بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن, ەڭ ەۋەلٸ, قازاق جازۋىنىڭ ارعى تاريحىنا توقتالىپ, تالداۋ جاساعان ابزال.
جالپى قازاق قوعامى ەكٸ ەلٸپبي جٷيەسٸن باسىنان ٶتكەرگەنٸ مەلٸم (اراب, لاتىن), ال ٷشٸنشٸسٸ قولدانىستا (كيريلل). بۇل ٷش جازۋ دا ٶز قىزمەتٸن بەلگٸلٸ بٸر ۇيىمداسقان جٷيە ارقىلى جٷزەگە اسىردى. مەسەلەن, بايىرعى قازاق قوعامىندا بولعان اراب جازۋىنىڭ قازاق سٶزدەرٸن تاڭبالاۋدا ٶزٸندٸك جٷيەسٸ بولدى, ەرٸ ۇزاق عاسىرلار بويى جۇرتشىلىقتىڭ رۋحاني, مەدەني, ساياسي قاجەتٸن تولىقتاي ٶتەدٸ. جازبا مۇرالار مەتٸندەرٸنە مۇقييات زەر سالساق, اراب جازۋىنىڭ قىزمەت ەتۋ اياسى قاديم, جاديد جەنە تٶتە جازۋ تٷرلەرٸ ارقىلى جٷزەگە اسقانىن كٶرۋگە بولادى. قاديم جازۋىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ, كٶپ جاعدايدا, داۋىستى دىبىستاردىڭ جازىلىمدا تاڭبالانباۋى بولدى, ال جاديد جازۋ جٷيەسٸندە داۋىستىلاردىڭ تولىقتاي (ى, ٸ قىساڭدارىنان باسقا) تاڭبا ارقىلى بەرٸلە باستاۋى اراب جازۋىنىڭ ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتۋ اياسىندا بٸرتٸندەپ دامىپ, جەتٸلٸپ, قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸنە بەيٸمدەلٸپ, بٸر دىبىسقا بٸر تاڭبا رەتٸندە قولدانىلا باستاعانىن بٸلدٸرەدٸ. ياعني احمەت بايتۇرسىنۇلى اتاپ كٶرسەتكەندەي, «قازاق ەلدەقاشان تٸلٸندە قانداي دىبىستار بار ەكەنٸن ايىرعان, ەر دىبىسقا بەلگٸلەپ, تاڭبا ارناعان», قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ جازعانداي, «ەركٸم ٶزٸنشە, ٶز بەتٸمەن بولسا دا, كٶپشٸلٸگٸندە بەلگٸلٸ بٸر قالىپقا اينالعان «ەملە ٸزدەۋشٸلٸك» ٶتە ەرتە كەزدەن-اق باستالعان».
قاديم جازۋىنىڭ بٸرتٸندەپ جاديد جازۋ ٷلگٸسٸنە اۋىسۋى «تٷركٸستان ۋالاياتى» گازەتٸنەن باستاۋ الادى. قاديم, جاديد جازۋىندا ي مەن ۋ-دى ەكٸ ەرٸپپەن تاڭبالاۋ (ۇۋ, ٷۋ, ىۋ, ٸۋ, ىي, ٸي) ٷردٸسٸ مٷلدەم بولعان جوق. بۇنى ەسكٸ قازاق جازبالارىنان (XVI-XVII ع.), XVٸٸٸ-حٸح عاسىرلاردا حاتقا تٷسكەن قازاقتىڭ حان, بي, سۇلتاندارىنىڭ حاتتارىنان, حح عاسىردىڭ باسىندا جازىلعان قولجازبالار مەن باسىلىپ شىققان كٸتاپتاردان جەنە سول كەزەڭدەگٸ قازاق باسپاسٶزدەرٸنەن انىق بايقاۋعا بولادى. دەمەك, ورىس تٸلٸنٸڭ ەش قاتىسىنسىز حالىققا قىزمەت ەتكەن اراب جازۋىنىڭ ٶزٸندە ي مەن ۋ بٸر عانا تاڭبامەن بەرٸلگەن بولاتىن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى:
بٸرٸنشٸدەن, ي مەن ۋ-دى ەكٸ تاڭبامەن جازۋ ٷردٸسٸنٸڭ قاديم, جاديد جازۋلى مەتٸندەردە كەزدەسپەۋٸنٸڭ ٶزٸ ورىس تٸلٸنٸڭ ەسەرٸنەن ەمەس ەكەنٸن ايعاقتايدى.
ەكٸنشٸدەن, بٸرنەشە عاسىرلار بويى جٷيەلەنٸپ بارىپ, قالىپقا تٷسكەن جازۋ پراكتيكاسىنىڭ (XV-XX ع.), تىم قۇرىماعاندا, بٸر كەزەڭٸندە اتالمىش دىبىستاردى ەكٸ تاڭبامەن بەرۋ ٷردٸسٸنٸڭ ورىن الماۋى دا ورىس جازۋىنىڭ ەسەرٸنەن ەمەس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ال سوندا تاراتىپ جازۋ قايدان شىقتى?
«بٸز ەملەنٸ ەpمەككە تٷزەمەيمٸز, وڭايلانسىن دەپ تٷزەتەمٸز» دەگەن, ەرٸ قازاق ەملەسٸندەگٸ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸڭ جٷيەلٸ قالىپقا تٷسۋٸنە ەڭبەك سٸڭٸرگەن عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ: «بٸزدەگٸ قوسار ەرٸپتەردٸڭ تٶركٸنٸ تٷگەلٸمەن احمەت ەملەسٸنە بارىپ تٸرەلەدٸ», - دەي وتىرىپ: «بايتۇرسىنۇلىنىڭ اراب ەرٸپتەرٸنە كٸرگٸزگەن ٶزگەرٸسٸ – بٸرقاتار ەرٸپتەردٸڭ ٷستٸنە ٷتٸر, مەت قويۋ (بۇل بٸر), ارابتىڭ ەمزەسٸن دەيەكشٸلٸككە الۋ (بۇل ەكٸ), قوسار ەرٸپ ەنگٸزۋ (مۇنىمەن ٷش). مٸنە, وسى ٷشەۋٸنٸڭ ٸشٸنەن, شىنىمەن, بايتۇرسىنۇلى شىعاردى دەۋگە جارارلىعى – قوسار ەرٸپتەر», - دەيدٸ. ي مەن ۋ-دى قوسار ەرٸپپەن تاڭبالاۋعا تٷبەگەيلٸ قارسىلىق تانىتقانداردىڭ بٸرٸ قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بولعانى بەلگٸلٸ. عالىم: «قوساردى جاقتاۋشىلار بۇلاردى بٸر دىبىس ەمەس, ەكٸ دىبىس بولعاندىقتان ەكٸ تاڭبامەن بەلگٸلەۋ كەرەك دەسەدٸ. ەۋەلٸ-اق, بۇلاردا ەكٸ دىبىس بار ما, جوق, بٸر-اق دىبىس بار ما? مۇنى ايىرىپ بەرۋگە قوسارشىلاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ دە ٶرەلەرٸ جەتپەيدٸ», - دەپ قاتتى سىناعانى مەلٸم جەنە «ونى قانشاما سٷيرەتە بەرگەنمەن دە, ول سٷيرەتكٸڭ تەك ٶز بويىڭا سالماق بولماقشى دا, دىبىستىڭ قوسارلىعىن ساقتاپ قالا الماقشى ەمەس», - دەگەن تۇجىرىم جاساعان ەدٸ. احمەت بايتۇرسىنۇلى ٶز ەڭبەكتەرٸندە ي مەن ۋ-دىڭ انىقتاماسى مەن تاڭبالانۋىنا قاتىستى كٶزقاراستارىن ٶزگەرتٸپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. عالىمنىڭ بارلىق ەڭبەكتەرٸن تٸكەلەي تٷپنۇسقادان قاراپ, سالىستىرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ جٷرگەن جاس زەرتتەۋشٸ ەرمۇحامەت مارالبەك احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ 1912-1928 جىلدار ارالىعىندا شىققان كٸتاپتارىندا ي مەن ۋ: «تولىق داۋىستى, جارتى داۋىستى, شالا داۋىستى, ٷندٸ داۋىسسىز, تالعاۋىق ٷندٸ دىبىس, ورتا دىبىس» تٷرٸندە سيپاتتالعانىن ايتادى. راسىندا دا, احمەت بايتۇرسىنۇلى ەڭبەكتەرٸن تٷپنۇسقادان قاراساق, ي مەن ۋ-دى كەيدە تارقاتىپ, كەيدە تارقاتپاي جازعانىنا كۋە بولامىز. بٸر عانا مىسال, عالىمنىڭ 1922 جىلى شىققان «وقۋ قۇرالىندا» (ۋسۋل سوتيە جولىمەن تەرتٸپ ەتٸلگەن. قازاقشا اليفبا) ي دىبىسى بٸر عانا تاڭبامەن بەرٸلگەن: جي, جينا, جيىن, جيماق, قيىن, قيسىق.
وسىلايشا تٶتە جازۋدان باستالعان قوسار ەرٸپ ەۋرەسٸ سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ٷلكەن داۋعا اينالىپ, ودان كەيٸنگٸ لاتىن ەلٸپبيٸن قابىلداعان جىلداردا جالعاسىن تاپتى. لاتىن جازۋىندا «بالانىڭ قاتەسٸنٸڭ تٶرتتەن بٸرٸ» وسى ي مەن ۋ-دى تاراتىپ جازۋدان دەپ دابىل قاققان قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ: «مۇنىمەن ەسەپتەسپەسكە بولار ما ەكەن? قوسار ەرٸپتٸڭ جازۋداعى قيىنشىلىعىمەن ساناسپاي بولمايدى», - دەپ ارنايى ماقالا دا جارييالاعان (قوسار ما, دارا ما?, 1935 ج.). 1929-1940 جىلدار ارالىعىندا قولدانىستا بولعان لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ گرافيكالىق قۇرىلىمىن, ورفوگرافييالىق ەرەجەلەرٸن, تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸ تاڭبالاۋ بارىسىنداعى قاراما-قايشى پٸكٸرتالاستاردىڭ تۋۋ سەبەپتەرٸن جان-جاقتى عىلىمي-تەورييالىق تۇرعىدان تالداپ بەرگەن تٸلشٸ-عالىم نازيرا ەمٸرجانوۆانىڭ كٶرسەتۋٸنشە: «لاتىن گرافيكاسىن قابىلداعاننان كەيٸنگٸ ەملە ەرەجەسٸندەگٸ قيىندىق پەن الا-قۇلالىق وسى ي مەن ۋ-دى قوسار تاڭبامەن بەرۋ مەسەلەسٸندە ورىن العان جەنە عالىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قوسارمەن تاڭبالاۋ تٸلدٸڭ ەكونومييا زاڭدىلىعىنا قايشى كەلەدٸ دەگەن تۇجىرىم جاساپ, 1938 جىلى ول دىبىستاردى بارلىق جەردە بٸر عانا تاڭبامەن جازۋ تۋرالى شەشٸم شىعارعان». الايدا لاتىن گرافيكاسىنداعى ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ بٸرٸزگە تٷسٸپ, نورمالانۋى تولىق اياقتالماي جاتىپ, 1940 جىلدارى كيريلل تاڭباسىنا ٶتتٸك. كيريلل جازۋىندا دا ي مەن ۋ بٸردە قوسار, بٸردە دارا تٷردە تاڭبالانىپ, جازۋ نورماسىنداعى الا-قۇلالىق ودان ەرٸ جالعاستى: كٷلٷۋ/كٷلۋ; توقىۋ/توقۇۋ/توقۋ, جىيىن/جيىن, ٸينە/ينە ت.ب. وسىنداي قيىندىقتاردان سوڭ 1957 جىلى لينگۆيست عالىمدار جازۋدى بٸرٸزدٸ جٷيەگە تٷسٸرۋ ماقساتىندا ي مەن ۋ تاڭبالارىن قوسار ەمەس, دارا ەرٸپپەن تاڭبالايتىن ەملە ەرەجەلەرٸن قابىلدادى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ي مەن ۋ دىبىستارىن قوسار تاڭبامەن بەرۋ مەسەلەسٸ سوناۋ تٶتە جازۋ (اراب) تۇسىندا-اق ٷلكەن داۋعا اينالىپ, لاتىن گرافيكاسىن قابىلداعان جىلداردا دا كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەگەن, تەك كيريلل جازۋىندا عانا داۋعا نٷكتە قويىلدى. بۇعان قاراپ, ورىس تٸلٸنٸڭ ەسەرٸنەن سولاي بولدى دەگەن وي تۋماۋى كەرەك. كەرٸسٸنشە, قانشاما جىلدار بويعى جازۋ تەجٸريبەسٸندەگٸ الا-قۇلالىق, سونداي-اق قاتەنٸڭ كٶبٸ وسى ي مەن ۋ-دى قوسار ەرٸپپەن جازا الماۋشىلىقتان تۋىنداۋى, بالالارعا ٷيرەتۋدٸڭ اۋىرلىعى سەبەپ بولدى. دەل قازٸرگٸ تاڭدا, ي مەن ۋ-دى ەكٸ تاڭبامەن جازۋدى جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸنە ەنگٸزۋ قايتادان ۇسىنىلىپ جاتىر. الايدا تٶتە جازۋدان باستالىپ, 1957 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى بٸرٸزدٸ جٷيەگە تٷسە الماي داۋ تۋدىرعان ەرٸ جازۋداعى الا-قۇلالىققا سەبەپكەر بولعان «تاراتىپ جازۋ» (جىينالىس, ٸينەلٸك, وقۇۋ, تۇۋۇۋ ت.ب.) مەسەلەسٸن ەملەگە ەندٸرسەك, تاريح كٶرسەتكەن تەجٸريبەدەگٸ قيىندىقتارعا قايتادان ورالمايمىز با? وسى ورايدا فونەتيكا سالاسى مەن جازۋ تەوريياسىنىڭ ماماندارى ۋەلي نۇرگەلدٸ ماقاجانۇلى, بازارباەۆا زەينەپ مٷسٸلٸمقىزى, فازىلجان انار مۇراتقىزى, كٷدەرينوۆا قۇرالاي بيمولداقىزى, جۇماباەۆا جانار تٶلەندٸقىزى, ەمٸرجانوۆا نازيرا سەرٸكقىزىنىڭ عىلىمي تەورييالىق تالداۋلارى مەن تۇجىرىمدارىن باسشىلىققا العان دۇرىس دەگەن ويدامىز.
گٷلفار مامىربەك
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا»
ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ
عالىم حاتشىسى, فيلول.ع.ك.,
ۇلتتىق كوميسسييا جانىنان قۇرىلعان
ورفوگرافييالىق توپتىڭ مٷشەسٸ
