Foto: Ult.kz
Kóshpeli halyq úshin as – jai ǵana qaryn toidyrý emes. Ol adamnyń jasyn, mártebesin, otbasyndaǵy ornyn, qonaqqa kórsetiler qurmetti bildirgen. Árbir taǵam men onyń bóligi ózindik mánge ie bolyp, as tartý qatań tártippen jasalǵan. Qazirgi kezde etnomádenietke degen qyzyǵýshylyq qaita artyp, zertteýshiler men tájiribeshiler osy dástúrlerden qazaq qoǵamynyń qurylymy men mádeni bolmysyn tanýdyń kiltin izdeýde.
Dastarhan basyndaǵy tártip
Dástúrli qazaq qoǵamynda dastarhannyń tóri – aqsaqaldarǵa nemese eń syily qonaqtarǵa tiesili bolǵan. Olarǵa eń baǵaly músheler tartylatyn.
Qoidyń basy eń qadirli qonaqqa ne aqsaqalǵa usynylyp, ol óz qolymen bólip, ózgelerge úlestirgen. Bul – danalyq pen syi-qurmettiń belgisi.
Jambas jasy úlken er kisilerge berilip, kúsh-qýat pen bedeldi aiǵaqtaǵan.
Tós pen qabyrǵa jas jigitter men batyrlarǵa tartylyp, erliktiń nyshany bolǵan.
Til sheshenderge, jyraýlar men aqyndarǵa usynylǵan.
Baýyr men júrek ómir qýatynyń belgisi retinde balalar men jasóspirimderge berilgen.
Osylaisha, as berý – adamdardy toidyrýdan bólek, qoǵamnyń ishki qurylymyn bekitýdiń joly edi.
Bul dástúr kóshpeli mádeniettiń tereń qundylyqtaryn aiqyndady: úlkendi syilaý; qonaqty qadirleý; as arqyly jas býyndy tárbieleý; adam men tabiǵattyń úilesimin túsiný.
Qazaqtyń bir erekshe qaǵidasy – qonaq árdaiym otbasy múshelerinen joǵary qoiyldy. Tipti beitanys jolaýshy da tórden oryn alyp, eń jaqsy asqa ie bolǵan. Bul – dala halqynyń darqandyǵy men qonaqjailylyǵynyń aiqyn kórinisi.
Qazirgi zamanǵa jetken dástúr
Búginde bul rásimder jańasha sipat alyp, qaita jańǵyrýda.
Etnofestivalderde qoidyń basyn tartý, múshelerdi úlestirý dástúri mádeni kórinis retinde kórsetiledi.
Etnoashanalarda kóne dástúrlerge súienip, tarihi astarly taǵamdar daiyndalady.
Jastar úshin bul – tamyrymen bailanysýǵa, qurmet pen ierarhiianyń mánin uǵynýǵa múmkindik.
Mamandardyń paiymynsha:
«Bul dástúrlerdiń qaita jańǵyrýy – artqa ketý emes, ótkennen rýhani tirek izdeý. Jahandaný jaǵdaiynda ulttyq bolmys álsiregende, asqa bailanysty simvolikalyq rásimder mádeni ózin-ózi tanytýdyń quralyna ainalady».
Kóshpeli qoǵamdaǵy as tartý – kezdeisoq jasalmaǵan. Ol áleýmettik rólderdi aiqyndap, syi-qurmetti bildirip, jas urpaqty tárbielegen. Qazir etnojobalar men gastronomiialyq tájiribeler arqyly bul dástúr qaita túlep, Qazaqstan ózin de, álemdi de bai mádeni murasymen tanystyrýda.
As – ótkenniń áńgimesin aityp qana qoimaidy, bolashaq ulttyq bolmysty qalyptastyrady.
Etnorestoratsiialar men etnoparkterdegi dástúr
Qazirgi Qazaqstanda ejelgi as tartý dástúrleri meiramhanalarda, etnoparkterde, festivalderde qaita jandanyp otyr.
Astanadaǵy «Qazaq etnoparki» – Naýryz merekesi men halyqaralyq festivalderde qoidyń basyn úlestirý rásimi ótkiziledi. Qonaqqa as úlestirý quqyǵy berilip, ár músheniń máni túsindiriledi. Bul – sheteldikter úshin áserli etnoprezentatsiia.
Almatydaǵy «Altyn Orda» meiramhanasy – mázirde dástúrli músheler tartý elementteri bar. Qoi eti usynylǵanda, daiashy burynǵy dástúrlerdi áńgimelep beredi. Osylaisha qarapaiym keshki as etnomádeni sabaqqa ainalady.
Túrkistandaǵy kóshpeli mádeniet festivali – qonaqtar baýyrsaq, qymyz, beshbarmaqtan dám tatyp qana qoimai, ettiń ierarhiia boiynsha qalai úlestirilgenin kóredi.
Etnotýrizm baǵdarlamalary – sheteldik týristerge arnalǵan «kóshpendiler dastarhany» uiymdastyrylady. Qonaqqa úi iesiniń qurmetti róli beriledi. Bul – týrister úshin jai as emes, «tiri tarih».
Sóitip, umyt boldy dep júrgen salttar búgingi kúni gastrotýrizmde, meiramhana isinde jáne etnojobalarda qaita jańǵyryp, Qazaqstannyń ózindik mádeni brendine ainalýda. As – halyqtyń tarihy men rýhani kody.
Maqala: qazaqculture.com saitynan
