Foto: news.un.org
Qazaqstan áielderi joǵary bilimdi jáne olardyń bilim berý qurylymyndaǵy úlesi aitarlyqtai joǵary. Áielder qashanda igi isterdiń bastamashysy bolyp keledi. Ásirese, áielderdiń ǵylymǵa qosqan úlesi zor. Qazirgi qoǵamdaǵy áiel mártebe men kásipke ie, onyń jańa qundylyqtary men qajettilikteri bar, – dep habarlaidy Ult.kz.
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanda ǵylym kandidattary men doktorlarynyń sany eki esege jýyq ósti. Olardyń arasynda áielderdiń úlesi 52 paiyzǵa jýyqtady. Bir jarym myńnan astam adam (1,7 myń) PhD dárejesine ie bolsa, olardyń 53,5%-y hanymdar. Elimizdegi joǵary oqý oryndarynda 58 paiyzyn áielder quraidy. Qai ýaqytta da jeke tulǵanyń da, memlekettiń de qalyptasýynda áielder mańyzdy ról atqardy.
Osyǵan orai elimizde ǵylymnyń damýynda jáne elimizdiń barlyq salalarynda áiel ǵalymdardyń rólin aiqyndaityn «Qazaqstannyń ǵalym áielderi» atty entsiklopediia da jaryq kórgen. Entsiklopediia ómir boiy «ǵylym men bilimge» qyzmet etken qazaqtyń kórnekti zertteýshileri umytylmas úshin daiyndalǵan.
Áielderdiń ǵylymdaǵy róli zor. Bul salada áielderdiń áleýeti zor jáne ǵylymdy damytýdyń strategiialyq baǵyttaryn júzege asyrýda mańyzdy ról atqarady. Árine, qoǵamnyń negizi – bilim men ǵylym ozyq ideialardyń uiytqysy bolýy kerek. Qazaqstannyń ǵalym áielderiniń mindeti – jastar arasynda otbasy tárbiesine basymdyq berý.
Birikken Ulttar Uiymy (BUU) Bas Assambleiasynyń uiǵarymymen 11 aqpanda ǵylymdaǵy áielder kúni atalyp ótiledi. Álemdegi ǵalymdar arasynda áielderdiń úlesi 33,3% quraidy. IýNESKO uiymynyń pikirinshe, ǵylymdaǵy genderlik teńsizdiktiń sebebi qoǵamda qalyptasqan ártúrli áleýmettik jáne mádeni stereotipter bolyp tabylady. Mysaly, keibir salalardy tek erkekterge (matematika, fizika, injeneriia) nemese áielderge (óner, bilim berý) bólý siiaqty arhaikalyq ideialar áli de bar jáne áielder óz mansabynyń esebinen bala tárbieleýdi birinshi orynǵa qoiady. Bul uǵym aimaqqa bailanysty deńgeii ózgergenimen, álemniń barlyq elderinde kezdesedi.
Al Qazaqstandaǵy ǵalymdardyń 50 paiyzdan astamy áielder, olar elimizde otandyq ǵylymdy damytyp, búkil sanaly ǵumyryn ǵylymǵa arnaǵan. Postkeńestik elderdiń statistikasyna úńilmeseńiz, Qazaqstan ǵylymdaǵy áielder sany boiynsha 52% (ótken jylǵy kórsetkish) úshinshi orynda tur. Birinshi orynda 59 paiyzben Ázirbaijan, ekinshi orynda 52,7 paiyzben Grýziia tur. Ǵylymdaǵy áielder sany boiynsha Resei (39,2%) men Tájikstan (38,4%) tizimde sońǵy orynda tur.
Joǵaryda aitqanymyzdai, búkil sanaly ǵumyryn elimizde ǵylymdy damytýǵa arnap, onyń Qazaqstandaǵy kóshbasshylardyń úshtigine enýine úles qosqan keibir áielderge toqtalaiyq.
Máriiam Almardanova – qazaqtyń ulttyq sút ónimderin biotehnologiialyq ázirleýshi;
Almagúl Muzǵybaeva – balalardaǵy sozylmaly gastritti diagnostikalaý ádistemesiniń avtory;
Mádina Sársenova – qurylys materialdaryn qaita óńdeý arqyly sýdy tazartýdyń innovatsiialyq ádisiniń avtory.
Sońǵy jyldary ǵalym Kúnsulý Zákáriianyń esimi jii atalyp júr. Onyń esimi, ásirese, koronavirýstyq pandemiia elde bolǵan kezde keńinen tanymal boldy. Qazaqstandaǵy mańyzdy ǵylymi jańalyqtardyń biri, iaǵni biolog Kúnsulý Zakariia bastaǵan bir top ǵalymdar QazVac vaktsinasyn jasap shyǵardy. Bul jańalyq ǵylym salasyndaǵy úlken jetistikterdiń biri ǵana emes, kóptegen adamdardyń ómirin saqtap qaldy. Jalpy, álemde de, Qazaqstanda da koronavirýstyq indet keń taraǵan kezde ǵylymǵa erekshe kóńil bólý keregin jaqsy túsindi. Sondyqtan búginde elimizde ǵylymǵa bólinetin granttar kóbeiip, ǵalymdardy qoldaý sharalary kúsheitilgenin aita ketken jón.
Halyqaralyq ǵylymdaǵy áielder men qyzdar kúni qarsańynda BUU Bas hatshysy Antoniý Gýterrish ǵylymda áielder men qyzdar neǵurlym kóp bolsa, ǵylym salasy da soǵurlym jaqsy damitynyn aitty. Ol «Áielder men qyzdar ǵylymi jumys kúshin keńeitip, ǵylym men tehnologiia salasyn jańa perspektivalarmen baiytyp, zertteý salasyna ártúrlilik ákeledi» degen pikirin bildirgen bolatyn.
Sonymen qatar, Bas hatshy ǵylymdaǵy áielderdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa jáne taptaýryn, jańsaq pikirler men kedergilerdi joiýǵa shaqyrdy. Óitkeni, ǵalymdardyń aitýynsha, ǵylymi jańalyqtar ashý úshin 100 paiyz ǵylymǵa arnaý kerek. Biraq muny isteý áielderge qiynyraq, óitkeni áiel bala týyp, bala baǵýmen, úi sharýasymen ainalysady. Bul da mańyzdy sharýa.
Professor, doktor Janar Temirbekova qazaqstandyq BAQ ókilderine bergen suhbatynda ár salada genderlik teńsizdikti joiý úshin elde áiel basshylar kóp bolýy kerek deidi.
«Biz sheshim qabyldaityn áielderdiń sanyn kóbeitýimiz kerek. Kásiporyndarǵa nemese memleketke qatysty sheshimder qabyldanatyn basqarý deńgeiinde áielder neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym áielder máselesi kún tártibinde bolady», - deidi ol.
Jalpy dástúr boiynsha ǵalymdardyń ǵylymǵa qosqan úlesi jariialanymdar sanymen baǵalanady. Degenmen, sarapshylardyń pikirinshe, bul árdaiym bola bermeidi.
Qazaqstanda áielderdiń ǵylym salasyna qatysýyn arttyrý boiynsha qabyldanǵan sharalardyń júieli túrde júzege asyrylyp jatqanyn atap ótýge bolady. Buǵan statistikalyq kórsetkishter dálel. Búgingi tańda sońǵy málimetter boiynsha elimizdegi ǵalymdardyń 54 paiyzy áielder. Bul jaman kórsetkish emes.
