Bul suraqqa jaýap berý úshin, eń áýeli, qazaq jazýynyń arǵy tarihyna toqtalyp, taldaý jasaǵan abzal.
Jalpy qazaq qoǵamy eki álipbi júiesin basynan ótkergeni málim (arab, latyn), al úshinshisi qoldanysta (kirill). Bul úsh jazý da óz qyzmetin belgili bir uiymdasqan júie arqyly júzege asyrdy. Máselen, baiyrǵy qazaq qoǵamynda bolǵan arab jazýynyń qazaq sózderin tańbalaýda ózindik júiesi boldy, ári uzaq ǵasyrlar boiy jurtshylyqtyń rýhani, mádeni, saiasi qajetin tolyqtai ótedi. Jazba muralar mátinderine muqiiat zer salsaq, arab jazýynyń qyzmet etý aiasy qadim, jadid jáne tóte jazý túrleri arqyly júzege asqanyn kórýge bolady. Qadim jazýynyń eń basty ereksheligi, kóp jaǵdaida, daýysty dybystardyń jazylymda tańbalanbaýy boldy, al jadid jazý júiesinde daýystylardyń tolyqtai (y, i qysańdarynan basqa) tańba arqyly berile bastaýy arab jazýynyń uzaq ýaqyt qyzmet etý aiasynda birtindep damyp, jetilip, qazaq tiliniń dybystyq júiesine beiimdelip, bir dybysqa bir tańba retinde qoldanyla bastaǵanyn bildiredi. Iaǵni Ahmet Baitursynuly atap kórsetkendei, «qazaq áldeqashan tilinde qandai dybystar bar ekenin aiyrǵan, ár dybysqa belgilep, tańba arnaǵan», Qudaibergen Jubanov jazǵandai, «árkim ózinshe, óz betimen bolsa da, kópshiliginde belgili bir qalypqa ainalǵan «emle izdeýshilik» óte erte kezden-aq bastalǵan».
Qadim jazýynyń birtindep jadid jazý úlgisine aýysýy «Túrkistan ýalaiaty» gazetinen bastaý alady. Qadim, jadid jazýynda i men ý-dy eki árippen tańbalaý (uý, úý, yý, iu, yi, ii) úrdisi múldem bolǵan joq. Buny eski qazaq jazbalarynan (XVI-XVII ǵ.), XVIII-HIH ǵasyrlarda hatqa túsken qazaqtyń han, bi, sultandarynyń hattarynan, HH ǵasyrdyń basynda jazylǵan qoljazbalar men basylyp shyqqan kitaptardan jáne sol kezeńdegi qazaq baspasózderinen anyq baiqaýǵa bolady. Demek, orys tiliniń esh qatysynsyz halyqqa qyzmet etken arab jazýynyń ózinde i men ý bir ǵana tańbamen berilgen bolatyn. Budan shyǵatyn qorytyndy:
Birinshiden, i men ý-dy eki tańbamen jazý úrdisiniń qadim, jadid jazýly mátinderde kezdespeýiniń ózi orys tiliniń áserinen emes ekenin aiǵaqtaidy.
Ekinshiden, birneshe ǵasyrlar boiy júielenip baryp, qalypqa túsken jazý praktikasynyń (XV-XX ǵ.), tym qurymaǵanda, bir kezeńinde atalmysh dybystardy eki tańbamen berý úrdisiniń oryn almaýy da orys jazýynyń áserinen emes ekenin kórsetedi.
Al sonda taratyp jazý qaidan shyqty?
«Biz emleni epmekke túzemeimiz, ońailansyn dep túzetemiz» degen, ári qazaq emlesindegi túitkildi máselelerdiń júieli qalypqa túsýine eńbek sińirgen ǵalym Qudaibergen Jubanov: «Bizdegi qosar áripterdiń tórkini túgelimen Ahmet emlesine baryp tireledi», - dei otyryp: «Baitursynulynyń arab áripterine kirgizgen ózgerisi – birqatar áripterdiń ústine útir, mát qoiý (bul bir), arabtyń ámzesin dáiekshilikke alý (bul eki), qosar árip engizý (munymen úsh). Mine, osy úsheýiniń ishinen, shynymen, Baitursynuly shyǵardy deýge jararlyǵy – qosar áripter», - deidi. I men ý-dy qosar árippen tańbalaýǵa túbegeili qarsylyq tanytqandardyń biri Qudaibergen Jubanov bolǵany belgili. Ǵalym: «Qosardy jaqtaýshylar bulardy bir dybys emes, eki dybys bolǵandyqtan eki tańbamen belgileý kerek desedi. Áýeli-aq, bularda eki dybys bar ma, joq, bir-aq dybys bar ma? Muny aiyryp berýge qosarshylardyń ózderiniń de óreleri jetpeidi», - dep qatty synaǵany málim jáne «ony qanshama súirete bergenmen de, ol súiretkiń tek óz boiyńa salmaq bolmaqshy da, dybystyń qosarlyǵyn saqtap qala almaqshy emes», - degen tujyrym jasaǵan edi. Ahmet Baitursynuly óz eńbekterinde i men ý-dyń anyqtamasy men tańbalanýyna qatysty kózqarastaryn ózgertip otyrǵany belgili. Ǵalymnyń barlyq eńbekterin tikelei túpnusqadan qarap, salystyrý jumystaryn júrgizip júrgen jas zertteýshi Ermuhamet Maralbek Ahmet Baitursynulynyń 1912-1928 jyldar aralyǵynda shyqqan kitaptarynda i men ý: «tolyq daýysty, jarty daýysty, shala daýysty, úndi daýyssyz, talǵaýyq úndi dybys, orta dybys» túrinde sipattalǵanyn aitady. Rasynda da, Ahmet Baitursynuly eńbekterin túpnusqadan qarasaq, i men ý-dy keide tarqatyp, keide tarqatpai jazǵanyna kýá bolamyz. Bir ǵana mysal, ǵalymnyń 1922 jyly shyqqan «Oqý quralynda» (Ýsýl sotie jolymen tártip etilgen. Qazaqsha alifba) i dybysy bir ǵana tańbamen berilgen: ji, jina, jiyn, jimaq, qiyn, qisyq.
Osylaisha tóte jazýdan bastalǵan qosar árip áýresi sol kezdiń ózinde úlken daýǵa ainalyp, odan keiingi latyn álipbiin qabyldaǵan jyldarda jalǵasyn tapty. Latyn jazýynda «balanyń qatesiniń tórtten biri» osy i men ý-dy taratyp jazýdan dep dabyl qaqqan Qudaibergen Jubanov: «Munymen eseptespeske bolar ma eken? Qosar áriptiń jazýdaǵy qiynshylyǵymen sanaspai bolmaidy», - dep arnaiy maqala da jariialaǵan (Qosar ma, dara ma?, 1935 j.). 1929-1940 jyldar aralyǵynda qoldanysta bolǵan latyn álipbiiniń grafikalyq qurylymyn, orfografiialyq erejelerin, tildik birlikterdi tańbalaý barysyndaǵy qarama-qaishy pikirtalastardyń týý sebepterin jan-jaqty ǵylymi-teoriialyq turǵydan taldap bergen tilshi-ǵalym Nazira Ámirjanovanyń kórsetýinshe: «Latyn grafikasyn qabyldaǵannan keiingi emle erejesindegi qiyndyq pen ala-qulalyq osy i men ý-dy qosar tańbamen berý máselesinde oryn alǵan jáne ǵalymdardyń kópshiligi qosarmen tańbalaý tildiń ekonomiia zańdylyǵyna qaishy keledi degen tujyrym jasap, 1938 jyly ol dybystardy barlyq jerde bir ǵana tańbamen jazý týraly sheshim shyǵarǵan». Alaida latyn grafikasyndaǵy emle erejeleriniń birizge túsip, normalanýy tolyq aiaqtalmai jatyp, 1940 jyldary kirill tańbasyna óttik. Kirill jazýynda da i men ý birde qosar, birde dara túrde tańbalanyp, jazý normasyndaǵy ala-qulalyq odan ári jalǵasty: kúlúý/kúlý; toqyý/toquý/toqý, jyiyn/jiyn, iine/ine t.b. Osyndai qiyndyqtardan soń 1957 jyly lingvist ǵalymdar jazýdy birizdi júiege túsirý maqsatynda i men ý tańbalaryn qosar emes, dara árippen tańbalaityn emle erejelerin qabyldady.
Budan shyǵatyn qorytyndy, i men ý dybystaryn qosar tańbamen berý máselesi sonaý tóte jazý (arab) tusynda-aq úlken daýǵa ainalyp, latyn grafikasyn qabyldaǵan jyldarda da kún tártibinen túspegen, tek kirill jazýynda ǵana daýǵa núkte qoiyldy. Buǵan qarap, orys tiliniń áserinen solai boldy degen oi týmaýy kerek. Kerisinshe, qanshama jyldar boiǵy jazý tájiribesindegi ala-qulalyq, sondai-aq qateniń kóbi osy i men ý-dy qosar árippen jaza almaýshylyqtan týyndaýy, balalarǵa úiretýdiń aýyrlyǵy sebep boldy. Dál qazirgi tańda, i men ý-dy eki tańbamen jazýdy jańa emle erejelerine engizý qaitadan usynylyp jatyr. Alaida tóte jazýdan bastalyp, 1957 jylǵa deiingi aralyqta 40 jyldan astam ýaqyt boiy birizdi júiege túse almai daý týdyrǵan ári jazýdaǵy ala-qulalyqqa sebepker bolǵan «taratyp jazý» (jyinalys, iinelik, oquý, tuýuý t.b.) máselesin emlege endirsek, tarih kórsetken tájiribedegi qiyndyqtarǵa qaitadan oralmaimyz ba? Osy oraida fonetika salasy men jazý teoriiasynyń mamandary Ýáli Nurgeldi Maqajanuly, Bazarbaeva Zeinep Músilimqyzy, Fazyljan Anar Muratqyzy, Kúderinova Quralai Bimoldaqyzy, Jumabaeva Janar Tólendiqyzy, Ámirjanova Nazira Serikqyzynyń ǵylymi teoriialyq taldaýlary men tujyrymdaryn basshylyqqa alǵan durys degen oidamyz.
Gúlfar Mamyrbek
Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna»
ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń
ǵalym hatshysy, filol.ǵ.k.,
Ulttyq komissiia janynan qurylǵan
Orfografiialyq toptyń múshesi
