Qazaq jazýyn latyn grafikasyna kóshirýdi qolǵa alǵannan beri birneshe álipbi jobasy usynylǵany belgili: digraf, apostrof, akýt jáne ýmlaýt. Atalǵan álipbilerde belgili bir dybysty bildiretin tańbalar jetildirilip, damyp otyrǵanyn baiqaýǵa bolady. Solardyń qatarynda «i» dybysynyń tańbasy da bar.
Digrafty jáne apostrofty álipbilerde «Ii» dybysy «Ii» tańbasymen, keiingi akýtty jáne ýmlaýtty álipbilerde «i» dybysynyń bas árpi noqatpen (dot) «İi» tańbalanyp berildi. Emlelik, fonetikalyq, grafikalyq, statistikalyq negizdemege súienip jáne UNICODE standartyna sáikes tehnikalyq saraptamasy jasalyp baryp maquldandy, halyq arasynda qoldaý tapty. Endeshe, osy «Ii» dybysynyń latyn árpimen tańbalaný tarihyna kóz júgirtelik.
1924-1930 jyldary latyn álipbiine kóshý baǵytynda jaryq kórgen eńbekterde «Ii» dybysyn tańbalaýda birizdilik joq. N. Tórequlov 1924 jyly Máskeý qalasynda jariialaǵan «Jańa álipbi týraly» atty kitabynda «Ii» dybysyn latynnyń «Ýý» tańbasymen tańbalaidy, al ekinshi usynǵan jobasynda eki árippen beredi: «Ii» jáne «ý». Nege ekeni belgisiz, álipbidiń 21-rettik sanynda «Ii ý» tańbalary bir jolda ornalasqan.
H. Dosmuhamedov 1924 jyly «Aq jol» gazetinde jariialaǵan álipbiinde «Ii» dybysyn «Ii» árpimen beredi.
1924 jyly M. Myrzauly úirenýge jeńil, qoldanýǵa qolaily bolýy úshin qazaq tili dybystarynyń jýan-jińishke bolyp jup quraýyn basty kriterii retinde alý qajettigin aita otyryp, latyn álipbiine negizdelgen joba usynady. Ol da H.Dosmuhameduly sekildi «Ii» dybysyn «Ii» dep tańbalaidy.
T. Shonanuly 1927 jyly «Tilshi» gazetinde óz jobasyn jariialaidy. «Bir dybys – bir árip» qaǵidatyn ustanǵan ol qazaq tiliniń úndestik zańyn negizge ala 27 dybysty 24 tańbamen beredi. Jýan sózderge dáiekshe qoisa, jińishke bolatynyn aitady. Iaǵni jińishkertý tásilin paidalanady. Bas árip alynbaityn latynnegizdi qazaq álipbii jobasynda T. Shonanuly «i» dybysyna «i» tańbasyn qoldanady.
1928 jyly Á. Baidildauly, T. Shonanuly, I. Qabyluly, I. Jansúgiruly, Sh.Toqjigituldarynyń birlesip jasaǵan jobasynda «i» dybysy «u» árpimen tańbalanǵan. Sonymen qatar olar álipbi qataryna «i» dybysyn da engizip, ony «j» tańbasymen bergen. Bul jobada da bas árip paidalanylmaidy.
1930 jyly úkimet qaýlysymen bekitilgen latynnegizdi qazaq álipbiinde «i» dybysyna «j» árpi alynǵan. Bul álipbi 1940 jyly kirill álipbiin engizgenge deiin qoldanysta boldy.
Búgingi túrki jurtynyń latyn álipbiinde «Ii» dybysyn tańbalaýda ortaq júie bar: ol túrikte, túrkimende, qaraqalpaqta, ázirbaijanda «İi», al ózbekte bas árip noqatsyz (dot) «Ii» tańbamen usynylǵan. Sonymen qatar Batys Eýropa elderi: frantsýz, italian, nemis, aǵylshyn t.b. tilderinde «Ii» dybysy «Ii» retinde tańbalanady.
Kórip otyrǵanymyzdai, latynnegizdi qazaq álipbiindegi «Ii» dybysyn «İi» árpimen tańbalaǵanda, birinshiden, jáne eń bastysy – jalpytúrkilik álipbimen ortaqtasamyz. Ekinshiden, álemdik latyn álipbiin qoldanyp otyrǵan Eýropa, Amerika elderindegi tildermen jaqyndasamyz. Osyǵan orai álemdik deńgeide bir izge, ortaq júiege túsken tańbany qaltyrǵan jón.
Qýanysh Erǵaliev,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty,
qaýymdastyrylǵan professor,
Pavlodar memlekettik pedagogikalyq
ýniversiteti gýmanitarlyq
ǵylymdar joǵary mektebiniń dekany
