قازاق جازۋىن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋدٸ قولعا العاننان بەرٸ بٸرنەشە ەلٸپبي جوباسى ۇسىنىلعانى بەلگٸلٸ: ديگراف, اپوستروف, اكۋت جەنە ۋملاۋت. اتالعان ەلٸپبيلەردە بەلگٸلٸ بٸر دىبىستى بٸلدٸرەتٸن تاڭبالار جەتٸلدٸرٸلٸپ, دامىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. سولاردىڭ قاتارىندا «ي» دىبىسىنىڭ تاڭباسى دا بار.
ديگرافتى جەنە اپوستروفتى ەلٸپبيلەردە «يي» دىبىسى «ٸٸ» تاڭباسىمەن, كەيٸنگٸ اكۋتتى جەنە ۋملاۋتتى ەلٸپبيلەردە «ي» دىبىسىنىڭ باس ەرپٸ نوقاتپەن (dot) «İٸ» تاڭبالانىپ بەرٸلدٸ. ەملەلٸك, فونەتيكالىق, گرافيكالىق, ستاتيستيكالىق نەگٸزدەمەگە سٷيەنٸپ جەنە UNICODE ستاندارتىنا سەيكەس تەحنيكالىق ساراپتاماسى جاسالىپ بارىپ ماقۇلداندى, حالىق اراسىندا قولداۋ تاپتى. ەندەشە, وسى «يي» دىبىسىنىڭ لاتىن ەرپٸمەن تاڭبالانۋ تاريحىنا كٶز جٷگٸرتەلٸك.
1924-1930 جىلدارى لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ باعىتىندا جارىق كٶرگەن ەڭبەكتەردە «يي» دىبىسىن تاڭبالاۋدا بٸرٸزدٸلٸك جوق. ن. تٶرەقۇلوۆ 1924 جىلى مەسكەۋ قالاسىندا جارييالاعان «جاڭا ەلٸپبي تۋرالى» اتتى كٸتابىندا «يي» دىبىسىن لاتىننىڭ «ۋۋ» تاڭباسىمەن تاڭبالايدى, ال ەكٸنشٸ ۇسىنعان جوباسىندا ەكٸ ەرٸپپەن بەرەدٸ: «ٸٸ» جەنە «ۋ». نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, ەلٸپبيدٸڭ 21-رەتتٸك سانىندا «ٸٸ ۋ» تاڭبالارى بٸر جولدا ورنالاسقان.
ح. دوسمۇحامەدوۆ 1924 جىلى «اق جول» گازەتٸندە جارييالاعان ەلٸپبيٸندە «يي» دىبىسىن «ٸٸ» ەرپٸمەن بەرەدٸ.
1924 جىلى م. مىرزاۇلى ٷيرەنۋگە جەڭٸل, قولدانۋعا قولايلى بولۋى ٷشٸن قازاق تٸلٸ دىبىستارىنىڭ جۋان-جٸڭٸشكە بولىپ جۇپ قۇراۋىن باستى كريتەريي رەتٸندە الۋ قاجەتتٸگٸن ايتا وتىرىپ, لاتىن ەلٸپبيٸنە نەگٸزدەلگەن جوبا ۇسىنادى. ول دا ح.دوسمۇحامەدۇلى سەكٸلدٸ «يي» دىبىسىن «ٸٸ» دەپ تاڭبالايدى.
ت. شونانۇلى 1927 جىلى «تٸلشٸ» گازەتٸندە ٶز جوباسىن جارييالايدى. «بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپ» قاعيداتىن ۇستانعان ول قازاق تٸلٸنٸڭ ٷندەستٸك زاڭىن نەگٸزگە الا 27 دىبىستى 24 تاڭبامەن بەرەدٸ. جۋان سٶزدەرگە دەيەكشە قويسا, جٸڭٸشكە بولاتىنىن ايتادى. ياعني جٸڭٸشكەرتۋ تەسٸلٸن پايدالانادى. باس ەرٸپ الىنبايتىن لاتىننەگٸزدٸ قازاق ەلٸپبيٸ جوباسىندا ت. شونانۇلى «ي» دىبىسىنا «ٸ» تاڭباسىن قولدانادى.
1928 جىلى ە. بايدٸلداۇلى, ت. شونانۇلى, ٸ. قابىلۇلى, ٸ. جانسٷگٸرۇلى, ش.توقجٸگٸتۇلدارىنىڭ بٸرلەسٸپ جاساعان جوباسىندا «ي» دىبىسى «u» ەرپٸمەن تاڭبالانعان. سونىمەن قاتار ولار ەلٸپبي قاتارىنا «ي» دىبىسىن دا ەنگٸزٸپ, ونى «j» تاڭباسىمەن بەرگەن. بۇل جوبادا دا باس ەرٸپ پايدالانىلمايدى.
1930 جىلى ٷكٸمەت قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلگەن لاتىننەگٸزدٸ قازاق ەلٸپبيٸندە «ي» دىبىسىنا «j» ەرپٸ الىنعان. بۇل ەلٸپبي 1940 جىلى كيريلل ەلٸپبيٸن ەنگٸزگەنگە دەيٸن قولدانىستا بولدى.
بٷگٸنگٸ تٷركٸ جۇرتىنىڭ لاتىن ەلٸپبيٸندە «يي» دىبىسىن تاڭبالاۋدا ورتاق جٷيە بار: ول تٷرٸكتە, تٷركٸمەندە, قاراقالپاقتا, ەزٸربايجاندا «İٸ», ال ٶزبەكتە باس ەرٸپ نوقاتسىز (dot) «ٸٸ» تاڭبامەن ۇسىنىلعان. سونىمەن قاتار باتىس ەۋروپا ەلدەرٸ: فرانتسۋز, يتاليان, نەمٸس, اعىلشىن ت.ب. تٸلدەرٸندە «يي» دىبىسى «ٸٸ» رەتٸندە تاڭبالانادى.
كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, لاتىننەگٸزدٸ قازاق ەلٸپبيٸندەگٸ «يي» دىبىسىن «İٸ» ەرپٸمەن تاڭبالاعاندا, بٸرٸنشٸدەن, جەنە ەڭ باستىسى – جالپىتٷركٸلٸك ەلٸپبيمەن ورتاقتاسامىز. ەكٸنشٸدەن, ەلەمدٸك لاتىن ەلٸپبيٸن قولدانىپ وتىرعان ەۋروپا, امەريكا ەلدەرٸندەگٸ تٸلدەرمەن جاقىنداسامىز. وسىعان وراي ەلەمدٸك دەڭگەيدە بٸر ٸزگە, ورتاق جٷيەگە تٷسكەن تاڭبانى قالتىرعان جٶن.
قۋانىش ەرعاليەۆ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور,
پاۆلودار مەملەكەتتٸك پەداگوگيكالىق
ۋنيۆەرسيتەتٸ گۋمانيتارلىق
عىلىمدار جوعارى مەكتەبٸنٸڭ دەكانى
