرٸ تۇلعاسى. ۇلى ۇستازى! ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ٶمٸر سٷرگەن دالا كٷيشٸسٸ, – دەي بەرگەندە پروفەسسور فورش بۇل سٶزگە سەنبەگەندەي باسىن شايقاپ: – عاپۋ ەتٸڭٸز, ماەسترو, قۇرمانعازى موتسارت پەن بەتحوۆەن وقىعان كونسەرۆاتورييانى بٸتٸرگەن ادام! – دەپ ٸزەتپەن يٸلٸپ, ٶز سٶزٸنە ٶزٸ ريزا بولعان جانداي جٷزٸ نۇرلانىپ, ديريجەردٸڭ قولىن تاعى بٸر قىستى…
قۇرمانعازى! ول دا كٶكتەن تٷسە سالعان جوق. جارىق دٷنيەگە ٸڭگەلاپ كەلٸپ, العاش رەت انا سٷتٸن ەمگەندە ونىڭ پەك جٷرەگٸنە قاراشا ٷيدٸ مٷلگٸتە تەربەگەن كٷي ەۋەزٸ دە قوسا دارىعان-دى. كٸشكەنتاي كەزٸندە قالاقتاي عانا دومبىراسىن سٷيرەتٸپ جٷرٸپ ونى قالاي تارتا جٶنەلگەنٸ ەسٸندە جوق. تەز ەرجەتتٸ... مامىراجاي قوڭىر كەشتەردە ٷلكەندەر قوڭىر قازداي ىرعالىپ, اۋىل شەتٸندەگٸ اق شاعىل قۇمدارعا شىعار ەدٸ. القاقوتان جايعاسىپ, سونوۋ اسان قايعى, سىپىرا جىراۋلاردىڭ زامانىنداعى قيلى-قيلى حيكايالاردى قيىردان قايىرىپ, الىستان شولىپ, ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرار ەدٸ. سٶز اراسىندا الۋان سىرلى كٷيلەر شەرتٸلەر ەدٸ. بٸردە جٷزدەرٸ جىلى, بٸردە مۇڭدى. بٸردە «پا, شٸركٸن!» دەپ سٸلكٸنەدٸ. بٸردە قايتا سىنادى. وسى ۇزاق وتىرىستا قۇرمانعازى كٷي شەرتكەن قارييانىڭ دومبىراسىنان كٶزٸن المايدى. كەش باتادى. تٷن كٶرپەسٸن قىمتايدى.تەڭٸردٸڭ تاعى بٸر نۇرلى تاڭى اتادى. ويانسا بولدى, جان بالاسى ەستٸپ كٶرمەگەن كٷيلەردٸ سەرپەدٸ, ول... قازاقستاندى ارالاپ, عىلىمي زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن ورىس عالىمى ا. الەكتوروۆ «كازاحسكايا پەسنيا» اتتى ماقالاسىندا: «نا دۆورە – ليۋتىي بۋران, ۆ تەپلوي زەمليانكە يا سلۋشايۋ مۋزىكۋ. سلىشنا دۋشەۆنايا مەلودييا, پرويزۆوديمايا پروستىم مۋزىكالنىم ينسترۋمەنتوم – دۆۋحسترۋننوي دومبروي. ەسلي بى يا نە ۋۆيدەل ەتوت ينسترۋمەنت سۆويمي گلازامي, تو نە پوۆەريل بى ۆ ەگو سپوسوبنوست پرويزودستۆا پەركراسنەيشەي مۋزىكي, زاتراگيۆايۋشەي دۋشۋ چەلوۆەكا», دەپ قاراپايىم قىر قازاعىنىڭ قولىنداعى دومبىرانى تامسانا جازعانى بار. قۇرمانعازىنىڭ مەكتەبٸ دە, كونسەرۆاتوريياسى دا, دەرٸس بەرگەن پروفەسسورى دا وسى قاراپايىم دومبىرانى تارتقان اۋىل ادامدارى ەدٸ. و, شٸركٸن, قازاق دومبىراسى! دومبىرا شاناعىنان اقتارىلعان كٷي – بوز ٷيدٸڭ شاڭىراعىنان كٶلبەي تٷسكەن اي نۇرى بال جٷزٸن ايمالاعان سەبيدٸڭ بەسٸك جىرى بوپ شەرتٸلدٸ. كٷي – قاتال تابيعاتتىڭ سۇراپىل ەلەگٸ مەن تاعدىر تەلكەگٸندە اتتىڭ جالى, تٷيەنٸڭ قومىندا تۋىپ, جۋسان جۇپارى اڭقىعان كٷرەڭ بەلدەردەن جىلانداي يرەلەڭدەپ اسقان قوڭىراۋلى كٶش جولدارىندا كٷمبٸرلەدٸ. تٷكتٸ كٸلەم تٷگٸندەي بىلقىلداعان جاسىل جايلاۋ تٶرٸندە اقشا بۇلتتاي اعارعان بوز ٷيلەردٸڭ ٸرگەسٸن قۋالاي جٷگٸرگەن جٸبەك سامال بوپ ەسٸلدٸ.التاي مەن تارباعاتاي, ۇلىتاۋ, الاتاۋ, قاراتاۋ جاعىنان, ورال, اتىراۋ, ەدٸل-جايىق بويىنان ەرٸ-بەرٸ اڭقىلداپ سوققان ەسكەك جەل بوپ جەلپٸدٸ. جاننات دٷنيە-جازيرا ٶلكەدە ٶرتەنٸپ باتقان ماۋجىر كەشتەر مەن بوز تاڭداردا سىرلاسقان قىز-جٸگٸتتٸڭ ماحاببات جىرى بوپ تٶگٸلدٸ. كٷي-جەلەگٸ جەلكٸلدەپ, وڭ جاقتا بويجەتكەن قىزدىڭ ۇزاتىلارداعى سىڭسۋى بوپ سىزىلىپ, جار-جارى, بەتاشارى, تويباستارى… ۇلان-اسىر اس پەن تويدىڭ شاتتىعى بوپ كٶڭٸل تاسىتتى. كٷي – ۇيقىسى قانىق, بەيعام جاتقان وسى ەلگە جات-جالادان جاۋ كەپ تيسە, كٶك نايزا مەن الماس قىلىشتىڭ جاسىنداي جارقىلى بوپ جارقىلدادى. جاۋ قولىندا كەتكەن جەر قايىسقان جىلقىنىڭ بوز ايعىرى بوپ ازىنادى. بٸر-بٸرٸنەن كٶز جازىپ قالعان ازالى ەلدٸڭ شەر كٷيٸگٸ بوپ جٷرەك تالىقسىتتى. كٷي-ساعىم ويناعان سارى دالانىڭ ساعىنىشى بوپ سارىلتىپ, نامىس وتى تۇتانسا تەپسٸنە تۋلاعان اتىراۋ مەن ارالدىڭ, بالقاش پەن الاكٶلدٸڭ, ەدٸل مەن جايىق, ەسٸل مەن ەرتٸس, سىر مەن شۋ دارييالارىنىڭ كٶبٸك شاشقان دٷلەي تولقىنىنان جارالدى. كٷي – كٷز سالقىنى تٷسسە, جىلى جاققا سامعاعان اققۋلار مەن تىرنالاردىڭ وسى ٶڭٸردٸ قيماي سىڭسىعان مۇڭدى ٷنٸ بوپ قامىقتىردى. كٷي – جالعاننىڭ جارتىسىنداي داليعان بايتاق ۇلىستى «جات كٶزدەن ساقتاي گٶر» دەپ كٷڭٸرەنگەن اتا-بابالاردىڭ كٶكەيٸن تەستٸ. باسىنا جازىمىشتىڭ قانداي ٸسٸ تٷسسە دە سونىڭ بەرٸنە تٶزٸپ, مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن قازاقتىڭ قولىنان ەش ۋاقىتتا دومبىراسى تٷسكەن جوق.
دومبىرا ٷنٸن العاش رەت تىڭداپ, ودان اعىلعان ويلى-كٷيلٸ تولقىندى كٷيلەر مەن كەربەز كەرٸلگەن سىرلى ەندەرگە سٷتتەي ۇيىعان الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچتٸڭ «سىرت كٶزگە جۇپىنى كٶرٸنەتٸن دومبىرا شەبەر ورىنداۋشىنىڭ قولىنا تيگەندە ٶزٸنٸڭ سول كٶزگە قوراش قالپىنان ٶزگەرە قالىپ, قۇلپىرىپ شىعا كەلەتٸنٸنە قايران قالاسىز. ول بٸرەسە ەندەتٸپ, نە ٷرلەمەلٸ اسپاپ دٷبٸرلەتە ٷن شىعارعانداي, ەندٸ بٸردە ەلگٸ وتتى دىبىستار اسپانعا شوق شاشقانداي كٶز جاۋىن الىپ, ياكي بولماسا, جالت-جۇلت ەتكەن ىرعاق جان شىداتپاس شاپشاڭدىعىمەن ەسٸڭدٸ الادى» دەگەن تاڭعالىستى سٶزٸن وقىعاندا كٶز الدىڭدا ايعىردىڭ جالىنداي قايراتتى قارا ساقالىن ەڭسەلٸ ەكٸ يىعىنا سٸلكە تاستاپ, قييانعا قادالعان قىران كٶزٸ جاقۇتتاي جانىپ, بەزەك قاققان ەكٸ شەكپەن-اق دٷنيەنٸ شايقاپ وتىرعان جالىن جٷرەك قۇرمانعازىنى كٶرٸپ, ادام بويىنا لايىق ەمەس وسىنشالىق الاپات كٷش بارىن سەزٸنٸپ, ٶز-ٶزٸڭنەن قۇدٸرەتتەنەسٸڭ بٸر. تولقيسىڭ. تاساسىڭ. كەڭ دٷنيەنٸ الاقانىڭدا جايناتىپ, «ۇلى تٸرشٸلٸك يەسٸ – مەنمٸن! مەن بەرٸنەن ٶكتەممٸن!» دەپ پەشەنەڭ جارقىرايدى.
زاتاەۆيچتٸڭ ەلگٸ سٶزٸن ەسكە السام بولدى – ورال ەسكەري ۆەدومستۆوسىنىڭ ۋريادنيگٸ – سۋرەتشٸ, زەرتتەۋشٸ, ەرٸ مۋزىكانتتىق ٶنەرٸ بار نيكيتا ساۆيچەۆ پەن قۇرمانعازىنىڭ كەزدەسۋٸ كٶز الدىما تارتىلا قالادى. 1867-جىلى جازدىڭ بٸر يٸپ تۇرعان كٷندەرٸندە قامىس سامار پراۆيتەلٸ ماقاش بەكمۇحامەدوۆ قاراٶزەن جاعاسىندا فوكەەۆكو سەلوسىنداعى اتامان بوروديننٸڭ ٷيٸندە (بۇل ٷي ەلٸ دە بار) نيكيتا ساۆيچەۆ, رەسەي گەوگرافييالىق قوعامىنىڭ مٷشەسٸ, ەتنوگروف عالىم مۇحامەدسالىق باباجانوۆتى, قۇرمانعازىنى شاقىرىپ قوناق ەتەدٸ. سول كەلٸستٸ وتىرىستا قۇرمانعازى ەسٸلٸپ بٸر… كٷي تٶگەدٸ. سول ەسەردٸ نيكيتا ساۆيچەۆ 1868-جىلى «ۋرالسكيە ۆەدوموستي» گازەتٸنٸڭ 44-سانىندا: «يا ەششە نا پەرۆىح پوراح بىل ۋديۆلەن, ا پوسلە پوراجەن ەگو يگروي. يا نيكاك نە وجيدال, چتوبى يز تاكوگو بەدنەيشەگو, پەرۆوبىتنوگو ينسترۋمەنتا و دۆۋح سترۋناح موگلو ۆىيتي چتو-نيبۋد پوحوجەە نا مۋزىكۋ, نو تاكوۆا سيلا چەلوۆەچەسكوي سپوسوبنوستي – يز دومبرى ۆىحوديلا چيستەيشايا مۋزىكا… ەە موجنو پوستاۆيت ناريادۋ س پرويزۆەدەنييامي وبرازتسوۆوي مۋزىكي, پوتومۋ چتو يگرا ساگىرباەۆا پرويسحوديت يز توگو جە يستوچنيكا – دارا ۆدوحنوۆەنييا. يا نازۆال بى يگرۋ ۆولنوي پەسنەيۋ جاۆورونكا يلي سولوۆيا, نو ەتو سراۆنەنيە سليشكوم ۋزكو…
سلوۆوم, ساگىرباەۆ رەدكايا مۋزىكالنايا دۋشا, ي پولۋچي ون ەۆروپەيسكوە وبرازوۆانيە, تو بىل بى ۆ مۋزىكالنوم ميرە زۆەزدوي پەرۆوي ۆەليچينى…»
قۇرمانعازى!..
سول بٸر كٷندەردە تاعدىر تەلكەگٸندە جٷرگەن قۇرمانعازىنىڭ بەيمازا ٶمٸرٸندە ەل ٸشٸندە ەركٸن تىنىستاعان شۋاقتى سەتتەر دە بولادى. تٷرمەدەن, ايداۋدان بوساپ, ەلگە كەلگەن شاعىندا وعان قۇشاعىن اشىپ, كٷرمەۋگە كەلمەي دٸڭكەلەتكەن قىسقا جٸبٸن ۇزارتىپ, تۇرمىسىن وڭداۋعا قول ۇشىن بەرٸپ, اۋىل-اۋىلعا قوناق ەتٸپ, كٷيلەرٸن تىڭداپ, قارا دا بولسا عازيز باسىن حانداي كٷتٸپ, الاقانىنا سالعان اقكٶڭٸل, كەڭ قولتىق جۇرتتىڭ اراسىندا دۋمانداتىپ, سەرٸلٸك قۇرادى. ماڭعىستاۋ ٷستٸرتٸ, سام بويى, جەم مەن ساعىز… اقيرەك تولقىندى جايىق پەن اتىراۋ جاعاسى… اقشاعىلى التىنداي جارقىراعان نارىن قۇمى… اڭسارى اۋىپ, ٷيٸرٸلە بەرەتٸن ەدٸلدەگٸ التىنجار… قۇرمانعازى قاسىنا ٶڭشەڭ سال-سەرٸ, قايقى-سەيكٸلەردٸ ەرتٸپ, وسى جەرلەردە ۇلان جازدى ساۋىق-سايرانمەن ٶتكٸزەدٸ. قۇرمانعازى قىرىس-تىرىسى جازىلىپ, سەرگيدٸ. شىرايى كٸرٸپ, ەڭسەسٸ كٶتەرٸلەدٸ. وسى بٸر دۋىلداسقان توپتىڭ ٸشٸندە بٶكەي ورداسى جاعىن ٶلەڭ-جىرىنا قارىق قىلىپ, قۇرمانعازىنىڭ «ەلدە جٷر» دەگەن داقپىرتىن ەستٸپ, ەدەيٸ ٸزدەپ كەپ قوسىلعان قاشاعان اقىن دا بار ەدٸ. قاشاعاننىڭ كٸندٸك قانى تٷركمەن توپىراعىنا تامعان. تاشاۋىز تٶڭٸرەگٸندە ٶسكەن. بالا كەزٸنەن تاس جەتٸم. شەر كٶكٸرەك. ٶمٸردٸڭ بۇرالاڭ جولى ونى ەرتە ەسەيتكەن. ەر كٶڭٸلدٸ ادايلاردىڭ ەركەسٸ, ول. الدىندا-اسى. استىندا – اتى. قولىندا – دومبىراسى. كٶمەيٸندە – دۇررٸ گاۋھار سٶز بٷلكٸلدەگەن بۇلبۇل ۇياسى. جان-جاعى- كٶككە كٶتەرە قاۋمالاسقان كٶگەنكٶز جۇرت. جٷرەر جولى – تارام-تارام. تىم ۇزاق. ول ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ جاعاسىنداعى كٶلكٸگەن ەجەلگٸ جىر – داستانداردى كٶڭٸلٸنە بەك توقىپ, ٶزٸ دە تەڭٸزدەي تولقىپ, ارناسىنان اسا اقتارىلىپ, توپانداتا, سەلدەتە, كٶلكٸتە جىر تٶكتٸ. اقىن بٸتكەندٸ بەت قاراتپادى. قۇرمانعازىعا ول وسى ٸرٸلٸگٸمەن جاقتى, ول. سول سەبەپتٸ ەكەۋٸ قييامەتتٸك دوس ەدٸ. سول دۋىلداسقان سايران كٷندەردٸڭ بٸرٸ… بۇل – قىس تٷسٸپ, اششى ايازعا ٸلٸككەن كەز. اتىراۋدى كەمەرلەپ, مامىرلاعان قازداي قونىس جايعان اۋىلدار وسى تٶڭٸرەكتە قۇرمانعازى مەن قاشاعاننىڭ جٷرگەنٸن ەستٸپ, بٸر-بٸرٸنە ەلەڭدەسٸپ, ولاردى تاعاتسىز كٷتٸپ وتىرادى. ەن مەن كٷي, جىر سٷيەتٸن اۋىلداردا تاڭدى-تاڭعا ۇرعان جيىندار كٷيشٸ مەن اقىندى مٷلدە اسقاقتاتىپ جٸبەرەدٸ. ولار سول ساپار كٸشٸ بەسٸندەتٸپ ەلپٸلدەكتٸ ارالىندا وتىرعان بٸر اۋىلعا ات باسىن تٸرەيدٸ. سەۋلەتتٸ ٷيدٸ تاڭداپ تٷسەتٸن ەدەتٸ. اۋىل شەتٸندە مال جايلاپ جٷرگەن بەيتانىس جانداردان جٶن سۇرايدى. اۋىل ادامدارى قۇرمانعازىنى تانيدى دا ونشا سىر بٸلدٸرمەي وقشاۋ تۇرعان اقبوز ٷيدٸ نۇسقاپ, «وسى ٷيگە تٷسكەندەرٸڭٸز جٶن» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. بٸرەۋلەرٸ ٸشتەي «شىق بەرمەس شىعايبايدىڭ ٷيٸ!» دەپ مىرس ەتكەندەي بولادى. بۇل – ەسقالي ەسٸمدٸ سۇپىنىڭ ٷيٸ ەدٸ. قۇرمانعازى مەن قاشاعان مەڭزەگەن ٷيدٸڭ الدىنا كەپ توقتاعاندا قاباقتارى سالىڭقى بٸر جاس جٸگٸت پەن جاس كەلٸن بۇلاردى جاقتىرماي قارسى الادى. بٸراق, ەكەۋٸ وعان مەن بەرمەي, اتتارىنان تٷسەدٸ. كەردەڭدەگەن كەلٸن: «بەيمەزگٸل كەلگەن قايداعى بٸرەۋلەردٸ كٷتەتٸن جايىمىز جوق» دەپ كٷڭك ەتە قالادى. قاشاعاننىڭ جٷرەگٸ مىنا سٶزگە شىمم ەتە تٷسٸپ, زاماتتا ٶزٸنٸڭ كٸم ەكەندٸگٸن, نەعىلسا دا بٷگٸن وسى ٷيگە قوناتىنىن بٸر-ەكٸ اۋىز ٶلەڭمەن ايان ەتەدٸ. قۇرمانعازى ٷنسٸز سازارادى. ەسٸك الدىنداعى بۇل توسىن سٶزدٸ بەرٸن جىلانداي جيىرىلعان ەسقالي سۇپى ەستٸپ, ول دا تىسقا شىعادى. سالقىن امانداسادى. قوناقتارعا توسىرقاي قاراعان جٸگٸت كەلٸنشەگٸنٸڭ ىمداۋىمەن اقبوز ٷيدەن بىلايىراق تۇرعان جۇپىنى عانا قاراشا ٷيگە قاراي «جٷرٸڭٸزدەر» دەپ يكەمدەي بەرەدٸ. قاشاعان مەن قۇرمانعازى تۋرا اقبوز ٷيگە بۇرىلادى. ەسقالي سۇپى جاقتىرمايدى. امالسىز ەسٸك اشادى. ٷيگە كٸرە سالا بەسٸن نامازىن وقۋعا كٸرٸسەدٸ. ۇزاق وقىپ, مٷلگٸپ تۇرىپ الادى. تٶردە ويىنشىق ويناعان ەكٸ-ٷش جاسار سەبي. ول قۇرمانعازىنىڭ دومبىراسىنا جارماسىپ, ەكٸ شەكتٸ ٷزٸپ-جۇلقىپ, ٶز-ٶزٸنەن بٸردەمەنٸ بىلدىرلاپ, شەگٸ قاتا كٷلەدٸ. ويىندا ەش الاڭى جوق پەك سەزٸمدٸ نەرەستەنٸڭ مىنا قىلىعى قاشاعان مەن قۇرمانعازىنى دا مەز قىلادى. ناماز وقىلىپ بٸتكەن سوڭ ەسقالي سۇپى بەيمەزلٸل كەلگەن قوناقتارمەن كٶڭٸلسٸز عانا سەلەمدەسكەن يشارات بٸلدٸرەدٸ. بالانىڭ قولىنداعى دومبىراعا سۋىق نازارىن سالىپ: – بۇل نە دەگەن بەيقاسيەت بەتدۇعا ٸس? مۇنداي قۋ اعاش… شايتان تارتاتىن قۋ اعاش دەسە! تەگٸ… تەگٸ… ساندالىپ… ەكٸ كەشتٸڭ اراسىندا كەلٸپ… ەي, جٷگەرمەك, تاستا ونى! كەت بىلاي! بۇل قۋ اعاش تىڭقىلدايتىن ٷي ەمەس, «قۇداي دەگەن» ادامنىڭ ٷيٸ,– دەپ شەت-شەلەكەيٸ شىعىپ, بٷلٸنەدٸ.
وسى سەتتە ٷيدٸڭ اينالاسى دٷرسٸلدەپ, بٸرەۋلەردٸڭ كٷلكٸسٸ, سٶزدەرٸ ەستٸلٸپ, جۇرت جينالا قالادى. ٶز ٷيٸندە بۇيٸدەي بٷرٸسكەن پەيلٸ تار سۇپى نە ٸستەرٸن بٸلمەي, جىنى كەلەدٸ. كەش باتىپ, قاراڭعىلىق تٷسەدٸ. ەسٸك الدىنداعى نٶپٸر توپ كٶزدەرٸ جۇلدىزداي جايناپ: – قۇرمانعازى اعا… قۇرەكە, دومبىرا تارت! سٸلتە سابازىم! – دەپ جامىراسادى. ٶرەسٸز سۇپىنىڭ ەلگٸ سٶزٸنە جارىلا جازداپ, زورعا وتىرعان قۇرمانعازى الابۇرتىپ, قاشاعانعا جالت بۇرىلادى. قارا جارتاستاي ٶڭكيگەن قاشاعاننىڭ سۇستى قاباعىنىڭ استىنداعى وتتى كٶزٸ جارق ەتە تٷسەدٸ. بٷيرەك بەتٸ جيىرىلا جىبىرلاپ, جالپاق ەرٸنٸن جىمقىرا تٸستەپ, بالا كەزٸنەن جٷرەگٸنە شەمەن بوپ قاتقان ماقتىمقۇلىنىڭ:
شەكتٸم قايعى-قاسٸرەت,
بۇل نە دەگەن اقىرەت.
تٷركٸستاندا قوجا-احمەت –
اتى ٶشٸپ بارادى.
زامان قالدى سۇمدارعا,
ار-ۇياتتان تۇلدارعا.
مٷفتي-سوپى تۇرعاندا
عۇمىر ٶتٸپ بارادى, – دەپ كەلەتٸن زار-زاپىران جىرىنا بۋىرقانا بۋلىعىپ, قۇرمانعازىعا «سەن تۇرا تۇر» دەگەندەي ىم قاعادى. قۇرمانعازى امالسىز توسىلادى. قاشاعان اش بۋراداي شابىنىپ, دومبىرا شاناعىن شارتىلداتا ۇرىپ, ال, كەپ بٸر بۇرقىلداتا تٶكسٸن…
جىلدار جىلجيدى. بۇل وقيعا اڭىزعا اينالادى. قاشاعان جىرى اۋىزدان اۋىزعا تارايدى. ونى جىرشى بٸتكەن اتىراۋ بويى, ماڭعىستاۋ ٷستٸرتٸ, قاراقالپاقستاننىڭ قوڭىراتى, ودان ەرٸ سوناۋ تٷركمەنستاننىڭ تاشاۋىز تٶڭٸرەگٸن جايلاعان قازاقتاردىڭ اراسىندا بويتۇمارداي قاستەرلەپ, قاسيەتتەپ ايتادى. قاشاعان 1929-جىلى دٷنيەدەن قايتادى. ونىڭ ٶز سٶزٸ, ٶز ەۋەزٸن قاز-قالپىندا الىپ قالعان بال كٶمەيلٸ جىرشىلار دا جازىمىش ٸسٸمەن بٸرتە-بٸرتە ازايا بەرەدٸ. ٶمٸرگە تولقىن-تولقىن بوپ كەلگەن ەر ۇرپاق بۇل جىردى بٸردە و باستاعى قالپىمەن شىعاسىن شىعارماي, بٸر جەرٸنە قىلاۋ تٷسٸرمەي تۇتاس جىرلاسا, كەيٸنٸرەك… كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ العاشقى دٷربەلەڭٸ باستالعان الاساپىران كٷندەردە «بايتال تٷگٸل باس قايعى» دەسكەن جۇرت باعزى بٸر جىر ايتىپ جٷرگەن بٸرەۋلەردەن:
قولىمداعى قۋ اعاش,
سٶيلەپ تە تۇرعان بۇل اعاش,
قولىمداعى بۇل اعاش,
الىپ بٸر جٷرگەن دومبىرا!
«دومبىرا – كٷنە» دەگەن سٶز,
تەك بٸر ايتقان دابىرا.
كٸمنٸڭ دە جاقسى, جامانىن,
اللاسى بەرسٸن سوڭىرا.
پايعامبارىم دا تۋعاندا
بەسٸك تە بولعان بۇل اعاش!
ىبىرايىم حيۋا سالعاندا
مەشٸت تە بولعان بۇل اعاش!
بۇقارا مەن مەدينەگە
مۇنارلاپ ايان قوندىرىپ
ەسٸك تە بولعان بۇل اعاش!
شەبەرلەردٸڭ قولىندا
كەسٸپ تە بولعان بۇل اعاش!
ميۋاسى جەرگە تٶگٸلٸپ,
جەتٸم مەنەن جەسٸرگە
نەسٸپ تە بولعان بۇل اعاش!
ٶزٸڭدٸ تاقسىر «سوپى» دەيد,
سەنٸڭ بوقتاعانىڭ قاي اعاش?
جانناتتان شىققان تٶرت قىلىش
ايتقاندا سٶزٸم دۇپ-دۇرىس.
تٶرت قىلىشتى تٸزٸپ ايتايىن –
بٸرەۋٸ بولار – زۇلپۇقار,
بٸرەۋٸ بولار – زۇلقىجا,
بٸرەۋٸ بولار – قامسوعان,
بٸرەۋٸ بولار – قامسۋىس.
ساداق, قىلىش قىنابىنا
قاپ تا بولعان بۇل اعاش.
باتىرلار جاۋعا شاپقاندا
شۇبارالا تۋ ۇستاپ
نايزاسىنا ساپ بولعان,
ساپ بولعان دا بۇل اعاش!
ىبىراھۇم ۇعىلى مۇساعا
اسا دا بولعان بۇل اعاش!
جانناتىنا توزاقتىڭ
تاسا دا بولعان بۇل اعاش!
ٶزٸڭدٸ تاقسىر «سوپى» دەيد
سەنٸڭ بوقتاعانىڭ –
ايتايىن با, قاي اعاش?
ا! ا! دارييالى دا جەرلەردە,
سۋات تا بولعان بۇل اعاش!
باقىر دا مەنەن مٸسكٸنگە
قۋات تا بولعان بۇل اعاش!
ەۋليەنٸڭ باسىندا
جالاۋ دا بولعان بۇل اعاش!
ٶزٸڭدەي جامان سوپىعا
نەسٸبە بولىپ جارالىپ,
قالاۋ دا بولعان بۇل اعاش!
جاقسىنىڭ بارساڭ ٷيٸندە,
وتىن دا بولعان بۇل اعاش!
جاماننىڭ بارساڭ ٷيٸندە
قايىر دا قولىن بايلايدى
ازعان زامان شاعىندا
ارام سوپى شاينايدى.
ا! ا! ارام سوپى شاينايدى,
دومبىرا كٷنە دەسەڭٸز –
بۇ دا بٸر ايت پەن تويدٸكٸ.
بٸر شەگٸن كٷنە دەسەڭٸز –
پەيٸشتەن شىققان قويدٸكٸ.
داۋىسىم كٷنە دەسەڭٸز –
جەتٸ بٸر سازدان جاسالعان
ٶڭٸمدەگٸ و دا ساز,
بٷگٸندەگٸ بۇ دا ساز.
«دومبىرا – كٷنە» دەگەن سوپىنىڭ
مەن ايتايىن با, اقىلى از! – دەپ كەلەتٸن ەبدەن جىرىمدالعان نۇسقانى تىڭداپ, «و, قايران قاشەكەمنٸڭ سٶزٸ عوي!» دەسٸپ, وسىنىڭ ٶزٸن دەتكە قۋات ەتتٸ.
باتىس ٶڭٸرٸندە بٸرٸنەن-بٸرٸ اسقان ەپيكالىق جىرلار, ويلى تولعاۋ, وتتى تەرمەلەردە قيساپ جوق. بٸراق, سولاردىڭ ٸشٸندە قاشاعاننىڭ «دومبىرا» تولعاۋى ەرەكشە بٸر تامساندىرا تولعانتاتىن بٸر تەرەڭ دٷنيە. احمەت جۇبانوۆتىڭ «عاسىرلار پەرنەسٸ» كٸتابىندا بۇل تولعاۋدىڭ جىرلانعان كەزٸ – 1888-جىل, دەپ كٶرسەتٸلٸپ, ونىڭ الپىس جەتٸ جولى عانا كەلتٸرٸلەدٸ. ياعني, جىردىڭ ٸزٸ بار. ال, مەنٸڭ كٶكەيٸمدٸ تەسٸپ, ۇزاق جىلدار بويى ۇمسىنتا ٸڭكەر قىلعان نەرسە – ونىڭ ەۋەزٸ. مەن ونى بٷكٸل قازاقستاندى شارلاپ جٷرٸپ, ەش جەردەن كەزدەستٸرە الماي قويدىم. ول دەيٸم ەسٸمدە جٷردٸ. سول تولعاۋعا تٷرتكٸ بولعان دٷمشە مولدا ەسقالي سەكٸلدٸ سۇپىلاردىڭ دومبىراعا تٸل تيگٸزۋٸ «قايدان شىققان تەرٸس تٷسٸنٸك?» دەپ, تالاي رەت تۇڭعيىق ويعا باتتىم دا. مۇنىڭ سىرىن كەيٸن بٸلدٸم. احمەت جۇبانوۆ جوعارىدا اتالعان كٸتابىندا بىلاي دەپ جازىپتى: «كەيبٸر دەرەكتەردە «دومبىرا» سٶزٸ ارابتىڭ «دۋنباھي بۋررا» تٸركەسٸنەن, ياعني «قوزى قۇيرىق» دەگەن سٶزٸنەن قالىپتاسقان دەگەن دولبار ايتىلادى. بۇلاي دەگەندە شاماسى دومبىرانىڭ شاناعىنىڭ سٷيٸرلەنٸپ بارىپ, قوزى قۇيرىقتانىپ بٸتەتٸندٸگٸن نەگٸزگە العان بولۋى كەرەك. «دومبىرا ۇستاعان ادام قۇداي الدىندا كٷنەكەر بولادى» دەپ سانايتىن قازاقتىڭ مولدالارى دا بۇل اسپاپتىڭ بويىنداعى كەيبٸر دٷنيەلٸكتەرٸن ارابتارعا تامان جاقىنداتاتىن. قازاقتا دومبىرانىڭ جوعارعى ساعاسىنداعى قۇلاققا تاياۋ تۇراتىن, جىلجىمايتىن تيەكشەنٸ «شايتان تيەك» دەيدٸ. مولدالاردىڭ اڭىزى بويىنشا بۇلاي دەپ اتالۋ سەبەبٸ مىناداي بولسا كەرەك: مۇحاممەت پايعامبار ەڭ العاش دومبىرانى ٶزٸ تارتىپ كٶرمەكشٸ بولىپ قولىنا الادى. بٸراق, قالاي تارتسا دا, دومبىرانىڭ ٷنٸ تازا شىقپايدى, جارىقشاقتانىپ, كٷيگە كەلمەيتٸن قۇر ىزىڭ بولادى دا تۇرادى. دەم الماستان بٸر كٷن, بٸر تٷن ەۋرەلەپ, ەشتەڭە شىعارا الماعان پايعامبار شارشاپ, قولىنداعى اسپابىن قابىرعاعا سٷيەي سالادى دا ۇيىقتاپ كەتەدٸ. ەرتەڭٸنە تۇرىپ, قايتادان قولىنا السا, دومبىرا كٷمٸستەي سىڭعىراپ, سٶيلەپ قويا بەردٸ. بۇل كەرەمەتكە قايران قالعان مۇحاممەت پايعامبار دومبىرانى انىقتاپ قايتا قاراعاندا, جوعارعى ساعاداعى تيەكشەنٸ كٶرەدٸ. ونى ٶزٸ قويماعانى ەسٸنە تٷسٸپ, «سٸرە, بۇل شايتاننىڭ ٸسٸ بولار» دەگەن ويعا كەلەدٸ. سٶيتٸپ, «جىن يەكتەگەن» اسپاپتى ەندٸ قايتىپ قولىنا المايتىن بولادى جەنە بارلىق مۇسىلمان قاۋىمعا «دومبىرادان اۋلاق بولىڭدار» دەپ ۋاعىز تاراتادى.»
بۇل دٷنيەدەگٸ دٸن اتاۋلىنىڭ ٸشٸندە ەڭ گۋمانيستٸك دٸن – مۇحاممەت پايعامبار جاساعان مۇسىلمان دٸنٸ ەكەندٸگٸ بٸر تەڭٸرگە ايان نەرسە. دەل جاڭاعى سٶزدٸ مۇحاممەت پايعامبار ايتقان جوق. ول دا اي مەن كٷندەي انىق جاي. ونى شىعارعان – ٶزدەرٸنە تٸرٸ پەندە جولامايتىن, دەيەكسٸز ۋاعىزدارىنا ەشكٸم يلانبايتىن ەسقالي سۇپى سيياقتى بەتدۇعا دٷمشەلەر. مۇحاممەت پايعامباردىڭ ارۋاعىنان قورىقپاعان سول شٸركٸندەر قۇدايدان دا قورىقپايدى ەكەن. ادامنىڭ دٸلٸ مەن تەنٸن, ساناسى مەن سەزٸمٸن, ەڭبەگٸ مەن قارەكەتٸن, بار بولمىسىن تاڭ نۇرىنداي تازا ەتەتٸن مۇسىلمان دٸنٸنٸڭ قادٸرٸن وسىنداي قۇلقى جامان, نيەتٸ بۇزىق مولدا, سوپىلار كەتٸرەدٸ. قاشاعان – ونىڭ سىرىن تەرەڭ سەزٸنگەن عۇلاما. قاشاعان ٷشٸن سەبيدەي پەك, كيەلٸ دومبىرانى تٸلدەيتٸن داۋاسسىز سۇپى ەسقالي كٸم? دومبىرانى قازاقتىڭ رۋحى ەتكەن قۇرمانعازى كٸم?
قاشاعان اقىننىڭ پاتشا كٶڭٸلمەن تەرەڭنەن تارتىپ, ەۋەلەتە, اسقاقتاتا جىرلاعان «دومبىرا» تولعاۋى بٸر سەتكە دە جادىمنان شىققان ەمەس. ونىڭ حيكاياسىن مەن يرانداعى قازاقتاردى زەرتتەۋگە بارعاندا دا ەستٸدٸم.
1995 جىلدىڭ جاڭا جىلىن يران رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تەگەراندا قازاقستاننىڭ ەلشٸسٸ مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ٷيٸندە ٶتكٸزدٸك. بٸز مۇندا ەل-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ ەدەبيەت سىنى مەن تاريحى كافەدراسى جانىنداعى «قازاقتىڭ رۋحاني ەلەمٸ» اتتى ورتالىقتىڭ عىلىمي ەكسپەديتسيياسىنىڭ كەزەكتٸ ساپارىمەن كەلگەن ەدٸك. بٸز ٷشەۋمٸز – جەتەكشٸمٸز پروفەسسور تۇرسىنبەك كەكٸشەۆ, جۋرناليست-كينووپەراتور قويانبەك احمەتوۆ جەنە ٶزٸم. ماقساتىمىز – يراندا تۇراتىن قازاقتاردى زەرتتەۋ. بۇعان بەرٸ كٸرەدٸ – تاريحى, ەتنوگرافيياسى, ەدەبيەتٸ, ٶنەرٸ, مۋزىكاسى…
مىرزاتاي – بەلگٸلٸ عالىم, ەدەبيەتشٸ… ول سوناۋ بٸر سەرگەلدەڭدٸ وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قاسٸرەتتٸ ساياساتىنان جاپا شەگٸپ, يرانعا اۋعان «مىڭ ٷيلٸ ادايمىز» دەيتٸن بەيكٷنە جۇرتتىڭ وسىنداعى قيلى-قيلى تاعدىرىن الاقانعا جايىپ سالدى: – ەۋەلٸ بۇلار ەكٸ-ٷش ٷي بوپ ٷزدٸك-سوزدىق ٶتٸپ, ەر جەردٸ پانالاپ, كٶرمەگەن قورلىقتى كٶرٸپ, ادام تٶزگٸسٸز بەينەت شەگٸپ, كٸم-كٶرٸنگەنگە جالدانىپ… نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, العاشقى ون جىلدا قيراي ٶلٸپ, نەرەستە بٸتكەن تۇرماي… 1940-1942 جىلدارى عانا ەس جيىپ, بٸرٸن-بٸرٸ تاۋىپ, باس بٸرٸكتٸرە باستايدى. كەلە-كەلە ولار گورگون, بەندەر – تٷرٸكمەن, گۋمبەت قالالارىنا شوعىرلانادى. مۇندا ادايدىڭ جەمەنەي, تٷرٸكپەن, قىرىقمىلتىق, مۇڭال, توبىش دەگەن رۋلارى بار. تاما, تابىننان تٶرت-بەس ٷي. قاراكەسەك, كەرەي, قوجادان بٸر-بٸر ٷي بولعان. ەڭٸرەگەن ەلدٸڭ ەتەگٸن جاۋىپ, باسىن قۇراعان – ورازماعامبەت احۋن, نۇرىمشات, بٷركٸتباي, ەڭسەگەن, دەبٸت, الدوڭعار, ايان سەكٸلدٸ ٸرٸ ادامدار. وسىلاردىڭ ٸشٸندە بٸر تەكتٸ تۇلعا – بۇقارادا, ستامبۋلدا دٸن وقۋىن تاۋىسىپ, بومبەي ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتٸن بٸتٸرٸپ, ينجەنەر ديپلومىن العان… ۋفادا ەلۋ مىڭ اداي تٷتٸنٸنە قازىلىق ەتۋگە كۋەلٸك الىپ, بٸراز قىزمەت ەتكەن عۇلاما احۋن ورازماعامبەتتٸڭ تٷبٸنە كگب جەتكەن.
تەگەراندا ورازباي, ازيز ەسٸمدٸ ەكٸ جٸگٸت وتىر. بٸرٸ – ينجەنەر, ەكٸنشٸسٸ – دەرٸگەر, ەرٸ كوممەرسانت.
بۇل ەلدە وقۋ تەك – پارسى تٸلٸندە. قازاقتاردا ەدەبيەت, تاريح, ٶنەر جوقتىڭ قاسى. ەن-كٷي شىعاراتىن ەشكٸم جوق. مەن بٸلەتٸن زايىر, جاڭبىر, رىسپاي دەگەن ٷش شال بار, جىراۋلار… ەسكٸلٸكتٸ كٸسٸلەر… بۇلار تولعاعان جىرلاردى قاعازعا تٷسٸرٸپ الدىم…
مىرزاتايدىڭ كٶپ ەڭگٸمەسٸنٸڭ بۇل تەك سۇلباسى عانا. بٸز دە زەرتتەۋگە كٸرٸستٸك. تەگەراندا ورازباي مەن ازيزدٸڭ ٷيٸندە كٶڭٸل بوساتار سۇحبات بولدى. ايتسا, ايتقانداي, بۇلار «ەلٸم-اي» ەنٸن, ابايدى, شوقاندى, مۇحتاردى, كٷلەشتٸ…بەر-بەرٸن بٸلمەيدٸ. «ەلٸم-ايدى» تىڭداعاندا كٶزدەرٸنٸڭ جاسىن تييا المادى. وسى ەكٸ جٸگٸتتٸڭ ٷيٸندە رىسباي اقىننىڭ داقپىرتىن ەستٸدٸك. كەيٸن بەندەر – تٷرٸكمەن قالاسىنا ومار قاجى (ورازبايدىڭ ەكەسٸ) ٷيٸنە شاقىرىپ, وسى ٷيدە, سونان سوڭ ٶز ٷيٸندە رىسباي اقساقالدىڭ «ساعىنىش» دەگەن ەنٸن ديكتوفونعا تٷسٸردٸك.
رىسباي – جۇقالتاڭ كەلگەن, سىمباتى كەلٸسكەن, كٶزٸ مٶلدٸرەگەن سىپا, بەكزات كٸسٸ ەكەن. جاسى جەتپٸس تٶرتتە. رۋى – اداي ٸشٸندە قىرىقمىلتىق.
مٸنەزٸ سالماقتى, سٶزٸ دەمدٸ, ٸزەتٸ مول رىسباي ايتادى: – بٸز يرانعا اۋعاندا ون ەكٸدەگٸ بالا ەدٸك. ماڭعىستاۋدىڭ اعىل-تەگٸل ەن, جىرىن, كٷيلەرٸن ەكەلگەن كٶنە كٶزدەردٸ ۇعىپ, زەردەلەپ قالماپپىز. كەرەمەت ەدٸ, سولار… شەركەش – ەسقالي, كٶرپە – تٶرەبەك, قۇلتٶرەلەر – ناعىز ەسپە جىرشىلار ەدٸ. بٸر كٷندٸك جەرگە ٷنٸ جەتەتٸن ەكەلٸ-بالالى – نازار, تەمٸربايلار… قايدا قازٸر, بٸرٸ جوق. ات ٷستٸندە ٷزەڭگٸنٸ ٷزەردەي بوپ شٸرەنٸپ تۇرىپ شىرقار ەدٸ. ە, بۇلارعا كەدەي رۋىنان بايتۇر جىرشى كەپ قوسىلعاندا, ماڭعىستاۋدىڭ بەس جٷيرٸگٸ – قاشاعان, ارالباي, نۇرىم, سٷگٸر, سەتتٸعۇلدىڭ جىرلارى تٷيدەك-تٷيدەك جٶڭكٸلەر ەدٸ. سولاردىڭ كٶزٸ بوپ – زايىر, جاڭبىر ٷشەۋٸمٸز قالدىق. شوماق دەگەن جاس جىراۋ عانا بار. وسىندا سوڭعى ٷش-تٶرت جىلدا عانا جاس بالالارىمىز ەن ٷيرەنە باستادى. بايرام دەگەن بالا مەنٸڭ «ساعىنىش» دەگەن ەنٸمدٸ ايتىپ جٷر… رىسباي اقساقالدىڭ سول ەنٸ:
سەلەم حات جولداپ تۇرمىز قازاق ەلگە,
كٸر جۋىپ, كٸندٸك كەسٸپ تۋعان جەرگە.
دەم ايداپ بٸز كەتكەلٸ كٶپ جىل بولدى,
جٷر مە ەكەن, سەلەمەت-ساۋ اعا-جەڭگە.
ەل ەدٸك, سارىارقانى جاز جايلاعان,
قىس كٶشٸپ ماڭعىستاۋعا مال ايداعان.
شٸلدەدە شىڭىراۋدان قوي سۋارىپ,
باسىندا تاس استاۋدىڭ قۇراۋلاعان.
وسىلار بالا كەزدە كٶرگەندەرٸم,
ەكەمنٸڭ سوڭىنا ەرٸپ جٷرگەن جەرٸم.
تاقىردا بالالارمەن اسىق ويناپ,
تاماشا كٶپ قىزىقتى كٶرگەن جەرٸم.
بۇل كٷندە الىس جەرگە كەتتٸك باسىپ,
ايىرىلىپ بٶتەن جۇرتقا كەتتٸك اسىپ.
دەم تارتسا قۇدٸرەتكە نە شارا بار,
اللانىڭ بۇيرىعىنان بولماس قاشىپ.
قايىر قوش, اعا, جەڭگە, قارىنداستار,
رىسباي وسىلاي, دەپ سٶزٸن باستار.
اعايىن ەسكە تٷسٸپ, ساعىنعاندا,
ٶلەڭدٸ بٸر-ەكٸ اۋىز ايتىپ تاستار.
بالاسى جاسەكەڭنٸڭ رىسبايمىن,
مەن ٶزٸم تەرٸس ٸسكە بولىسپايمىن.
قۇربىلار «ٶلەڭ ايت» دەپ ورتاعا السا,
بۇلتتاي جاۋاتۇعىن قۇرىستايمىن!
ەن تەرمە تٷرٸندە ەش قايىرماسىز سىرعي بەرەدٸ. ەنەسٸنەن ايىرىلعان قوزىداي شەرلٸ ٷن قاتادى. مىرزاتايدىڭ سٶزٸ راس, وسىنداعى ون مىڭ قازاقتىڭ ٸشٸندە قازٸر بٸزدٸڭ زامانداسىمىز دەرلٸك نە اقىن, نە ەنشٸ, كومپوزيتور اتىمەن جوق. يراندا الپىس ەكٸ جىل عۇمىر كەشكەن بەيباقتار بەرٸنەن ايىرىلعان – ەنٸ جوق, كٷيٸ جوق, جىرى جوق… تەك ەسكٸلٸكتٸ كٸسٸلەر عانا – بۇل اعايىنداردىڭ كٶڭٸلاشار جۇبانىشى. رىسباي جارماعامبەتوۆتىڭ وسى «ساعىنىش» ەنٸ بولماسا, ون مىڭ ادايدان بٸردە-بٸر ەن تاپپاي, نەيبەت قايتار ەدٸك.
سول ساپاردان كەيٸن گورگون مەن بەندەر-تٷرٸكمەندە ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرعان قارييالاردىڭ ٸشٸندە ەسكٸ جىراۋ جاڭبىر اقساقالدىڭ «قۇداي-اي, قاشاعان اقىننىڭ «دومبىرا» تولعاۋىن بٸلەتٸندەردەن تٸرٸ پەندە قالمادى-اۋ. باياعىدا بٸر بايعۇس جىرشى ەڭٸرەپ وتىرىپ ايتۋشى ەدٸ. ول دا و دٷنيەلٸك ەندٸ. كٷيبەڭ تٸرلٸككە يتشە جەگٸلگەن بٸز سيياقتى بەيباقتار كەزٸندە ونىڭ بٸزگە قانداي دەمەۋ, دەرمەن بولعان قادٸرٸن بٸلمەپپٸز. تەك كٷرسٸنە تىڭداي جٷرٸپ, تەككە كٷن ٶتكٸزٸپپٸز. ٷيرەنٸپ الا الماپپىز. قاشاعانداي اقىننىڭ شىن ٶلگەنٸ وسى ەكەن!» دەگەن سٶزٸ دە جٷرەگٸمدٸ سىزداتتى دا جٷردٸ.
1999 جىلدىڭ شٸلدە ايىننىڭ جيىرما توعىزى… سول كٷنٸ الماتىدا بٸزدٸڭ ٷيگە يسلام جەمەنەي دەگەن جٸگٸت كەلدٸ. ونى سىرتتاي بٸلەتٸن ەدٸم. بٸز بولعان گورگون قالاسىنداعى اقمۇرات اقساقالدىڭ ٷلكەن ۇلى. ول ٶزٸ – تٸل مامانى, ەرٸ ەكونوميست عالىم. بٸراز جىلدان بەرٸ الماتىدا تۇرادى. ٶزٸنٸڭ كەيبٸر ساياسي كٶزقاراستارىنا بايلانىستى يرانداعى ەلٸ, ٶزٸنٸڭ وتباسى – جان-جارى, بال-شاعاسىنا بارا الماي جٷرگەن ديسسيدەنت. شەت ەلدەردە وقىپ, كٶپ بٸلٸم العان. دٷنيە تانىمى كەڭ, وي-ٶرٸسٸ تەرەڭ, مەدەنيەتٸ بيٸك, يماندىلىعى زور, سەرگەك سەزٸمدٸ, اقىلدى, توقتامدى ازامات. مەن يراندا جٷرگٸزگەن فولكلورلىق-ەتنوگرافييالىق زەرتتەۋلەر نەگٸزٸندە پروفەسسور تۇرسىنبەك كەكٸشوۆ, جەنە جۋرناليست-كينووپەراتور قويانبەك احمەتوۆپەن اقىلداسا وتىرىپ, بٸرنەشە سەرييا تەلەحابارلار بەرگەن ەدٸم. يسلام جەمەنەي سونى كٶرٸپ, دەن ريزا بوپ جٷر ەكەن. يسلام ەكەۋٸمٸز ەمەجارقىن شٷيٸركەلەستٸك. ول يرانداعى قازاقتاردىڭ مەن بٸلمەيتٸن بٸراز حيكاياسىن ايتتى. سول كٷننەن باستاپ ەكەۋٸمٸز جيٸ كەزدەسۋدٸ ەدەتكە اينالدىردىق. مەن وعان ەكٸ سٶزدٸڭ بٸرٸندە قاشاعان اقىننىڭ «دومبىرا» تولعاۋىن قايتا-قايتا تٸلگە تيەك ەتەم. ال, بٸر جولى ول ماعان بٸر اۋديوكاسەتا ەكەلٸپ بەردٸ. سول سەتتەگٸ قۋانىشىم! ونداعى ورىندالعان ەن-جىرلار مەن كٷيلەر 1940 جىلدارى تەگەران راديوسىنىڭ فونوتەكا قورىنا جازىلىپتى. جٷرەگٸم دٸرٸل قاقتى. كٶكەيدە – «دومبىرا» تولعاۋى! ەسٸل-دەرتٸم – سول عانا. قولىم قالتىراپ تۇرىپ ماگنيتوفوندى ٸسكە قوستىم. پلەنكا سىرىلداي باستادى. ەسكٸرگەن. جازىلۋ ساپاسى دا ونشا ەمەس. ايتۋشىنىڭ بٸر سٶزٸن ۇعىپ بولمايدى. دەمٸمدٸ ٸشتەن الىپ, ٷنٸم شىقپاي تىڭدايمىن كەپ. سول ەن-جىرلاردىڭ ٸشٸنەن ماڭعىستاۋ ەلٸنٸڭ «جيىرما بەس», «اق قىلاڭ» دەگەن بايىرعى حالىق ەندەرٸ… ولاردىڭ سٶزٸن قادالىپ وتىرىپ, زورعا جازىپ الدىم. و, توبا-ا! ەندٸگٸ بٸر سەتتە قاشاعان اقىننىڭ «دومبىرا» تولعاۋى شىعا كەلمەسٸ بار ما! قاشاعاننىڭ «دومبىرا» تولعاۋى! ٶز ەۋەزٸمەن! باسىنان اياعىنا دەيٸن احمەت جۇبانوۆتىڭ نۇسقاسىنان ونشا اۋىتقىمايدى. كەيبٸر سٶزدەر, جولدار, شۋماقتار ەۋەننٸڭ ايتىلۋ اعىنىنا, ىعىتىنا قاراي ٶزگەشەلەۋ جٷرەدٸ. مىسالى, احمەت جۇبانوۆتا:
جەننەتتەن شىققان تٶرت قىلىش,
ايتقان سٶزٸم بەك دۇرىس.
سول تٶرت قىلىشتىڭ اتىن ايتايىن:
بٸرٸ بولار – زۇلپىقار,
بٸرٸ بولار – زۇلقاججا,
بٸرٸ بولار – حامسوت,
بٸرٸ بولار – حامسوس.
سول تٶرت قىلىشقا
قاپ بولعان دا بۇل اعاش.
باتىرلاردىڭ قولىندا
نايزاسىنا ساپ بولعان دا بۇل اعاش,
– دەگەن جولدار مەنٸڭ قولىمداعى پلەنكادا:
جەنناتتان شىققان تٶرت قىلىش
ايتقاندا سٶزٸم دۇپ-دۇرىس.
تٶرت قىلىشتى تٸزٸپ ايتايىن –
بٸرەۋٸ بولار – زۇلپۇقار,
بٸرەۋٸ بولار – زۇلقىجا,
بٸرەۋٸ بولار – قامسوعان,
بٸرەۋٸ بولار – قامسۋىس.
ساداق, قىلىش قىنابىنا
قاپ تا بولعان بۇل اعاش.
باتىرلار جاۋعا شاپقاندا
شۇبارالا تۋ ۇستاپ
نايزاسىنا ساپ بولعان,
ساپ بولعان دا بۇل اعاش!
– دەپ قازبالاي تٶگٸلەدٸ. يە, مۇنداي ٶزگەشەلٸكتەردٸ كٶبٸنە كەيٸنگٸ جىرشىلار جاسايدى. ٶيتكەنٸ, ول – اۋىزدان اۋىزعا تارايتىن فولكلورلىق مۇرا. بۇل تولعاۋ بٷگٸندە مەنٸڭ فونوتەكا قورىمدا. ەر كەز تىڭدايمىن. سانامدا «دومبىرا! قۇرمانعازى!» دەگەن ەكٸ سٶز جالىنداپ ۇرادى دا تۇردى. دومبىرا مەن قۇرمانعازىنى كٸنەلاپ, داتتاۋعا ەسقاليداي اقىلسىز سۇپىنىڭ دەتٸ بارعان سۇمدىق, بۇل.
دٷمشە-دٷمشە, ال, وسى دومبىرانى ٶمٸرٸنٸڭ كەسٸبٸ, بار مۇراتى ەتكەن جانداردىڭ اراسىندا دا ساياز ويلى پەندەشٸلٸك بولادى, دەپ كٸمنٸڭ قاپەرٸنە كەلگەن. تاپ وسى جەردە ەسٸمە سوناۋ 1933 جىلى الماتىدا مۋزىكالىق دراما تەحنيكۋمىنىڭ احمەت جۇبانوۆ باسقارعان فولكلورلىق كابينەتٸندە لەنينگرادتان ارنايى شاقىرىلىپ كەلٸپ, ەندٸ عانا قىزمەت ەتە باستاعان كومپوزيتور ەۆگەنيي گريگورەۆيچ برۋسيلوۆسكيي مەن ەيگٸلٸ دومبىراشى ماحامبەت بٶكەيحانوۆ اراسىنداعى بٸر كەرقيساڭ ەڭگٸمەنٸڭ تٷسكەنٸن قاراڭىز. ماحامبەت بٶكەي ورداسىندا دەۋلەتكەرەيدٸڭ ويلى-كٷيلٸ, تەرەڭ تولعانىستى, سىرلى ليريكاسىن مانسۇق قىپ, سول دەستٷردە دومبىرا شەرتكەن ٶزٸنشە بٸر سيرەك بٸتٸمدٸ دالا دٷلدٷلٸ ەدٸ. برۋسيلوۆسكييدٸڭ بىلاي دەپ جازعانى بار: «مەن – جولىم ٶتە سەتتٸ بولعان جانمىن. مەن ماحامبەت پەن ناۋشا بٶكەيحانوۆتارمەن, قالي جانتٸلەۋوۆپەن, ۋاقاپ قابيعوجينمەن, دينا نۇرپەيٸسوۆامەن, «اقساق قۇلان» جەنە «التى قاز» سىندى كٷيلەردٸ ورىنداي بٸلەتٸن دارا ساڭلاق – قامبار مەدەتوۆپەن, شالعاي اۋىلداردا حالىق مۋزىكاسىن, ٶزدەرٸنٸڭ كەرەمەت بابالارىنىڭ جازۋ-سىزۋسىز قالدىرعان شىعارمالارىن قاسيەتتەپ كەلگەن كٶپتەگەن باسقا دا دومبىراشىلارمەن تانىسىپ ٷلگەردٸم.» وسى ايتۋلى دومبىراشىلاردىڭ ٸشٸندە ماحامبەت بٶكەيحانوۆ برۋسيلوۆسكييدٸ ٶزٸنٸڭ ٶزگەدە جوق توسىن مٸنەزٸمەن بٸر سٷيٸندٸرٸپ, بٸر كٷيٸندٸرگەن ادام. بۇعان دەيٸن برۋسيلوۆسكيي زاتاەۆيچتٸڭ قۇرمانعازىعا بەرگەن باعاسىنا قايران قالىپ, ونىمەن ٸشتەي كەلٸسپەي جٷرەتٸن-دٸ. ونىسىن كەيدە احمەت جۇبانوۆقا اشىق تا ايتاتىن-دى. الماتىعا كەلگەن از ۋاقىت ٸشٸندە تەرەڭ بٸلٸمدٸ كومپوزيتور قۇرمانعازىداي «دالا بەتحوۆەنٸن» تانىپ-بٸلٸپ ٷلگەرٸپ ەدٸ. سوندىقتان, ول قۇرمانعازى حاقىندا قانداي مىقتىمەن بولسا دا پٸكٸر تالاستىرىپ, تٸپتٸ, بولماي بارا جاتسا داۋلاسا دا كەتٸپ, قايتكەن كٷندە دە جەڭٸپ شىعاتىنىنا سەنٸمدٸ ەدٸ. برۋسيلوۆسكيي ٷشٸن قۇرمانعازى – كٷي قاعانى ەدٸ! احمەت جۇبانوۆ تا ونىڭ وسى تٷسٸنٸگٸنە سٷتتەي ۇيىپ قالعان-دى. ول دا ماحامبەت بٶكەيحانوۆتىڭ قۇرمانعازى تٶڭٸرەگٸندە جٶندٸ-جٶنسٸز ايتا بەرەتٸن وعاش سٶزدەرٸن بٸلەتٸن-دٸ. ونى تالاي ەستٸپ, «ارۋاقپەن ويناماڭىز, ماحا. باسقا باسقا, دەل سٸزدٸڭ اۋىزىڭىزدان شىعاتىن سٶز ەمەس, بۇل. قۇرمانعازى – كٷي ەۋليەسٸ. ەۋليەمەن ويناماس بولار, كيەسٸ بار!» دەپ تالاي تاۋسىلا سٶيلەگەنٸ بار. ماحامبەت بولسا ونداي سەتتە بٸر كٸنەلٸ بوپ قالعان جانداي بالاشا تومسىرايىپ, جٶن ۋەجدەن ۇيالعانداي قىسىلىپ, ٷندەمەي قۇتىلاتىن-دى. ال, بٸراق, بۋسيلوۆسكييگە كٷيلەر جازدىرعاندا ٶزٸنٸڭ ۇلى ۇستازى دەۋلەتكەرەي – باپاستى جەر-كٶككە سيعىزباي ماقتاپ, قۇرمانعازىنى «ۇرى-قارى» دەپ داتتاي بەرەتٸن-دٸ. زاتاەۆيچتٸڭ قۇرمانعازى جٶنٸندەگٸ سولاقاي تٷسٸنٸگٸ وسىنداي سٶزدەردەن قالىپتاسقان-دى. برۋسيلوۆسكيي ماحامبەتتٸڭ قۇرمانعازى تٶڭٸرەگٸندەگٸ الىپ-قاشتى قيسىق-قىڭىر ەڭگٸمەلەرٸن تٶزٸممەن تىڭداي جٷرٸپ, بٸر جولى ودان «ماحا, سٸز وسى قاي رۋدانسىز?» دەگەنٸ بار. ماحامبەت بۇل ساۋالعا جانى كٸرٸپ, كٶزٸ جۇلدىزداي جايناپ, كەرە قارىس ماڭدايى قولاداي جارقىراپ, پەشەنەسٸ جازىلا تٷسٸپ: «و, ەۆگەن گورش, بٸز – دەۋلەتكەرەي ەكەۋٸمٸز – تٶرە تۇقىمىنانبىز!», – دەيدٸ. قازىمىر ويلى برۋسيلوۆسكيي ٸستٸڭ مەن-جايىن ەندٸ عانا بايىپتاعانداي بولادى. بەرٸ تٷسٸنٸكتٸ. قازاقتىڭ سٷيەگٸنە سٸڭگەن رۋشىلدىقتىڭ سالدارى, بۇل. قۇرمانعازى بولسا باسقا رۋ – قىزىلقۇرتتان. ول – ون ەكٸ اتا بايۇلىنىڭ بٸر ٸرگەلٸ اتاسى. تٶرەلەر بولسا ٶزدەرٸن قازاق حالقىن «بيلەيتٸن اقسٷيەك» دەپ بٸلەدٸ. قىزىلقۇرت سەكٸلدٸ رۋلار سول اقسٷيەكتەرگە قىزمەت ەتەتٸن قارا حالىق بوپ ەسەپتەلەدٸ. دەۋلەتكەرەي رۋ باسى بولعان ەلدەردٸڭ ٸشٸندە قىزىلقۇرت رۋى دا بار ەدٸ. ماحامبەت بٶكەيحانوۆ قۇرمانعازى كٷيلەرٸن تارتۋىن تارتادى, بٸراق, ەلگٸندەي ٶكتەمشٸل مٸنەزبەن وعان يسٸنٸپ, يٸلمەيدٸ. برۋسيلوۆسكيي وسىنىڭ بەر-بەرٸن قاعاز بەتٸنە قاز-قالپىندا تٷسٸرٸپتٸ: «ا.ۆ.زاتاەۆيچتٸڭ كٸتابى ەدەبي تۇرعىدان زور شەبەرلٸكپەن جازىلعان جەنە وندا قىزعىلىقتى مٸنەزدەمەلەر كەلتٸرٸلگەن… «500 ەن» جيناعىنان مەن «قۇرمانعازى – باۋكەسپە ۇرى» دەگەن سٶزدٸ وقىدىم. زاتاەۆيچكە قۇرمانعازى جٶنٸندەگٸ مۇنداي مٸنەزدەمەنٸ وسى بٶكەيحانوۆتىڭ ٶزٸ بەرگەنٸن الدىن الا بٸلە تۇرسام دا, مەن وسى مٸنەزدەمەنٸڭ راستىعىن تەكسەرمەك نيەتپەن, بۇل جايىندا نە ايتا الاتىنىن ماحامبەتتٸڭ ٶزٸنەن سۇراپ كٶردٸم. ول نە دەدٸ? زاتاەۆيچتٸڭ جازعانىن ماحامبەت تولىعىمەن راستادى. «قۇرمانعازى جىلقى ۇرلاعان» دەدٸ ماحاڭ. «تٷرمەدە وتىرعان. اتتان تٷسكەن كەزٸ بولماعان. «ۇستاپ الادى» دەپ قورىققان. دومبىرانى كەرەمەت تارتقان. ودان ٶتكەن دومبىراشى بولماعان. بٸراق, سابالاپ, دومبىرانىڭ تٶسٸن ۇرعىلاپ, دٶرەكٸ ويناعان. ال, مەن باپاستان ٷيرەنگەم, ول: «دومبىرانى تٶسٸن ۇرعىلاماي, جۇمساقتاپ تارتقان وڭدى», – دەيتٸن. «دومبىرا كيٸز ٷي ٷشٸن جاراتىلعان» دەيتٸن باپاس. «كيٸز ٷي ٸشٸندە دومبىرا ٷنٸ جاقسى شىعادى, ويناپ وتىرعانىڭ دا, ويناماي وتىرعانىڭ دا – بەرٸ ەستٸلەدٸ, ساۋساعىڭنىڭ اراسىنداعى سۋسىلعا دەيٸن ەستٸلەدٸ… ال, قۇرمانعازى كيٸز ٷيدە وتىرماعان, ول تٷرمەدە وتىرعان. وندا دومبىرا ٷنٸ ونشا شىعىڭقىرامايدى, بەسەڭ ەستٸلەدٸ, سوندىقتان دا ول دومبىرانى سابالاپ, ۇرعىلاپ ويناعان…»
ەڭگٸمەسٸن تامامداي كەلە ماحامبەتكە مەن بۇدان بىلاي قۇرمانعازىنى «باۋكەسپە ۇرى» دەپ باعالامايتىنىمدى, (بۇل جەردە مەن قاراپايىم حالىق – جالپى وقۋشى ٷشٸن «تٷسٸنٸكتٸ بولار», دەپ ناشار اۋدارمانى قاز - قالپىندا كەلتٸرٸپ وتىرمىن. دەل وسى تۇستى برۋسيلوۆسكييدٸڭ ٶزٸ ٶتە جاقسى ايتقان. ي.ج.) ونى «ٸزگٸ جاندى, بٸلٸمدٸ, ەرٸ اسقان دارىندى دومبىراشى» دەپ سانايتىنىمدى, ياعني بٶكەي حاننىڭ تۋىسى دەۋلەتكەرەي شىعاەۆپەن سالىستىرۋعا بولمايتىنىن بٸلدٸم.
مەنٸڭ كٶز الدىمدا ەندٸگٸ جەردە ول وت جٷرەكتٸ, ٶجەت تە قايسار, بۇلا مٸنەزدٸ كٷرەسكەر, بٷلٸكشٸ, استىنداعى اتى مەن قولىنداعى دومبىراسىنان ٶزگە دەنەڭەسٸ جوق كەدەي…ورال, گۋرەۆ پەن استراحان سىندى اتىراپتى شارلاي جورىتقان بەيمازا ساياق, اباقتى اتاۋلىنى اداقتاعان, جەڭٸلمەيتٸن اسقاق تۇلعا, دارىندى مۋزىكانت كەيپٸندە ەلەستەي بەردٸ. يە, وسى ۋاقىتقا دەيٸن ايتىلىپ كەلگەن قاۋەسەتتەرگە قاراماستان, اساۋ دارىن – قۇرمانعازىنىڭ رەۆوليۋتسيياشىل-دەموكراتيياشىل شىعارماشىلىعىن دەرٸپتەي جىر تٶككەن تۇڭعىش «اقىن» مەن بولدىم. سودان بەرٸ قۇرمانعازى قازاقتىڭ دارابوز حالىق كٷيشٸسٸ, دەموكراتييالىق باعىتتاعى حاس شەبەر, دومبىراشىلاردىڭ بٷكٸل بٸر مەكتەبٸنٸڭ «ۇلى ۇستازى» دەپ جارييالاندى. ەندٸ قازٸر ونى «باۋكەسپە ۇرى», «جامان ادام» دەۋگە كٸمنٸڭ اۋىزى بارادى?»
جە, زيپا بويىنا مۇنداي-مۇنداي پەندەشٸلٸك دارىمايتىن قۇرمانعازى ول! قۇرمانعازى بەرٸنەن بيٸك, بەرٸنەن بٶلەك, بەرٸنەن تەرەڭ! دارا قۇبىلىس! ول قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتتى. ول شەرتكەن دومبىرانىڭ قۋاتتى كٷشٸ سول - كەيٸنگٸ ۇرپاق ونىڭ ەسٸمٸن ەلەمدٸك مۋزىكانىڭ ۇلى قۇدٸرەتٸ – موتسارتپەن قاتار اتاپ, وتتى كٷيلەرٸن سەرپٸپ, كونتسەرتكە شىعادى.
دومبىرا! تەڭٸر سٶزٸندەي بٸر انىق نەرسە – قازاق پەن دومبىرا بٸرگە جاراتىلعان! دومبىرا – قازاقتىڭ جانى مەن جٷرەگٸ. دومبىرا – دەمٸ مەن لەبٸ. دومبىرا – شاتتىعى مەن قايعىسى. دومبىرا – مٸنەزٸ مەن جاراتىلىسى. دومبىرا – قۋاتى مەن ايبارى. دومبىرادا قازاقتىڭ قانى تۋلايدى. قازاق…دومبىرا… بۇل ەكٸ قۇدٸرەتتٸڭ باعى مەن سورى بٸر.
دومبىرا – اتامزامانعى ٶنەر ەسكەرتكٸشٸ. ارحەولوگتار ونىڭ سۋرەتٸن كٷن قاقتاعان كەرٸ تاۋلاردىڭ تارعىل تاستارىنىڭ بەتٸنەن كٶرەدٸ. ٶتە ەسكٸ سوعدا, قويقىرىلعان قالالارىنىڭ استىندا ەكٸ مىڭ تٶرت جٷز جىلداي جاتقان تاس مٷسٸندە دە دومبىرا سۋرەتٸ بەينەلەنگەن.
اتاقتى جيھانكەز ماركو پولونىڭ ۇلى تاتاريياعا جاساعان ساياحاتى جٶنٸندە جازىلعان عاجايىپ ەڭبەكتەرٸنە ٷڭٸلگەنٸڭٸز بار ما? سوندا قازاقتىڭ دومبىراسى جايلى مىناداي سٶز بار: «تاتارى نە سمەيۋت ناچينات بيتۆى, پوكا نە زابەت ناكار يح پرەدۆوديتەليا; كاك تولكو ون زابەت, تۋت وني ناچينايۋت بيتۆۋ. ەست ۋ تاتار ي تاكوي وبىچاي: كوگدا وني يزگوتوۆليۆايۋتسيا ي جدۋت بيتۆى, پرەجدە, نەجەلي ناكار زابەت, پويۋت وني ي تيحو يگرايۋت نا دۆۋح سترۋننىح ينسترۋمەنتاح; پويۋت, يگرايۋت ي ۆەسەلياتسيا, پودجيدايا سحۆاتكۋ… پروستو ۋديۆيتەلنو, كاك حوروشو وني پەلي ي يگرالي.» (كنيگا ماركو پولا «و رازنووبرازيي ميرا». الماتى, «ناۋكا», 1990, 194 ستر.) بايتاق ۇلىس ساربازدارى سۇراپىل شايقاس سەتٸن كٷتٸپ, مايدان دابىلىن قاعاتىن داۋىلپازدار مەن بارابانداردىڭ جەر سولقىلداتا گٷرسٸلدەگەن زور ٷنٸ ەستٸلمەس بۇرىن, جويقىن داۋىل الدىندا ٸشٸن تارتىپ تىنا قالعان تۇڭعيىق دٷنيەدەي مٷلگٸگەن بٸر تىلسىم تىنىشتىقتا جان – جٷيەنٸ ٶبەكتەيتٸن دومبىرا ەۋەزٸنە دەن قويادى. ٶزدەرٸن سابىرلى ۇستاپ, ويلانا تولعانادى. توقتامدى, تاباندى, بەرٸك بولۋدى تٸلەپ, ٸشتەي شيراپ, بەكٸنٸپ, قاھارلانىپ, كٷشەيٸپ وتىرادى. قانداي كەرەمەت كٶرٸنٸس, بۇل! دومبىرانىڭ دەل وسى سەتتەگٸ سيقىرلى كٷشٸن بۋىنسىز تٸلمەن بەينەلەپ جەتكٸزۋ ەش مٷمكٸن ەمەس.
…مەنٸڭ قۇلاعىمدا بەتباقدالادا جوسىلعان قۇلانداردىڭ دٷبٸرٸ دٷرسٸلدەيدٸ. ساعىم ويناعان سارى جازىقتا سوڭىندا اندا-ساندا بٸر ۋىس شاڭ بۇرق ەتكٸزٸپ, جۇلدىزداي اعىپ بارادى, ولار. التىن جالدى تۇلپار ٷستٸندە كٶزٸ جاقۇتتاي جانعان ەر جوشى! التىن جەبەسٸن ساعىمعا ٸلدٸرٸپ, قۇرالايدى كٶزگە اتقان ەر جوشى! ەنە, ول اق كٷمٸس ٷزەڭگٸسٸنە شٸرەنە بەرٸپ ساداعىن تارتتى. جىلانداي ىسىلداعان جەبە دٸك ەتٸپ قادالعان قۇلان وماقاسا قۇلاپ بارا جاتىپ, جالت بەرٸپ ٶزٸنە اتىلدى. ەر جوشى جەر قۇشىپ جاتتى. يەن دالا ازىناپ كەتتٸ... اق وردا تٶرٸندە التىن تاق ٷستٸندە كەرٸ ەمەندەي تەڭسەلٸپ شىڭعىس حان وتىر, ازا تۇتىپ. ەر جوشىنىڭ وقىس ٶلٸمٸن تٸرٸ پەندە ەستٸرتە الار ەمەس. قارا ورمانداي قايىسقان قالىڭ جۇرت قوعاداي جاپىرىلىپ, تەڭسەلە ٷھٸلەيدٸ. سول نٶپٸردٸڭ ٸشٸنەن ساقالى بەلٸنە تٷسكەن بٸر قايراتتى قارت باس كٶتەردٸ. بويى تەرەكتەي تٸپ-تٸك. باعانالى نايماننىڭ ۇلى ابىزى – كەتبۇعى! قولىنداعى دومبىرا:
تەڭٸز تٷپتەن بىلعاندى,
كٸم تۇندىرار, ەي, حانىم?
تەرەك تٷپتەن جىعىلدى,
كٸم تۇرعىزار, ەي, حانىم? – دەگەن سٶزدٸ بەزەكتەي قوستاپ, «اقساق قۇلان» كٷيٸن تٶكتٸ. جٷرەگٸ تٸلٸم-تٸلٸم شىڭعىس حان سىعىر كٶزٸنەن جاس ەمەس, قان اققانداي سولىقتاپ:
تەڭٸز تٷپتەن بىلعانسا,
تۇندىرار ۇلىم – جوشى-دۇر!
تەرەك تٷپتەن جىعىلسا,
تۇرعىزار ۇلىم – جوشى- دٷر! – دەپ دومبىرا ٷنٸنە باس يدٸ. بۇل – ون ەكٸنشٸ عاسىر…
تاعى بٸر سەتتە مەنٸڭ كٶز الدىما اقتٶبەنٸڭ قوبدا جاق بەتٸندە اسانقايعىنىڭ باتىر ۇلى اباق بايتاقتىڭ ەڭسەسٸ زور قىزىل كٷمبەزٸنٸڭ باتىس جاعىندا باعى زاماندىق بالبال تاستاعى دومبىرا سۋرەتٸ كەلٸپ تۇرا قالادى. بۇل – ون تٶرتٸنشٸ, ون بەسٸنشٸ عاسىر…
دومبىرا – قازاقتىڭ ەجەلگٸ جان سەرٸگٸ! قۇرمانعازىعا دەيٸن نەشە عاسىر بويى شەرتٸلٸپ كەلەدٸ, ول. قانداي-قانداي قيلى زاماننان ٶتكەن ول.
دومبىرا قۇرمانعازى قولىندا ادامنىڭ اقىل-ويى جەتە بەرمەيتٸن فانتاستيكالىق اسپاپقا اينالدى. پاگانيني سكريپكاعا قانداي رۋح بەرسە, قۇرمانعازى دومبىراعا سونداي قۇدٸرەتتٸ رۋح بەردٸ.
قۇرمانعازىنىڭ بولمىسىنا ەمٸن-ەركٸن ەنگەن ەۆگەنيي گريگورەۆيچ برۋسيلوۆسكييدٸڭ: «ەتو بىل يسكليۋچيتەلنو تالانتليۆىي, سمەلىي, پلودوتۆورنىي كومپوزيتور. پو پراۆۋ ون دولجەن سچيتاتسيا ودنيم يز ۆەليچايشيح كومپوزيتوروۆ… كوگدا سلۋشاەش, ناپريمەر, «سەرپەر», سلىشيش, كاك قۋرمانگازى حوچەت ۆىيتي يز پرەدەلوۆ ەگو دومبرى, حوچەت رازۆەرنۋتسيا, نو دومبرا نە ۆ سيلاح ۆىپولنيت ۆسە تو, چتو حوچەت ەتوت گورياچيي, ناپوريسىي چەلوۆەك, ي سىپياتسيا پاراللەلنىە سەكۋندى (چەگو ني ۆ كاكيح درۋگيح كيۋياح نە ۆسترەتيش), مەنيايۋتسيا ريتمى, ۆسە كيپيت, ي كاجەتسيا نەت ۆىحودا نەۋەمنوي ەنەرگيي ي سيلى كۋرمانگازى. ۆووبششە, منە كاجەتسيا, چتو نەت پوچتي ني ودنوگو بولەە يلي مەنەە زناچيتەلنوگو سوبىتييا ۆ جيزني كۋرمانگازى, نا كوتوروە ون نە وتوزۆالسيا بى كاك كومپوزيتور, پاميات و كوتوروم ون نە زاپەچاتلەل بى ۆ مۋزىكە. كۋرمانگازى وچەن ليۋبيت توككاتنىي, وچەن ديناميچنىي ستيل. ەگو «سەرپەر» («پورىۆ») يلي «سارىاركا» («زولوتايا ستەپ») – ەتو پودليننو سيمفونيچەسكيە پرويزۆەدەنييا» دەپ باعالاۋىن مۋزىكا ماماندارىنىڭ ەشقايسىسى ايتىپ كٶرگەن جوق! وعان ٶرەسٸ دە جەتپەدٸ.
دومبىرا وتىزىنشى جىلداردىڭ باس كەزٸندە احمەت جۇبانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن (ەۋەلٸ ون ەكٸ, ون ٷش ادامدىق اسپاپتىق انسامبل) قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى مەمەلەكەتتٸك ۇلت اسپاپتار وركەسترٸ بوپ قۇرالىپ, كٷيدەن باستاپ, موتسارت, بەتحوۆەن, برامس, گلينكا, چايكوۆسكيي, تاعى باسقا دا ەۆروپا جەنە ەلەمدٸك مۋزىكانىڭ ٸنجۋ-مارجانىن كلاسسيكالىق دەڭگەيدە ورىنداي باستاعاندا كٷللٸ ازييا حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ ٸشٸندە ٶزگە-ٶزگەنٸ بىلاي قويعاندا دومبىرا ٷنٸنٸڭ كەڭدٸگٸ, تەرەڭدٸگٸ, بيٸكتٸگٸ ٶزٸنەن ەكٸ-ٷش عاسىر بۇرىن دامىعان ەلدەردٸڭ كومپوزيتورلارى مەن مۋزىكانتتارىن تاڭ-تاماشا قالدىردى. وسى وركەسترگە كەڭ تىنىس بەرٸپ, ٷنٸن قويۋلاتا زورايتقان دومبىراعا كەشەگٸ بٸر كٷندەرٸ قييانات تا جاسالدى. دومبىرانى جەتٸلدٸرٸپ, ونىڭ ەشەكەيٸ مول ٷن بوياۋىن بايىتقان احمەت جۇبانوۆتىڭ تاماشا تەجٸريبەسٸن تەلكەك قىپ, جازعىرعان جاندار دا بولدى. ەسٸل عالىم دومبىرامەن قوسا ٶزٸ دە زاپا شەكتٸ. ونى قازاقتىڭ ٶسكەن, ٶنگەن زييالى قاۋىمى جاقسى بٸلەدٸ. كەيٸن ساعىن سىندىرعان سول كەلەڭسٸز جاي جٶنٸندە مۋزىكا مامانى بيسەنعالي عيزاتوۆ ورىس تٸلٸندە شىققان «اكادەميك احمەت جۇبانوۆ» اتتى كٸتابىندا عالىمنىڭ: «دەمونستراتسييا دومبرى نا كوللەگيي ناركومپروسا رەسپۋبليكي وشەلوميلا ۆسەح پريسۋتسۆۋيۋششيح. وسوبەننو بۋرنو اپلوديروۆالي تە رابوتنيكي ناركومپروسا, كوتورىە نەزادولگو پەرەد ەتيم سمەياليس ناد ناشەي زاتەەي, سچيتايا دومبرۋ ينسترۋمەنتوم, نە پوددايۋششيمسيا ۋسوۆەرشەنستۆوۆانييۋ, وبرەچەننىم نا وتميرانيە ۆمەستە س وتميرانيەم فەوداليزما, پوسكولكۋ – دە, ونا, دومبرا, بىلا «يدەينىم وتراجەنيەم فەودالنوگو ۋكلادا جيزني» دەگەن كٷيٸنٸشتٸ سٶزٸن كەلتٸرەدٸ. احمەت جۇبانوۆ دومبىرا ٷشٸن مۇنداي قورلىققا تالاي رەت كٷيدٸ. سونداي ناقاق كٷيزەلٸسكە سالعان جاننىڭ بٸرٸ – قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتەتٸنٸڭ يدەولوگييا حاتشىسى بولعان جاندٸلدين ەدٸ. بٸردە مەن «جاس الاش» گازەتٸنٸڭ بەتٸنەن (7-قاراشا, 2002-جىل.) اتاقتى سۋرەتشٸ ساحي رومانوۆتىڭ سۇحباتىنان مىنانداي جولداردى وقىدىم: «كەڭەستٸك دەۋٸردە جاندٸلدين دەگەن كٸسٸ: «دومبىرانىڭ بٸزگە كەرەگٸ جوق, ول ەسكٸردٸ, بەرٸ پيانينو, سكريپكا ويناۋى كەرەك» دەگەن. ودان بەرٸ 30 جىل ٶتتٸ, ول كٸسٸ قازٸر جوق, ال, دومبىرا بار.»
مەن اتىراۋ تەلەديدارىندا (2003-جىل) «جىر ساندىق» تسيكلى بويىنشا ەسكٸلٸكتٸ جىرشىلاردى تاۋىپ, ناسيحاتتاي باستادىم. تاريحى, تاعدىرى, عيبراتى بار كٶسەم سٶزدٸ ويلى جىرلارعا جۇرت ەبدەن سۋساعان ەكەن. جىر بٸلەم دەيتٸندەر بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ حابارلاسىپ, تانىسا باستادى. بٸر جولى ماعان تۇرلان بيسەمباەۆ ەسٸمدٸ جىرشى جٸگٸت كەلدٸ. ٸزەتپەن سەلەمدەسٸپ, شٷيٸركەلەسە سٶيلەسٸپ وتىرعاندا ول ٶزٸن سونداي جىلى سەزٸممەن ەركٸن ۇستاپ, دومبىراسىن بالبىراتا شەرتٸپ, «ەر ماحامبەت بابامنىڭ 200 جىلدىق تويىنا بايلانىستى ٶتكٸزٸلگەن جىرشى-جىراۋلار كونكۋرسٸندە ايتقان ٶزٸمدٸ تانىستىرۋ سٶزٸم ەدٸ» دەپ تولعاي جٶنەلدٸ:
بٸسميللا, دەپ ەۋەلٸ
دومبىرامدى قولعا الام
بٸر ازعانتاي تولعانا-اي!
جينالىپ كەلگەن ەلەۋمەت
تىڭداساڭىز قۇلاق ساپ
بەلگٸلٸ تۇرلان جورعانى-اي!
قارشىعا جەمٸن ٸلە الماس
قاناتتارىن قومداماي
الدارىڭدا جىرشىڭىز
جىردان مٷسٸن سومدادى-اي
ەرۋاقتى بابام ماحامبەت
ەكٸ جٷزگە تولعاندا
شىدايمىن قالاي تولعاماي!
حالقى ٷشٸن قان كەشٸپ,
ەدٸل ٷشٸن ەگەسٸپ,
جايىق ٷشٸن جانداسىپ
ارتىڭدا داڭقىڭ قالعانى-اي!
حان مەن بيگە ٶشتەسٸپ,
ەدٸلەت تۋىن كٶتەرٸپ,
ەلسٸزدٸڭ بولدىڭ قورعانى-اي!
بٷگٸنگٸ مەرەي تويىڭا
ۇرپاقتارىڭ جينالىپ
جىرلارىڭدى تولعادى-اي!
دومبىرامدى قولعا الىپ,
توپقا تٷستٸم ەر بابا
ەرۋاعىڭ قولداعاي!
جيىلىپ كەلگەن حالقىم-اي
وسىنداي قۋانىش ٷستٸندە
شىدايمىن قالاي شالقىماي!
ەر ماحامبەتتٸ ەسكە الىپ
مەرەي توي جاساپ جاتىرمىز
ۇمىتپاي اتا سالتىن – اي!
حالىق قازانىن قايناتتىم
قولىمنىڭ قانە كٷيەسٸ
جەرٸم جوق تٷسكەن تالقىعا-اي!
ەلٸ ٷشٸن ەگەسكەن
ەر بابام ەسكە تٷسكەندە
شىدايمىز قالاي تولقىماي!
ال, ەندٸ مىنا ٶزٸمدٸ
تانىستىرىپ كەتەيٸن
جينالعان مىنا حالقىما-اي!
تۇرلان جىرشى اتاندىم,
ناۋرىزبەكتەن باتا الدىم.
قالدىرمادىم كٶڭٸلٸن,
ٷلكەن-كٸشٸ, قاتاردىڭ.
رۋىمدى سۇراساڭ-
بايۇلىنىڭ ٸشٸندە
سەگٸز ارىس اداي-دى!
بۇل كٷندەرٸ بولعاندا
دومبىرامەن جىر ايتىپ
ارالاپ جٷرمٸن تالايدى.
ادايدىڭ ەكەۋ بالاسى
كەلٸمبەردٸ, قۇدايكە
ەشكٸمنٸڭ جوق قوي تالاسى,
قۇدايكەدەن تۋىپتى
تەزٸكە مەن قوسايىم.
قوساي اتام ەۋليە
اتىن جىرعا قوسايىن.
كەلٸمبەردٸ اتامنان
التى بالا تۋىپتى.
بەلگٸلٸ بولىپ ەلٸنە
اتا جولىن قۋىپتى.
بٸرتٸندەپ ايتىپ بەرەيٸن –
مۇڭال مەنەن توبىشتى,
بالىقشى مەنەن جەمەنەي,
اقپان مەن قۇنانورىستى.
وسىلاي, دەپ تولعادىم
ايتقان سٶزٸم دۇرىس-تى.
وسىنداي دۋدى كٶرمەسەم
ارقالارىم قۇرىستى.
ەر ماحامبەت تويىنا
دومبىرامدى قولعا الىپ,
باستادىم بٷگٸن بٸر ٸستٸ.
كەلٸمبەردٸ ٸشٸندە
رۋىم مەنٸڭ – توبىش-تى!
توبىشتىڭ ەكەۋ بالاسى –
وراز بەنەن بەگەيٸم.
وعان جاقىن كەلەيٸن
قاۋمالاپ حالقىم كەلگەندە
بٷلكٸلدەسٸن كٶمەيٸم.
قۇلاقتى سالىپ تىڭداساڭ
جىر نٶسەرٸن تٶگەيٸن.
ورازدان تۋدى ەكٸ ۇل –
جايىق پەنەن شەگەمٸم.
جايىقتان تۋدى ەلمەم بەت
ٸزٸندە ساردار كٶپ جەندەت
بەلگٸلٸ بولدى ەلٸنە
تىڭداساڭىز ەلەۋمەت,
ايتايىن سٶزدٸ مەن جٶندەپ.
ەلمەمبەتتەن تۋىپتى –
تابىناي مەن زوربايىڭ,
باۋبەك, قوجا, شوڭايىڭ.
وسى بٷگٸن جىر ايتىپ
حالقىمنىڭ كٶڭٸلٸن تابايىن.
زوربايدىڭ بەسەۋ بالاسى-اي,
بٸرتٸندەپ ايتىپ ٶتەيٸن,
كٶڭٸلٸنە حالقىم ۇناسا-اي.
تٶلەكە, قۇل, ٶتەعۇل,
جاناي مەنەن توقاباي-
زورىبايدان تۋعان بۇل.
تٶلەكەدەن تۋىپتى –
قامىسباي مەن كٷمٸسباي,
قارجاۋ مەنەن دورالىم.
ەرٸ-بەرٸ سٶيلەيٸن
تۇرعاندا باستا ورالىم.
تٶلەكەنٸڭ ٸشٸندە
رۋىم مەنٸڭ-قامىسباي.
تالاي جەردە جىر ايتتىم
جىرشىلاردان قالىسپاي.
بۇل كٷندەرٸ بولعاندا
تۇرلان جىرشى اتانىپ.
دابىسىم كەتتٸ الىسقا-اي.
وسىلاي, دەپ جىرشىڭىز
حالقىنا جىرمەن تانىستى-اي!
وسىناۋ مىنا حالقىمنان
جاسىرار قانداي سىرىم بار?
ەرٸ-بەرٸ تولعاسام
تاۋسىلمايتىن جىرىم بار.
نوعايلىدان ايتار داستانىم:
قازي مەنەن قاراساي –
قاندى وراقتىڭ بالاسى-اي!
قىسقا كٷندە قىرىق شاپقان
وراققا كٸمنٸڭ شاماسى-اي!
ساتىبالدى بالاسى –
اساۋ – باراقتى جىرلايمىن
كٶڭٸلٸنە حالقىم ۇناسا-اي.
القالى جەردە جاتقا ايتتىم –
قاشاعان, نۇرىم, اقتاندى
حالقىمدى جىرعا قاندىرىپ
تٷنٸمەن جىر ايتقاندا
قارسى الدىم تالاي اق تاڭدى.
ەبۋبەكٸر كەردەرٸ,
تۇرماعامبەت, نارتايدىڭ
جىرلارىن حالقىم ەسٸتٸپ
كٶڭٸلدەرٸ شاتتاندى.
ايتا بەرسەم جىرىم كٶپ
دەپ, جٷرمەڭٸز تاعى دا
جىرشىڭىز مىنا ماقتاندى.
كٶكٸرەككە قۇداي قۇيعان سوڭ
سٶز اسىلىن قۇرادىم
ەمەس قوي بۇل سٶز جاتتاندى.
مەرەكەدە ايتتىرىپ
جىرىمدى حالقىم ماقتادىڭ.
تالاي جەردە جٷلدە الىپ
ٷمٸتٸن ەلدٸڭ اقتادىم.
ماحامبەت پەن ىعىلمان
جىرلارىن توقىپ كٶڭٸلگە
كٶكٸرەكتە ساقتادىم.
ماحامبەت بابام تويىنا
تانىستىرىپ ٶزٸمدٸ
وسىلاي سٶزدٸ ساپتادىم.
دۋدى كٶرسە جۇلقىنعان
مەن – باسى قاتتى اقتابان
ەكپٸندەي بارىپ توقتادىم.
مٸنە, تۇرلان جىرشى! ول تٷركمەنستاننىڭ تاشاۋىز وبىلىسى, تاقتا اۋدانىنداعى يزمۋحشير اۋىلىندا 1950-جىلى (15-قاڭتار) تۋعان. 1956-جىلى تۇرمىس تاۋقىمەتٸمەن قاراقالپاقستاننىڭ قوڭىرات اۋدانىنا قونىس اۋدارىپتى. وسىندا وقىعان. ەرقيلى جۇمىستار ٸستەگەن. اقتٶبەنٸڭ مەدەني-اعارتۋ ۋچيليششەسٸن ديريجەرلىق بٶلٸمٸ بويىنشا بٸتٸرٸپ شىققان. دومبىرا, بايان, گيتار تارتادى. اعاشتان تٷيٸن تٷيگەن ۇستالىعى بار. زەرگەر دە. قوبىز بەن دومبىرانىڭ تٷر-تٷرٸن, ەسٸرەسە, دومبىرانى تۇتاس اعاشتان ويىپ, ٶرنەكتەپ, ەشەكەيلەپ جاسايتىن اداي شەبەرلەرٸنٸڭ ٷلگٸسٸن ۇستانۋى تاڭ-تاماشا ەتٸپ قييالىڭدى قوزعايدى. تۇرلان جىرشىمەن وسىلايشا تانىسىپ, سىرلاسا باستاپ, بٸردە مەن وعان «قاشاعان اقىنىڭ «دومبىرا تولعاۋىن» بٸلەسٸڭ بە?» دەدٸم. قارشىعاداي جۇتىنعان ٸلكٸمدٸ جٸگٸت ٸركٸلگەن جوق, كٶزٸ جايراڭ قاعىپ, بٸراز شۋماقتاردىڭ باسىن قايىردى. ول بۇل تولعاۋدى تولىق بٸلەدٸ ەكەن. مەنٸڭ دە كٶپ ۋاقىت ٸشقۇستا بوپ ٸزدەگەنٸم دە وسى ەدٸ. بۇل نۇسقانىڭ ەۋەزٸ قاشاعاننىڭ ٶزٸ… جەنە ماڭعىستاۋلىق جىرشىلاردىڭ, سونداي-اق, يرانداعى قازاقتاردا ساقتالىپ, مەنٸڭ قولىما تيگەن نۇسقالاردىڭ ەۋەزٸنەن ٶزگەشەلەۋ ەكەن. باقسام, ول – تۇرلان جىرشىنىڭ ٶز ەۋەزٸ بوپ شىقتى. تۇرلان مەن ەكەۋٸمٸزدٸڭ ارامىزدا ەڭگٸمە-سۇحبات تەرەڭدەي بەردٸ: – مەن جىرشىلىقتى جيىرما ٷش جاسىمنان باستادىم. وعان دەيٸن دومبىرامەن ەن ايتىپ, كٷي شەرتٸپ جٷردٸم. ال, جىر ەلەمٸنە ەنۋٸم –بۇل – 1974-جىلدىڭ جاز ايى ەدٸ. بٸردە بٸزدٸڭ ٷيگە سول ٶزٸمٸزدٸڭ قوڭىراتتاعى بەلگٸلٸ كومپوزيتور جٸگٸت جەڭٸس ەستٸلەۋوۆ پەن سول كەزدەردە ەيگٸلٸ جىرشى ناۋىرىزبەكتٸڭ تالانتتى شەكٸرتتەرٸنٸڭ بٸرٸ تٶرەباي جىرشى كەلە قالدى. وسى كەزدەسۋ ٷستٸندە تٶرەباي شالقىپ وتىرىپ:
تىڭداساڭ تٷرلٸ اسىل تاستى ايتايىن,
قالامداي قيىلعان بٸر قاستى ايتايىن.
اعالار, قۇلاق سالىپ تىڭداساڭدار,
ەكەدەن جاسقا جەتپەي جەتٸم قالعان
تىڭداساڭ تٶرەبايداي جاستى ايتايىن, – دەپ تەرمەشەلەپ تٶگٸلتتٸ.
سول سەتتە ٶز تاعدىرىم ەسٸمە تٷستٸ. مەن دە ەكەدەن ەرتە ايىرىلدىم. جٷرەككە شەر-شەمەن بوپ قاتقان وسى قۇسا مەنٸ دە قوزعاپ جٸبەردٸ. بٸر كٷندەرٸ بٸرتە-بٸرتە تٸلٸمە نەبٸر دٷررٸ گاۋھار سٶز تٸزبەگٸ ٸلٸنەيٸن دەدٸ. مەن تٶرەبايشا جىرلاعىم كەلٸپ, ونىڭ ٶنەرٸنە قۇلاي بەرٸلٸپ, ەۋەنٸنە تٷسە باستادىم. دومبىرامەن تەرمە, تولعاۋ, جىر ايتۋعا دەندەپ كٸرٸستٸم. نە قۇدٸرەت بيلەگەنٸن بٸلمەيمٸن, مەنٸ بٸردەن قاشاعان اقىننىڭ جىرلارى باۋرادى. ەسٸرەسە, ونىڭ ەسقالي سۇپىعا ايتقانى, ياعني, دومبىرانى ارداقتاعان ايتۋلى تولعاۋى مٷلدە ەسٸمدٸ الدى. مەن ونى جاتتاپ ايتقان سايىن جىرعا زەرەك زەردەلٸ جاندار «بۇرىنعى ەشبٸر جىرشىدا جوق ٶز ەۋەنٸ» دەگەن ٸلتيپات تا سەزدٸردٸ.
– دەل وسى بٸر كەزدەردە قاراقالپاقستان, تٷرٸكمەنستان, ٶزبەكستاننىڭ بۇقارا تٶڭٸرەگٸن سەل-سەل جىرعا بٶلەگەن ناۋىرىزبەك جىرشى ٶزٸڭدٸ تىڭدادى ما?
– و, ناۋىرىزبەكتٸڭ الدىن كٶرۋ دەگەنٸڭٸز… ناۋىرىزبەك بٸز ٷشٸن قول جەتپەيتٸن بٸر قۇدٸرەت… نە پٸر… بٸز بولساق ەندٸ عانا تالپىنىپ, ەركٸمنەن جىر ٷيرەنٸپ دەگەندەي… جالتاقپىز… جاسقانشاقپىز… ناۋىرىزبەكتەي ٸرٸ جىرشىعا جاقىنداي المادىق.
– ەل ٸشٸندە ەرٸدەن قوزعاساق, ناۋىرىزبەككە دەيٸن دە باسقا جىرشىلار بولدى عوي.
– ەرينە. بۇرىنعى ٶتكەن – قارىز, مەۋلٸمبەردٸ, قاساباي, قالىم, بەگٸم جىراۋلار بٷگٸندە اڭىز. بٸز ولار تٷگٸل اداي سٷگٸر, تابىن (جولىي) جاقسىلىق, تٶرەباي, قۋمولدا (تٸلەۋماعامبەت), شٶمەكەي مۇراتباي, شەرەكە, ەبدٸمۇرات, كەتە قايروللا, تٶرتقارا تەڭٸزباي, ماسپاتشا سيياقتى جىرشىلاردىڭ كٶزٸن كٶرە العان جوقپىز. ال, لەبٸزٸن تىڭداپ, ۇستاز تۇتقاندارىمىز – ەرقوجا, قارتپاي جىرشى. قارتپاي 1979-جىلدارى ەلۋدٸ قۋسىرعان جان. ول ەسكٸلٸكتٸ جىرلاردى كٶپ بٸلدٸ: «ەدٸگە», «نۇرادين», «وراق-ماماي», «قاراساي-قازي», «قۇلىبەك», «مەلٸكشە» داستاندارى, نۇرىم مەن كەردەرٸ ەبۋبەكٸر, سٷگٸر مەن سەتتٸعۇلدىڭ, ەسٸمدەرٸ بەلگٸسٸز اداي مەن تابىن اقىندارىنىڭ ايتىسى, «ەنەس ساحابا» دٸني شەجٸرە-داستانى… بۇدان باسقا كٶل-كٶسٸر جىر تولعاۋلارىندا قيساپ جوق ەدٸ. ول كٸسٸنٸڭ قولجازبالارى دا كٶپ بولاتىن. ەل الدىنا شىعىپ جىرلاعاندا جىردىڭ ەڭ قيىن, ەڭ ەدەمٸ يٸرٸمدەرٸنە داۋىسى ونشا كەلە بەرمەيتٸن-دٸ. سول سەبەپتٸ جۇرت ونى ونشا ەلەمەيتٸن دە. ال, كٶپ جىرشى قارتپايدىڭ تەرەڭدٸگٸنە باس يەتٸن-دٸ. مەن ونىڭ قولجازبالارىنان ٷيرەندٸم.
قارتپايعا قوسا – الدابەرگەن, باعىمباي, تٶرەباي, ەسكەرباي… ٶزٸم ٷلگٸ العان جىرشىلار وسىلار ەدٸ.
– ال, ناۋىرىزبەك جىرشىمەن كەزدەسە الدىڭ با?
– 1979-جىلدىڭ اقپان ايى… قاراقالپاقستاننىڭ شوماناي اۋدانى قارابايلى اۋىلىندا بٸر ٷلكەن سٷندەت تويى بولدى. پالۋاندار كٷرەسٸ, ات بەيگەسٸ… تٷرلٸ ۇلتتىق ويىندار دٷركٸرەپ جاتتى. وسى تويدا دٷيٸم جۇرت الدىندا ناۋىرىزبەك جىرشى جىرلادى. دۋىلداسقان بٸر ٷزٸلٸس اراسىندا جورا-جولداستارىم ەبٸن تاۋىپ, مەنٸ ناۋىرىزبەك جىرشىمەن تانىستىردى. قاۋمالاسقان قالىڭ جۇرت قوشتاپ, ناۋىرىزبەك تە پەيٸل بٸلدٸرٸپ, مەنٸ ىقىلاسپەن تىڭدادى. شاماسى بٸر جارىم ساعات جىرلادىم. تەرمە, تولعاۋ, اقىندار ايتىسى… سونىڭ ٸشٸندە قاشاعاننىڭ ەسقالي سٷپىعا ايتقانى بار, بٸراز جىردى تٶگٸپپٸن. مەن سول كٷننەن باستاپ ناۋىرىزبەك جىرشىنىڭ شەكٸرتٸ بوپ سوڭىنان ەردٸم. بەرٸ ەسٸمدە, مەن بٸر جىل بويى ناۋىرىزبەك جىرشىعا ٸلەسٸپ بەينەۋدٸڭ ارعى تۇسى – قاراقالپاقييا, جاسلىق, نٶكٸس, تاقيياتاس, قوجەلٸ تٷركمەنستاننىڭ تاشاۋىز, شارجاۋ, كٶنە-ٷرگەنٸش قالالارىن ارالاپ, جىر جىرلادىق. ناۋىرىزبەكتٸڭ ٷنٸ اشىق تەنور ەدٸ. ساۋساقتارىنىڭ كەمدٸگٸنە قاراماي دومبىرانى ٶتە ەسەم شەرتەتٸن-دٸ. ونىڭ ماقامدارى ٶزٸنەن بۇرىنعى جىرشىلاردان ٶزگەشە, ەرٸ تارتىمدى ەدٸ. مىسالى, مەن قارتپايدان جىرلاردىڭ توقسان تولعاۋلى سٶز جٷيەسٸن السام, ناۋىرىزبەكتەن جىردىڭ بۇلبۇل ٷنٸندەي سٷيكٸمدٸ ەۋەزٸن الدىم. بٸزدٸڭ قاراقالپاقستانداعى ەل «ماقام», «ەۋەز», «ەۋەن», «سازى» دەگەندٸ «تەرمە جولى… جىر جولى» دەيدٸ. ياعني, بۇل – مەلودييا, موتيۆ دەگەن سٶز. ەلبەتتە, مەن تەك ناۋىرىزبەكتٸڭ ماقامىمەن عانا شەكتەلگەم جوق, جاڭا جوعارىدا اتى اتالعان جىرشىلاردىڭ دا ەۋەزدەرٸمەن جىرلاپ كەلەم.
تۇرلان جىرشىنىڭ رەپەرتۋارى مەيلٸنشە كەڭ. ونىڭ وسى ۇلان-عايىر دٷنيەلەردٸ جاتتاپ ەستە ساقتاۋى, جىرلاپ وتىرعاندا وقيعا جەلٸسٸنە وراي مىڭ قۇبىلىپ, ەرتٷرلٸ ماقامعا باسىپ, كٶز الدىڭدا قۇددى بٸر دالا وپەراسى جٷرٸپ جاتقانداي تىڭداۋشىنى ٶزٸنە ەلٸكتٸرە تارتۋى باعى زاماندىق جىراۋلار مەن جىرشىلاردىڭ قۇدٸرەتتٸ كەلبەتتەرٸن ەسكە تٷسٸرەتٸن, تابىندىرا تاڭعالدىراتىن بٸر تاڭعاجايىپ قۇبىلىس. بٸزگە سوناۋ كٶنە دٷنيەنٸڭ ۇشان-تەڭٸز جىرلارىنىڭ قالاي جەتكەنٸن وسى تۇرلان جىرشىنىڭ سيرەك جاراتىلعان بولمىسىنان اڭعارۋعا بولادى. مەن ونى بٸر اي بويى سٷيسٸنە تىڭداپ, اتىراۋ تەلەديدارىنا كٶپ بٶلٸمدٸ سەريال ەتٸپ تٷسٸردٸم. جۇدىرىقتاي عانا جٷرەگٸنە ۇيالاعان جىر, تولعاۋلار, ايتالىق, باتىرلىق جىر-داستانداردان – «قاراساي-قازي», بۇل ايتۋلى جىردىڭ بٸزگە بەيمەلٸم مٷلدە باسقا تٷرٸ. قالماقتارمەن بٸتٸسپەس سوعىستىڭ بٸر جاندى كٶرٸنٸسٸ ەشكٸم جىرلاپ كٶرمەگەن «اساۋ-باراق» جىرىندا ٶتە تەبٸرەنٸستٸ سۋرەتتەلەدٸ. ونى دا باسقا جىرشىلار بٸلمەيدٸ. بۇعان ماحامبەت ٶتەمٸسۇلىنىڭ 200 جىلدىق تويىنىڭ قارساڭىندا اتىراۋدا ٶتكەن جىرشى-جىراۋلار كونكۋرسىندا انىق كٶز جەتكٸزدٸم. «جىرشىمىن» دەپ كەۋدە قاعا كەلگەندەردٸڭ بٸرازى سۇلباسى بۇزىلماعان, تۇپ-تۇتاس, اسا كٶلەمدٸ دە سٷبەلٸ جىرعا تٷسكەندە بٸلەتٸن سٶزدەرٸنەن جاڭىلىسىپ, ۇزاق سٸلتەۋگە دەرمەنٸ جەتپەي, كەلتە قايىرىپ, ەپيكالىق كەڭ تىنىستى كٶرسەتە المادى. ال, وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەل ٸشٸندە بويىن جاسىرعان تۇلپارداي ەلەۋسٸز عانا جٷرگەن تۇرلان جىرشى ەپيكالىق جىر جولىنا تٷسٸپ الىپ, بٸرتە-بٸرتە قىزىپ, قىزعان سايىن تاس تٷيٸن بوپ, ٷدەتە سوقتى. جىرلاعان جىرى بٸتپەيتٸندەي كٶرٸنٸپ, زالداعى دٷيٸم جۇرتتى ويدا جوقتا تاڭ-تاماشا ەتتٸ. پەشەنەسٸ جارقىراپ, جۇلدىزى كٶتەرٸلدٸ. زەردەلٸ, زەيٸندٸ جانداردى قاتتى ويلاندىرىپ تاستادى. جۇرتتىڭ جىر تىڭداۋعا دەگەن ىقىلاسى ارتتى. تۇرلان جىرشى تولعايتىن دٸني-شەشٸرە – قيسسا «ەنەس ساحابا», ول جىردىڭ ٸشٸندەگٸ ناۋىرىز ەۋليە حيكاياسى, «نوعاي نۇرىم مەن كەردەرٸ ەۋبەكٸردٸڭ ايتىسى», مىسال ايتىستان – «شەيتٸم اقىننىڭ سەكسەن جاسپەن ايتىسى», «نارتايدىڭ اراقپەن ايتىسى», سٶزٸ دۋالى اقىنداردىڭ ەسكەرۋسٸز قالعان ارناۋلارى, بٸر-بٸرٸمەن سٶز قاعىستىرۋلارى, بۇرىن ەش باسپا بەتٸن كٶرمەگەن ويلى-كٷيلٸ تەرمە-تولعاۋلار… وسىنىڭ بەرٸ اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ, ەرٸ مۋزىكالىق فولكلوردىڭ باعا جەتپەس ۇمىتىلعان ٸنجۋ-مارجاندارى ەدٸ.
مەن تۇرلان جىرشىنىڭ بولمىسىن وسىلايشا تانىعانداي بوپ, ونىمەن ەڭگٸمەم دە جاراسىپ, كٶپتەن بەرٸ الاڭداتىپ, قىزىقتىرىپ جٷرگەن قاشاعان اقىننىڭ ەسقالي سۇپىعا ايتقان «دومبىرا تولعاۋىنىڭ» بٸر تولىمدى نۇسقاسىن ٶزگەشە سونى ماقامىمەن بەينەتاسپاعا, ماگنيتوفونعا جازىپ, قاعاز بەتٸنە تٷسٸردٸم. مٸنە, ەندٸ سول نۇسقا: اتىراۋدىڭ تەرٸسكەي شىعىس بەتٸ. ەلپٸلدەكتٸ ارالى. قىس ايى. قار قالىڭ. بەسٸن ەڭكەيە اتتارىنان تٷسٸپ, اقبوز ٷيدٸڭ الدىندا بەيمەزگٸل كەلگەن ەكٸ قوناق تۇر. ەكەۋٸنٸڭ قولىندا دومبىرا. بٸرٸ – قارا ەمەندەي ەڭسەلٸ قۇرمانعازى. ەكٸنشٸسٸ ەكٸ يىعىن قومداعان اشۋلى بٷركٸتتەي جۇتىنعان شيراق قيمىلدى قاشاعان اقىن.
قاشاعان «قۇدايى قوناقپىز» دەپ داۋىس قىلدى. كٶرشٸ قاراشا ٷيدەن جاس كەلٸن شىقتى. كەردەڭ جٷرٸستٸ يباسىز كەلٸن «قۇداي بولساڭ دا قوناق كٷتەر جايىمىز جوق!» دەپ دٸك ەتكٸزدٸ. قاشاعان قۇرمانعازىعا قۇرمانعازى قاشاعانعا قارادى. مىنا توسىن سٶزگە قاشاعان نە دەرٸن بٸلمەي قيپاقتاپ, كٷرتٸك قارعا اياعى تايىپ, قيسايىپ وتىرا كەتتٸ. ٸلە ساسقالاقتاپ قايتا تٷرەگەلدٸ. بەدٸرەيگەن كەلٸنگە وتتى كٶزٸمەن قادالا بەردٸ دە دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جٸبەرٸپ:
– جاز بولسا مەن وسى ٷيگە قونباس ەدٸم,
ٶلەڭٸم, ون تٶرت جاستان جولداس ەدٸڭ.
باي, سۇپى, حان – كەكٸمنەن ىعار بولساڭ,
سەن ٶلەڭ, مەن قاشاعان بولماس ەدٸم.
وسى ٷيگە قونا الماسام, ماعان سىن,
سۇپىنى شاعا الماساڭ ساعان سىن! – دەپ سەل ٸركٸلە توقتاپ, ماڭايداعى جۇرتقا دابىس قىلعانداي ٷنٸ قاتتىراق شىعىپ, قايناي جٶنەلدٸ:
كەتەنٸڭ «كەت» دەپ وتىر كەلٸنشەگٸ,
كەتۋگە ۇستاپ وتىر ەرٸنشەگٸم.
جاس جٸگٸت « قونام» دەسە «قون» دەر ەدٸڭ,
ۇستار ەد سوندا سەنٸڭ كٶڭٸلشەگٸڭ.
مەن كەلدٸم قوناتۇعىن ۋاعىمدا-اي,
«قون» دەسەڭ, الار ەدٸڭ ساۋابىمدى-اي.
ايتاسىڭ اقىلىڭنىڭ ازدىعىنان,
اجارلى جاڭا تٷسكەن ۋاعىڭدا-اي.
پەيٸلٸڭ مۇنشا نەگە قۋىرىلعان?
شاپقاندا جٷيرٸك ەدٸم سۋىرىلعان.
سىرتىمنان ەستٸگەن جۇرت ەۋەس ەدٸ,
تۇلپارداي شىعىپ جٷرگەن دابىلىمنان.
جاس جٸگٸت «قونام» دەسە «قون» دەر ەدٸڭ,
كٶرەم دە ساقالىمنىڭ بۋىرىلىنان.
بارادى ايتقان سٶزٸڭ جارعا جىعىپ,
يتەردٸڭ ٶڭمەنٸمنەن قارعا جىعىپ.
بٸزدٸڭ ەلدە سٸزدەردەي جاس كەلٸندەر,
سٶيلەمەيتٸن ەدٸ عوي, تٶمەن بۇعىپ.
وڭ جاقتا وتىرۋشى ەدٸ, ٸسٸن الىپ,
قوناققا تۇرۋشى ەدٸ تٶسەك سالىپ.
قىزىل شاي قوناعىنا قۇيۋشى ەدٸ,
الدىنا داستارحانىن جايا سالىپ.
ال, سەندە ۇيات تا جوق, يبا دا جوق,
شاماسى, ۇيالاتىن يمان دا جوق.
جەنە دە ەدەپ تە جوق, اقىل دا جوق,
ٶزٸڭ جامان بولعان سوڭ, جاقىن دا جوق.
«قوناقتى رەنجٸتپەي, سىيلا» دەگەن,
ٷيرەتكەن اتا-ەنەڭنەن ناقىل دا جوق.
كەلٸنشەك, نە ايتايىن, ەندٸ ساعان?
«قونبا» دەپ شىن ايتتىڭ با, وسى ماعان?
شاپقاندا جٷيرٸك ەدٸم تايىنباعان,
مەنٸمەن قالۋشى ەدٸ قايىمدالعان.
بۇل سۇپى بەرەر ەت پەن شايىن ماعان,
جوق بولسا, تاپسىن قايدان شايىن ماعان!?
قوناقتان ىعىر بولىپ وتىرسا ەگەر,
شىعىپ كەپ نەگە ايتپايدى جايىن ماعان?
سىرتتا ساڭقىلداعان مىنا جات ٷندٸ ەستٸپ, دەگبٸرٸ كەتە ٷيدەن شىققان سٷپىنى كٶرگەن بويدا قاشاعان وعان دا بٸردەن دٷرسە قويا بەرەدٸ:
سۇپىەكە, اشۋ قانداي, اقىل قانداي?
بولماسا تەنتەك قانداي, ماقۇل قانداي
«اتاڭنان قوناق ۇلى» دەگەن جوق پا ەد,
جاقسىلار ايتىپ كەتكەن ناقىل قانداي?
بەيگە الدىم تالاي جەردە شابىسپەنەن,
قاشاننان كٷنٸم ٶتتٸ جارىسپەنەن.
نەسٸبە وسىلايشا جارالعان سوڭ,
جاقىندى ارالادىم, الىسپەنەن.
«قۇدايدان قورىققان پەندە قوندىرار» دەپ,
مەن كەلدٸم «سۇپى» دەگەن دابىسپەنەن.
ەلگە سٷيكٸمٸ كەتكەن ساراڭ سۇپى كٸرپٸدەي جيىرىلىپ, تٸل قاتا الماي قاراشا ٷيدٸڭ الدىندا سوستيىپ تۇرعان بالاسىنا ىم قاعادى. بالاسى دا زورعا يلٸككەندەي بوپ, كٶڭٸلسٸز يشاراتپەن قوناقتاردى مىجىرايعان جاداۋ ٷيگە «جٷرٸڭٸزدەر» دەيدٸ. قاشاعان مەن قۇرمانعازى تۋرا سۇپىنىڭ اقبوز ٷيٸنە بارىپ كٸرەدٸ. كٶرگەنسٸز سٷپى سەلەمدەسٸپ, جٶن سۇراسۋ جوق, ناماز وقۋعا كٸرٸسەدٸ. دەل وسى سەتتە سۇپىنىڭ ەكٸ جاسار نەمەرەسٸ قاشاعان مەن قۇرمانعازىنىڭ دومبىراسىنا جارماسىپ, شەگٸن ٷزٸپ –شالىپ, تىڭقىلداتاتىپ, ٶز-ٶزٸنەن مەز بولادى. قوناقتار دا مەز بولىسادى. ناماز وقىلىپ بولعان سوڭ, سۇپى تالاعى تارس كەتٸپ: «بۇل نەدەگەن بەيقاسيەت ٸس! بۇل ەن سالىپ, دومبىرا تارتاتىن شايتان ازعىرعان نەمەلەردٸڭ ٷيٸ ەمەس, «قۇداي» دەگەن ادامنىڭ ٷيٸ. قايدان كەلگەن, نەعىلعان بۇل قۋ اعاش دەسە!» دەپ كٷڭك ەتە تٷسەدٸ. وسى كەزدە وسى «تاماشانى» باققان اۋىل ادامدارى دا ەسٸك الدىنا جينالا قالعان-دى. قاشاعان ٶزدەرٸنە قادالعان جاۋتاڭ كٶزدەرگە قاراپ وتىرىپ, ال, بٸر تٶكسٸن كەپ:
جاقسىلار, كەلدٸڭ جينالىپ,
«قاشاعان اقىن كەلدٸ» دەپ,
«كەۋدەسٸ مۇنىڭ كەڭ-دٸ» دەپ,
«كەڭەس بەرە ەندٸ» دەپ.
سەندەرگە كەڭەس بەرۋگە,
وتىرعان جوقپىن سىيلانىپ.
نەرەستە-سەبي بالا ەمەن,
جاسى جەتكەن شال ەمەن,
شىعىپ جٷرە بەرۋگە,
وتىرمىن, ٶزٸم يبا عىپ.
سۇپىەكەڭ مەنٸ جەك كٶردٸ,
سٷپىنىڭ سٶزٸن تٸك كٶردٸم.
ەل ارالاپ جٷرگەندە,
سەندەي, سەندەي مونتانى,
سۇپىلاردى كٶپ كٶردٸم.
سىيلار ەدٸڭ قامپاڭداپ,
قولىن قىسىپ جامپاڭداپ.
ساداقاسى بولسا قوينىندا,
ٷيٸڭە كەلسە باي ادام,
جامىلعان ماۋىت شەكپەندٸ.
اقىلى بار ميلى ادام
ازامات ەرگە «تەك» دەي مە?
«تەۋبەم كٶپ»دەپ ماقتانساڭ,
بارسيسانى دا قۇداي قارعاعان,
ازعىرىپ شايتان الداعان,
بٸزدٸ «كٷنەسٸ كٶپ» دەپ بوقتاساڭ,
جٷز كٸسٸنٸ ٶلتٸرگەن,
جانىنا قازا كەلتٸرگەن,
ناسۋحانى دا قۇداي وڭداعان.
كەلە سالا, سۇپىەكە,
دومبىرامدى بوقتادىڭ.
دومبىرامدى بوقتاساڭ,
ٶزٸمدٸ باسقا سوققانىڭ.
سۇپىلىعىڭ قاي جاقتا?
شىن تەنتەككە ۇقسادىڭ.
قولىمداعى قۋ اعاش,
سايراپ وتىر بۇل اعاش.
قولىمداعى اعاشىم-
الىپ جٷرگەن دومبىرا,
تارتقان سايىن داڭعىرا.
«دومبىرا كٷنە» دەگەن سٶز
تەك بٸر ايتقان دابىرا.
قولىمداعى قۋ اعاش,
سايراپ وتىر بۇل اعاش.
اسىلى ەمەن, قاراعاي,
شىققان جەرٸ سۋ اعاش.
ارۋاقتى ەرلەردٸڭ,
قولىنداعى تۋ اعاش.
جانىڭ سايا تاباتىن,
ورمان بولعان بۇل اعاش.
قورىققاندا جالعىزعا,
قورعان بولعان بۇل اعاش.
بۇتاقتارى بٷگٸلٸپ,
كٶكتەن تٶمەن ٷڭٸلٸپ,
قارنىڭ اشىپ كەلگەندە
جٷرەگٸڭدٸ جالعاۋعا
نەسٸپ بولعان بۇل اعاش.
پايعامبارلار تۋعاندا
بەسٸك بولعان بۇل اعاش.
يبراھيم قاعبا سالعاندا
ەسٸك بولعان بۇل اعاش.
مۇنارالى ەر جەردە
مەشٸت بولعان بۇل اعاش.
شەبەرلەردٸڭ قولىندا
كەسٸپ بولعان بۇل اعاش.
ٶزٸڭدٸ ەل «سۇپى» دەيد,
بوقتاعانىڭ قاي اعاش?
بۇرىنعى ٶتكەن زاماندا
بولعان ەكەن كٶپ ۇرىس.
كٶپ ۇرىستىڭ كەزٸندە
جەبٸرەيٸل جەننەتتەن
الىپ كەلگەن تٶرت قىلىش.
تٶرت قىلىشتىڭ اتىن ايتايىن:
بٸرەۋٸنٸڭ اتى – حامحام,
بٸرەۋٸنٸڭ اتى –سەمسام,
بٸرەۋٸنٸڭ اتى – زۇلقاججا,
بٸرەۋٸنٸڭ اتى –زۇلپىقار.
قىنابىنا سولاردىڭ
قاپ تا بولعان سول اعاش.
ارۋاقتى ەرلەرگە
جاق تا بولعان بۇل اعاش.
نايزاسىنا باتىردىڭ
ساپ تا بولعان بۇل اعاش.
دارييادان ٶتكەندە
پىراق بولعان بۇل اعاش.
قاراڭعىدا جارىعى
شىراق بولعان بۇل اعاش.
عارىپ پەنەن قاسٸرگە
قۋات بولعان بۇل اعاش.
جەتٸم مەنەن جەسٸرگە
سۋات بولعان بۇل اعاش.
ٶزٸڭدٸ ەل «سۇپى» دەيد,
بوقتاعانىڭ قاي اعاش?
ٶزدەرٸڭدەي سۇپىعا
اسا بولعان بۇل اعاش.
اڭدىپ جٷرگەن شايتانعا
تاسا بولعان بۇل اعاش.
جاڭا دەرەت العاندا,
سەجدەگە باسىڭ سالعاندا,
اۋىزىڭا سالعان مەسۋەك
اعاش ەمەي, ارقان, با?
اعاشتى سونداي بوقتايسىڭ,
سۇپىەكە-اۋ, قالاي ايتاسىڭ,
اعۋزۋ مەنەن الحامدى?!
«دومبىرا كٷنە» دەسەڭٸز
جيىن مەنەن تويدٸكٸ.
«شەگٸن كٷنە» دەسەڭٸز
جۇماقتان كەلگەن قويدٸكٸ.
«پەرنەسٸن كٷنە» دەسەڭٸز
ەسەبٸ ول پەننٸڭ ون ەكٸ.
«قۇلاعىن كٷنە» دەسەڭٸز
«حازٸرەتٸ بٸلەلدٸڭ
قۇلاعى ەكەن» دەسەدٸ
«تيەگٸن كٷنە» دەسەڭٸز
شيەلەنگەن جىر شەشەدٸ.
«اتامىز ادام پايعامبار
جەتٸ سازبەن جەرگە كەپ,
كٷي شەرتٸپتٸ» دەگەن بار.
ول كٷندەگٸ و دا ساز.
بۇل كٷندەگٸ بۇ دا ساز.
«سازدى كٷنە» دەپ جٷرگەن,
مولدەكە, سەنٸڭ اقىلىڭ از.
مولدەكە, بٸلمەي اداسپا,
دومبىرانىڭ بٸزگە كٷنەسٸ از.
ٷستٸڭە تٸككەن ٷيٸڭٸز,
شاقىرسا بۇعان كەلمەي مە,
حازٸرەت, حالپە, بيٸڭٸز?!
اس سالىپ بەرەر تاباعىڭ,
سۋسىن ٸشەر اياعىڭ –
اعاش ەمەي نەمەنە,–
باسىڭدا بار ما ميىڭىز?
قانشا سۇپى بولساڭ دا,
كەتكەن جوق پا سىيىڭىز?
جاقسىنىڭ سٶزٸ مايداداي,
جاماننىڭ سٶزٸ نايزاعاي,
جاقسىداي بولۋ قايداعى-اي!
حاس جاماننىڭ ٷيٸنەن
جاقسىنىڭ ارتىق مولاسى.
پاناسىنا تٷنەپ قايت,
بويىڭا بوران جولاماس.
وسى ٷيدەن ابزال قوناشا.
جاماننىڭ كٶڭٸلٸ شات بولار,
ەيەلٸمەن كەڭەسٸپ,
كٶجەسٸن ٸشسە وڭاشا.
سانالىعا سٶزٸم تىڭدالعان,
ساناسىزدىڭ بەلگٸسٸ:
پايدالى سٶز ايتساڭ بۇلدانعان.
دٷنيەنٸڭ قىزىق زاۋقىنان,
اقىرەت كٷننٸڭ قاۋپىنان.
بەرٸنەن دە سەندەردەي
قىرما ساقال, تٷيمە مۇرت,
نادان سۇپىلار قۇر قالعان…
قاشاعان اقىننىڭ بٸر دومبىرا تٶڭٸرەگٸندە دٷنيە سىرىن تاڭعاجايىپ ويلى مىسالدارمەن شارىقتاتا, شالقىتا تەرەڭنەن قوزعاۋى (مۇنى جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن نۇسقالارمەن سالىستىرا قاراۋ ٷشٸن تولىق كەلتٸرٸپ وتىرمىن. ولاردىڭ بٸر-بٸرٸنەن قانشا ٶزگەشەلٸگٸ بار ەكەنٸن سەرگەك سەزٸمدٸ جاندار ٶزدەرٸ-اق زەردەلەپ الادى.) مٸنە, تۇرلان جىرشى كٶكٸرەگٸنە وسىلاي قوناقتاعان. وسىنىڭ مەن-جايىن, قىر-سىرىن ىجداعاتتاپ سۇراعانىمدا ول ونى ٶزٸنەن بۇرىنعى جىرشىلاردان قالعان قولجازبالاردان الىپ, ٷيرەنٸپتٸ. بٸر عاجابى – بۇل نۇسقا قاشاعان اقىننىڭ جيناق بوپ شىققان شاعىن كٸتابىنا ەنگەن نۇسقامەن دەلمە-دەل كەلەدٸ. تەك ماقامى باسقا. ول – تۇرلان جىرشىنىڭ ٶز ماقامى. عايىبىنان مەنٸڭ قولىما تيگەن يرانداعى ەسٸمٸ بەلگٸسٸز قازاق جىرشىسى مەن ماڭعىستاۋ جىرشىلارىنىڭ ماقامىن – قاشاعان اقىننىڭ ٶز ماقامى دەسە بولعانداي. ال, تولعاۋدىڭ نەگٸزگٸ حيكاياسى قاي نۇسقادا بولسا دا بٸر-بٸرٸنەن الشاق كەتپەيتٸن ەل جٷرەگٸندە جاقسى ساقتالعان بٸر ەدەمٸ فيلوسوفييالىق اڭىز.
دومبىرا… الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچ: «دومبىرا ٷنٸن تىڭداعاندا ونىڭ ەلسٸز دىبىسىنان سوناۋ الىس دٷنيەنٸڭ ۇلى دٷبٸرٸ مەن زور دٷرسٸلٸ تالىپ جەتكەندەي بٸر عاجايىپ ەسەرگە بٶلەنەسٸڭ» دەيدٸ. سوندا مەنٸڭ كٶز الدىما «اقساق قۇلان» كٷيٸن جوسىلتىپ, دومبىرا بەزٸلدەتكەن كەت بۇعىنىڭ شىڭعىسحاندى شەر كٷيٸنە كٷيدٸرگەن سۇستى كەيپٸ كەلەدٸ. نە قۇدٸرەت بار, بۇل دومبىرادا, قۇداي-اۋ!!!
يليا جاقانوۆ,
"جۇلدىز" جۋرنالى
