فوتو: news.un.org
قازاقستان ەيەلدەرٸ جوعارى بٸلٸمدٸ جەنە ولاردىڭ بٸلٸم بەرۋ قۇرىلىمىنداعى ٷلەسٸ ايتارلىقتاي جوعارى. ەيەلدەر قاشاندا يگٸ ٸستەردٸڭ باستاماشىسى بولىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, ەيەلدەردٸڭ عىلىمعا قوسقان ٷلەسٸ زور. قازٸرگٸ قوعامداعى ەيەل مەرتەبە مەن كەسٸپكە يە, ونىڭ جاڭا قۇندىلىقتارى مەن قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار, – دەپ حابارلايدى Ult.kz.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قازاقستاندا عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارىنىڭ سانى ەكٸ ەسەگە جۋىق ٶستٸ. ولاردىڭ اراسىندا ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ 52 پايىزعا جۋىقتادى. بٸر جارىم مىڭنان استام ادام (1,7 مىڭ) PhD دەرەجەسٸنە يە بولسا, ولاردىڭ 53,5%-ى حانىمدار. ەلٸمٸزدەگٸ جوعارى وقۋ ورىندارىندا 58 پايىزىن ەيەلدەر قۇرايدى. قاي ۋاقىتتا دا جەكە تۇلعانىڭ دا, مەملەكەتتٸڭ دە قالىپتاسۋىندا ەيەلدەر ماڭىزدى رٶل اتقاردى.
وسىعان وراي ەلٸمٸزدە عىلىمنىڭ دامۋىندا جەنە ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق سالالارىندا ەيەل عالىمداردىڭ رٶلٸن ايقىندايتىن «قازاقستاننىڭ عالىم ەيەلدەرٸ» اتتى ەنتسيكلوپەدييا دا جارىق كٶرگەن. ەنتسيكلوپەدييا ٶمٸر بويى «عىلىم مەن بٸلٸمگە» قىزمەت ەتكەن قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ زەرتتەۋشٸلەرٸ ۇمىتىلماس ٷشٸن دايىندالعان.
ەيەلدەردٸڭ عىلىمداعى رٶلٸ زور. بۇل سالادا ەيەلدەردٸڭ ەلەۋەتٸ زور جەنە عىلىمدى دامىتۋدىڭ ستراتەگييالىق باعىتتارىن جٷزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ەرينە, قوعامنىڭ نەگٸزٸ – بٸلٸم مەن عىلىم وزىق يدەيالاردىڭ ۇيىتقىسى بولۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ عالىم ەيەلدەرٸنٸڭ مٸندەتٸ – جاستار اراسىندا وتباسى تەربيەسٸنە باسىمدىق بەرۋ.
بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ) باس اسسامبلەياسىنىڭ ۇيعارىمىمەن 11 اقپاندا عىلىمداعى ەيەلدەر كٷنٸ اتالىپ ٶتٸلەدٸ. ەلەمدەگٸ عالىمدار اراسىندا ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ 33,3% قۇرايدى. يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ پٸكٸرٸنشە, عىلىمداعى گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸكتٸڭ سەبەبٸ قوعامدا قالىپتاسقان ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني ستەرەوتيپتەر بولىپ تابىلادى. مىسالى, كەيبٸر سالالاردى تەك ەركەكتەرگە (ماتەماتيكا, فيزيكا, ينجەنەرييا) نەمەسە ەيەلدەرگە (ٶنەر, بٸلٸم بەرۋ) بٶلۋ سيياقتى ارحايكالىق يدەيالار ەلٸ دە بار جەنە ەيەلدەر ٶز مانسابىنىڭ ەسەبٸنەن بالا تەربيەلەۋدٸ بٸرٸنشٸ ورىنعا قويادى. بۇل ۇعىم ايماققا بايلانىستى دەڭگەيٸ ٶزگەرگەنٸمەن, ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸندە كەزدەسەدٸ.
ال قازاقستانداعى عالىمداردىڭ 50 پايىزدان استامى ەيەلدەر, ولار ەلٸمٸزدە وتاندىق عىلىمدى دامىتىپ, بٷكٸل سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان. پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ ستاتيستيكاسىنا ٷڭٸلمەسەڭٸز, قازاقستان عىلىمداعى ەيەلدەر سانى بويىنشا 52% (ٶتكەن جىلعى كٶرسەتكٸش) ٷشٸنشٸ ورىندا تۇر. بٸرٸنشٸ ورىندا 59 پايىزبەن ەزٸربايجان, ەكٸنشٸ ورىندا 52,7 پايىزبەن گرۋزييا تۇر. عىلىمداعى ەيەلدەر سانى بويىنشا رەسەي (39,2%) مەن تەجٸكستان (38,4%) تٸزٸمدە سوڭعى ورىندا تۇر.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بٷكٸل سانالى عۇمىرىن ەلٸمٸزدە عىلىمدى دامىتۋعا ارناپ, ونىڭ قازاقستانداعى كٶشباسشىلاردىڭ ٷشتٸگٸنە ەنۋٸنە ٷلەس قوسقان كەيبٸر ەيەلدەرگە توقتالايىق.
مەرييام الماردانوۆا – قازاقتىڭ ۇلتتىق سٷت ٶنٸمدەرٸن بيوتەحنولوگييالىق ەزٸرلەۋشٸ;
الماگٷل مۇزعىباەۆا – بالالارداعى سوزىلمالى گاستريتتٸ دياگنوستيكالاۋ ەدٸستەمەسٸنٸڭ اۆتورى;
مەدينا سەرسەنوۆا – قۇرىلىس ماتەريالدارىن قايتا ٶڭدەۋ ارقىلى سۋدى تازارتۋدىڭ يننوۆاتسييالىق ەدٸسٸنٸڭ اۆتورى.
سوڭعى جىلدارى عالىم كٷنسۇلۋ زەكەرييانىڭ ەسٸمٸ جيٸ اتالىپ جٷر. ونىڭ ەسٸمٸ, ەسٸرەسە, كوروناۆيرۋستىق پاندەمييا ەلدە بولعان كەزدە كەڭٸنەن تانىمال بولدى. قازاقستانداعى ماڭىزدى عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ, ياعني بيولوگ كٷنسۇلۋ زاكارييا باستاعان بٸر توپ عالىمدار QazVac ۆاكتسيناسىن جاساپ شىعاردى. بۇل جاڭالىق عىلىم سالاسىنداعى ٷلكەن جەتٸستٸكتەردٸڭ بٸرٸ عانا ەمەس, كٶپتەگەن ادامداردىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالدى. جالپى, ەلەمدە دە, قازاقستاندا دا كوروناۆيرۋستىق ٸندەت كەڭ تاراعان كەزدە عىلىمعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋ كەرەگٸن جاقسى تٷسٸندٸ. سوندىقتان بٷگٸندە ەلٸمٸزدە عىلىمعا بٶلٸنەتٸن گرانتتار كٶبەيٸپ, عالىمداردى قولداۋ شارالارى كٷشەيتٸلگەنٸن ايتا كەتكەن جٶن.
حالىقارالىق عىلىمداعى ەيەلدەر مەن قىزدار كٷنٸ قارساڭىندا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش عىلىمدا ەيەلدەر مەن قىزدار نەعۇرلىم كٶپ بولسا, عىلىم سالاسى دا سوعۇرلىم جاقسى داميتىنىن ايتتى. ول «ەيەلدەر مەن قىزدار عىلىمي جۇمىس كٷشٸن كەڭەيتٸپ, عىلىم مەن تەحنولوگييا سالاسىن جاڭا پەرسپەكتيۆالارمەن بايىتىپ, زەرتتەۋ سالاسىنا ەرتٷرلٸلٸك ەكەلەدٸ» دەگەن پٸكٸرٸن بٸلدٸرگەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار, باس حاتشى عىلىمداعى ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا جەنە تاپتاۋرىن, جاڭساق پٸكٸرلەر مەن كەدەرگٸلەردٸ جويۋعا شاقىردى. ٶيتكەنٸ, عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي جاڭالىقتار اشۋ ٷشٸن 100 پايىز عىلىمعا ارناۋ كەرەك. بٸراق مۇنى ٸستەۋ ەيەلدەرگە قيىنىراق, ٶيتكەنٸ ەيەل بالا تۋىپ, بالا باعۋمەن, ٷي شارۋاسىمەن اينالىسادى. بۇل دا ماڭىزدى شارۋا.
پروفەسسور, دوكتور جانار تەمٸربەكوۆا قازاقستاندىق باق ٶكٸلدەرٸنە بەرگەن سۇحباتىندا ەر سالادا گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸكتٸ جويۋ ٷشٸن ەلدە ەيەل باسشىلار كٶپ بولۋى كەرەك دەيدٸ.
«بٸز شەشٸم قابىلدايتىن ەيەلدەردٸڭ سانىن كٶبەيتۋٸمٸز كەرەك. كەسٸپورىندارعا نەمەسە مەملەكەتكە قاتىستى شەشٸمدەر قابىلداناتىن باسقارۋ دەڭگەيٸندە ەيەلدەر نەعۇرلىم كٶپ بولسا, سوعۇرلىم ەيەلدەر مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸندە بولادى», - دەيدٸ ول.
جالپى دەستٷر بويىنشا عالىمداردىڭ عىلىمعا قوسقان ٷلەسٸ جارييالانىمدار سانىمەن باعالانادى. دەگەنمەن, ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل ەردايىم بولا بەرمەيدٸ.
قازاقستاندا ەيەلدەردٸڭ عىلىم سالاسىنا قاتىسۋىن ارتتىرۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالاردىڭ جٷيەلٸ تٷردە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. بۇعان ستاتيستيكالىق كٶرسەتكٸشتەر دەلەل. بٷگٸنگٸ تاڭدا سوڭعى مەلٸمەتتەر بويىنشا ەلٸمٸزدەگٸ عالىمداردىڭ 54 پايىزى ەيەلدەر. بۇل جامان كٶرسەتكٸش ەمەس.
