Gúlzat qarapaiym qyzdardyń qatarynan emes-ti. Jumsaq minezimen, jarasymdy qylyǵymen mańaiyndaǵynyń bárin úiirip áketetin. Kúndelikti ómirde biiazy jar, adal qurby qalpynan tanbai, dos-jarannyń iltipatynda júretin. Al onyń ońashada oiǵa shomyp, qaǵaz-qalamǵa jan bitirer jazýshylyq qabileti mektep kezinen qalyptasyp úlgergen. Alǵash QazUÝ-ǵa túskennen áserli áńgimelerimen kózge túsip, ádebietshi jastardyń ortasynda boldy. Stýdenttik jyldardaǵy jazǵan-syzǵandary qazaq internet basylymdarynda jaryq kórgen sátteri kóp. Birneshe týyndysy ujymdyq «Jezqońyraý», «Báisheshek» jinaqtarynda jariialandy. Bir jyldary «Qazaq ádebieti» gazetiniń ózi talantty jasqa tórin usyndy. Gúlzattyń bas gazette jariialanǵan sol áńgimesi jurtshylyqtyń ystyq yqylasyna bólengen-di. ...Amal qansha, jazmyshtan ozmysh joq degen. Beimezgil habar bárimizdi eseńgiretip ketti. Jiyrmadan endi asqan jastyń aramyzdan erte ketkeni – orny tolmas ókinish... Aldaǵy ýaqytta Gúlzattyń barlyq shyǵarmalary toptastyrylǵan jinaq oqyrmanǵa jol tartady. Búgin kópshilik nazaryna bir áńgimesin usynýdy jón kórdik.
Sherhan Talap
APAMNYŃ ShYRAǴY
Kenezem keýip ketkesin dorbamnan alyp «Saryaǵashtyń» qutysyna quiylǵan qudyqtyń muzdai sýyn qylǵyttym. Endi jartysy qaldy. Sý emes, joldyń. Bir shaqyrymdaiy ǵana. Shóldegenim bolmasa sharshamaǵan em, sap-salqyn sý demde boiymdaǵy ystyqty syrtqa teýip, tyńaityp tastady. Kún janyp tur. Qara tasqa jumyrtqa qýyryp alsa bolǵandai. Shaqyraiǵan betin kólegeiler bir shókim bult joq-aý. Kókjiekte, meniń qarsy tusymnan soltústik-shyǵysqa qarai dóńgelene qart Qarataý sozylyp jatyr. Aldymda – Qos Tura. Qazir myna qyrǵa shyqsam, bizdiń aýyldan kórinbeitin Jetim Tura men mundalaidy. Sodan bastap Qarataýdyń tóbeleri jerge jaqyndai beredi, jaqyndai beredi....
Tápishkemdi qolyma alyp shańdata júgirdim. Bar ekpinimmen kele jatyp kilt toqtap, artqa buryla qaldym. Kele jatqan jolmen qosa ózimniń de bir sátke shańnyn arasynda qalyp qoiǵanyma máz bolyp turǵanymda, tabanymdy topyraq kúidirip bara jatqanyn sezdim. Qansha ýaqyt shydai alatynym qyzyq kórindi de, tapjylmadym. Tura-tura janym shyrqyraǵanda aiaqkiimimdi qaita ilip aldym.
Bul maldyń óriske baryp-keletin joly. Maida, jumsaq topyraq jol. Joldyń uzyna boiyna bir qyltanaq – tiken, jantaq, kerek deseńiz ánsheiin shóp te óspegen. Basyna-aiaq borpyldap jatqan qońyr topyraq. Jańbyr jaýǵanda birigip qalady da, maldar jaiylymǵa bir baryp kelgennen qaita qalpyna keledi. Bizdiń «Jaryspaq» oinaityn alańymyz da osy. Qoi-siyr kelip, oryndy-ornyna jaiǵasqan soń, jup-jup bolyp jalańaiaq júgirip, shýlap, endi basylǵan shańdy qaita kóteremiz.
Shańqai tús. Kezek kelip, qoi baǵyp ketken ákeme túski as apara jatqan betim. Zatym qyz bolsa da, úidiń jalǵyzymyn. Sol úshin uldai kórip, anamnyń jumsaǵan túri. Saidaǵy «Domalaq ananyń» aq kúmbeziniń ushtary kóringende, art jaqtan attyń tuiaǵy tarsyldady. Shyraq eken. Qasqabasyn sonadaidan tanyp, qýana júgirdim. Arqasyna mingestirip aldy.
– Ákeme kele jatyrsyz ba?
– Ákeńdi qaitem? Seni jetkizip tastaiyn dep kele jatyrmyn. Jańa úilerińe barsam, anań seni osylai jumsap jiberdim deidi. Ursyp berdim nege jumsaisyń dep... – Ótirik aityp kele jatqanyn bilsem de, máz bolyp qaldym. Úiden shyqqannan anamnyń jumsaǵanyna ókpem qara qazandai áli tyrsiyp kele jatyr edim, Shyraqtyń «urystym» degeninen aiyzym qanyp, ishtei «Men jańa barmaimyn degende ursyp ediń, qalai eken?» dedim.
«Domalaq ananyń» aldynan ótkende úlkenderden kórgenimdi qaitalap, kúbirlei bet sipadym. Bala Bógen kórindi. Sonaý Qosturadan bastaý alǵan Bógen ózeni soltústikti bizdiń aýylǵa jetpei eki aiyrylady da, osy Bala Bógeni aýyldyń ońtústik-shyǵysyn, Úlken bógeni soltústik-batysyn ainala qorshai ótip, ońtústiginde qaita birigedi. Áne, anaý – Domalaq ana bulaǵy. Qoldan qazyp qoiǵan tik jartas sekildi tóbeniń túbinen bastalyp, Bala Bógenge qosylady. Kesene men ózenniń arasynda úlken qyr bar. Tóbesi – zirat. Sol qyrdyń etegi ala qoilardyń birazy jýsap jatyr eken, endi bir bóligi ózendi órlei jamyrap barady. Bógendi qiyp ótetin tas jolǵa jaqyndap qalǵan qoilardy qaiyryp ákem júr. Kúreń at qazyqtalyp turǵan jerge jaqyn qarataldyń kóleńkesine keldik. Taldyń túbinde ákem oqýǵa ala shyqqan E.Turysovtyń «Temirlany» kishkene kópshiktiń ústinde tóńkerilip jatyr. Biz jaiǵasqansha ákem de keldi. Anam daiyndap bergen astan úsheýlep jep aldyq. Men baryp bulaqtan sý ákeldim. Ekeýi áńgimelesip bolǵan soń, bizdi qoidyń basyna qaldyryp, ákem qyrǵa shyǵyp ketti. Ne sebepten ketkeni belgili. Quran baǵyshtaidy, qoqystardan tazartady. «Men de baraiynshy?» degim keldi de, tilimdi tistedim. Óitkeni maǵan barý kerek bolsa suramai-aq ertip keter edi. Al ákem ózi ketti. Demek barmaǵanym durys dep oiladym. Shyraqqa qarasam, ádettegisinshe bilegindegi tyrtyqty sipap otyr eken. Osy bir qarys tigis ornyn únemi sonsha aimalap otyrǵanyn túsinbeitinmin. Talai ret suraǵam da ózinen. Jaishylyqta suraq qoisam toqtata almaityn aǵamnyń aýzyn dál osyǵan kelgende ashqyza almaimyn...
– Apam da ana jerde jatyr ma? – dep suradym ákem ketken baǵytqa qarap.
– Iáááá, sol jerde... Jaqynda men de baryp qalarmyn apańnyń qasyna.. – dedi...
«Alja-aljasy shyǵyp otyrǵandai munysy nesi?! Oilanyp sóilemei me eken?!» dep tyjyrynyp, júregimniń ezilgenin bildirgim kelmei alardym. Janaryna qaraǵanymda ishim taǵy qylp ete qaldy: Sharasy jasqa tolyp, myna jaryqqa qimastyqpen qarap tur eken. Shydai almai, júgire jóneldim. Ańyrap kelem. «Nege olai aitady?!» deimin ókire. Ana biik qyrdyń tóbesindegi sansyz tóbeshikteri bar bóligi – alǵan baǵytym. Apama kelem. «Apa, ursyp bershi oǵan! Nege óitip aitady?! Endi aitpasyn! Ol seni tyńdaidy ǵoi. «Aitpa!» dep aitshy!..» deimin barǵan soń...
...Beiit basyna alǵash kirýim. Jooq. Kishkentaiymyzda talai «taptaǵanbyz». Orystardikin. Iá, jaiylym jaqta kólemi aiadai ǵana mazar kórinip turatyn. Hristiandardyń «pasha» deitin merekesi kezinde, zirat turǵyndarynyń týystary bolýy kerek, máshinemen kelip, syrty túrli túske boialǵan jumyrtqalar qoiyp ketetin. Aýylda barlyǵymyz taýyq asyraimyz. Bazardyń jumyrtqasyn kórmegen bizderge ol bir tańsyq. Máshine kelgennen ańdimyz oiynnyń bárin toqtatyp. Ot aldyryp, uzap ketkennen júgiremiz jarysa. Sońynda qalyp qoiǵandarymyz arttan: «Molaǵa qarai júgirmeidi!» dep daýystaityn. Keide tyńdasaq, keide estimeimiz. Sonda deimin-aý, biz orystardy adam, olardyń jatqan jerlerin beiit retinde kórmegenbiz be?.. Eshteńe sezinbei, beimaral attap túsip-shyǵyp júre berýshi ek.
Al endi myna úreidi qara! Álginde apama aitam degen aryzym da oiymnan shyǵyp ketken. Qorshalǵany bar, qorshamaǵany bar búiidei tompiǵan úiindiler. Biriniń topyraǵy keýip úlgirmeen, biri jermen-jeksen. Biriniń basyna belgi qoiylǵan, endi birinde eshteńe joq. Dál aiaǵymnyń astynda da bireý jatqandai attap basýǵa qoryqtym. Qara terge túsip, bar denem muzdap ketti. «Mynalardyń ishinen apamdy qalai tabam?» deimin ózime kúbirlep. Ainala kózimmen sholyp shyǵyp em, belgitastyń birindegi sýret apama uqsap ketti. Biik jerlerdi ainalyp ótip kelip, tize búge keskinge úńildim. Tula boiym qalshyldap sala berdi. Joq. Apam emes. Biraq... «Mynaý ne?!» Tóńkerilgen astaýdai bolyp jatqan qabirdi shur-esik etip tastap, byjynaǵan birdeńeler júr. Buryn kórmegen jándikter adam janyn alatyn Ázireiildei kórindi. Qumyrsqa deiin desem, buryn-sońdy kórgen eń úlken qumyrsqam mynanyń jartysynan keledi. Pishini de ózgeshe. Qorqynyshty. Topyraq astyndaǵynyń etin jep, súiegin kemirip júr ǵoi bular! Osyny oilaǵanda, órmelep, meni de tiridei mújip jatqandi qol-aiaǵym jybyrlap, denem titirkenip ketti. Asyǵys turyp, jyldamdata júre berdim. Úiilgen topyraqty shóp qaýmalaǵany men myna zalymdardyń órýine qaraǵanda, kómýli pendeniń jaiǵasqanyna kóp bolmaǵan siiaqty. Sol kezde men ólerdei qoryqqan «Ázireiil» – arqasynda tóńkigen órkeshi bar túie-qumyrsqa eken...
Anadaida kúibeńdep júrgen ákemdi kózim shaldy da, solai qarai aiańdap basa berdim. Kenet... apam kóz aldyma kele qaldy da qorqynyshtyń bári tym-tyraqai joǵaldy. Myna topyraqtyń astynda apam bar-aý! Meniń altyn apam! Janary jumýly... meiirimdi júzin kúrektep alynǵan topyraq jaýyp jatyr, jaýyp jatyr. Kórinbei qaldy. Kózime jas toly. Senbeimin. Meniń apam topyraqtyń astynda emes, aspanda! Buryn bári solai aitatyn edi, endi jerdiń astynda deidi. Ótirikshiler! Jasym tyiylmai ákemniń janyna keldim. Qorshaýdyń qisaiǵan jerlerin túrtkilep júr eken. Al temir sharbaqtyń ishinde úsh tómpeshik: ájem, atam, sosyn... sosyn apam... Aq jaýlyǵyn oranyp, maǵan qarap tur: «Keldiń be, qarashyǵym?! Saǵyndym ǵoi!..» – deidi.
– Apa-a-aa! – dedim ókire jylap. Ákem meni baiqamaǵan eken, jalt qarady. Myna beisaýyt júrisimdi jaqtyrmady ma eken dep ishten tyna, jym boldym.
...Taiap keldi de, «Sen de saǵyndyń ba? – dep, baýyryna basty. Endi maǵan esh pende toqtaý sala almaidy. Jylai berem, jylai berem...
...Osy oqiǵadan soń úsh jyl ótti. Eseidim. Qýandym. Muńaidym. Kúldim. Jyladym. Alaida este qalǵany ilýde bireý ǵana. Dál sol kún esimde qalsa da, umyt bolǵan tustary bar eken. Ol araǵa ýaqyt salmai-aq jadymnan alystapty. Úsh jyldan soń barmaǵymdy tistete qita oraldy sanama. Keýdemde jan barda eshqashan, eshqaida ketpeitinin de bilem. Biraq... jegi qurttai jep, qajap ótedi. Óitkeni, kesh, óte kesh...
Apam ony Shyraq deitin. Ákemniń nemere inisi. Úii aýyldyń ortasyndaǵy úlken qyrdyń arǵy betinde. Ol qyrat eki otbasynyń bir shańyraq múshelerindei aralasýyna kedergi bola almady. As-sýymyz ǵana emes, qupiia-syrlarymyz da ortaq edi. Apamnyń jany Shyraq tátemniń ústinde bolyp kórinetin. Kei-keide ishtei qyzǵanyp ta qalam. Úige kelgende jaqtyrmai otyrǵanym, meni erkeletip, moinyna sala kótergennen-aq seiilip sala beretin. Óitkeni bala bolsam da, Shyraqtyń Bizdiń Otbasyǵa degen shynaiylyǵy men aq kóńilin sezýshi em. Ákemnen bastap bári ony azan shaqyrylyp qoiylǵan esimimen Nurlan dep ataityn. Al men apamnyń qyzy bolǵasyn, ózimshe, Shyraq deimin...
Maǵan qyzyq... qaitalap surai berem: «Apa, ne úshin Shyraq deisiz ony?». Ádettegishe, apamnan buryn ózi sóilep:
– Bir jyly qysta qatty boran turdy, – dep bastaidy. Men álgi suraǵymdy qoiǵan saiyn estitin jattandy jaýabym bolsa da, kúlip qoiyp tyńdai berem. – Daýyl bolǵanda sumdyq. Taldar tamyrymen qoparylyp, úilerdiń shatyrlaryn ushyryp, sharbaqtardy qiratyp ketip jatty. Qansha ot jaqsaq ta úi jylymady. Óitkeni, aýyldyń terezeleri mynandai, – deidi jamalǵan áinekti kórsetip.. – jel degen bále ineniń ushyndai ashyqtan ótip ketedi ǵoi. Aýylǵa qazirgidei aptasyna emes, aiyna bir-eki ret qana jaryq beretin. Biraq jel symnyń bárin úzip tastaǵan. Mynamen kúni-túni otyramyz. – Óleýsirep janyp, áineginiń syna oiylǵan jeri gazetpen jamalǵan shyraqtyń piltesin shyǵarady. – ...Sodan bir kúni apań qoradan tezek ákelýge barady ǵoi túnde panarmen.
– Iá? – deimin yntyǵa qostai túsip.
– Sol panaryn jel ushyryp, synyp qalady, – Osy jerine kelgende qorqynyshty birdeńe aitatyndai daýsyn ózgertip, qolyn ary-beri erbeńdetedi. Sodan soń birden: «Endi senderde bir-aq sham qaldy ǵoi?» – deidi únin oqys ózgertip.
– Iá.
– Shammen boranda dalaǵa shyǵa almaisyńdar. Panarlaryń joq bolyp qinalyp qalǵan kezderiń eken. Bir kúni mal jaiyp bolǵasyn keshtetip, kúigen dúnie kúiip ketsin dep senderge kelgen edim. Tún bolǵasyn men de panarmen júrem ǵoi. Senderden sadaǵa dedim de panarymdy senderge qaldyryp kettim. Apań aitty «Seni Panar deiin búginnen bastap» dep. Men «Panary nesi?!» dep shyr-pyr bolyp, «Odan da Shyraq dep ait» dedim. Boldy. Sodan beri Shyraqpyn, – dep oinaqylanyp kep, taýyp aittym degendei ózine riza keiipte rahattan kúledi.
– Ótirikshi, - dep men de burtiyp qalam.
– Balanyń miyn ashytyp... jóndi áńgime aitýdy bilmeisiń... – dep, apam kózimshe urysqan boldy da maǵan qarap, – meniń jaryǵym bolǵasyn Shyraq deimin, – deidi.
– Ol qalai?
Aitqanyn uǵyna alatyn jasqa jetpegenimdi bilgendei, qalai túsindirerin oilap ketedi. Osy kezde ákem aralasyp:
– Áne, qarashy, táteńniń kózinde shyraq janyp tur. Kórdiń be? – Ústeldiń ústindegi mai shamnyń jaryǵyn onyń kózinen kórem de, basymdy izeimin. – Sol úshin. Onyń kózi únemi osylai janyp turady, – dep túsindiredi.
– Mysyqtyń kózi siiaqty ma? – deimin, qarańǵy úide eki núkte bolyp qyzara janyp turǵannan qoryqqanym, ol mysyqtyń kózi bolyp shyqqany esime túsip. Úshýi úidi bastaryna kótere kúledi...
Qys mezgili-tin. Jeltoqsan. Jańa jyldy qarsy alyp bolyp, ózimiz otyrǵanda ýdai mas bolyp kelgeni esimde. Tatyp almaityn onyń myna keipine ákemder de tań qalǵan.
– Bul meniń qarsy alǵan sońǵy jańa jylym... men biyl ólem!.. – dep eńkildep jylaǵany kóz aldymda.
– Qoi ári! Jap-jas bolyp, menen buryn qaida ketesiń?! – dep urysqan apam. Sosyn ózi de jylaǵan...
Keiin bilsem, ol ota jasatypty. Júreginiń bir tamyry isten shyqqandyqtan qan tolyq taralmaidy eken ishki qurylysyna. Únemi sipap otyratyn bilegindegi bir qarys tyrtyq – júregine arnaiy alynǵan tamyrdyń izi bolyp shyqty. Sonda túsindim. Osy on elidei oryn ekinshi ret ómirge kelýiniń, jaryq jalǵandy taǵy biraz kóre turýynyń «kilti» eken ǵoi. Álgi tamyrshany júregine ornatqasyn segiz jyldan soń aýystyrylýy shart eken. Jańartýǵa qarajat joq. Sol jańa jyl Shyraqtyń otadan keiingi segizinshi jylynyń kirgen kúni eken...
Birinen soń birin ilestirip birneshe jańa jyl ótip ketti. Jasaǵan Iemniń qudireti sheksiz ǵoi. Tosyn syiy taýsylǵan ba? «Menen buryn qaida ketpeksiń?!» dep urysqan apam aramyzdan ketip qaldy. Al Shyraq... apam ólgen kúni:
– Endi meni kim Shyraq dep ataidy?! – dep ókirdi.
Ákem, Shyraq úsheýimiz qoi baqqannan soń úshinshi jyl degende tóbemnen úlken tas tastap jibergendei aýyrlyq moinyma artyldy.
– Shyraq táteń... endi... joq!.. – Óz jasyna tunshyǵa, býlyǵyp aitqan basqa sózderin estigem joq. Esime apama aryz aitatyn kúnim tústi. Úsh jyl... Sol kezde aitqanymda ǵoi apama! Nege umyttym eken?! Apam túsine kirip bolsa da ursýshy edi. Shyraq tyńdaityn edi! On bes jyldan asa soqqan «jasandy» júregi taǵy biraz jyl ómir súrer edi!.. Nege umyttym eken?!
Kelmeske ketken apam men eki ómirdiń shekarasyn kúzetken Shyraqtyń qoldarynan birdeńe kelerdei-aq ókindim. Bári-báriniń taǵdyry tek Jaratýshynyń yrqynda ekenin jaqsy bilem. Senem de. Biraq... meniń balań júregimnen oryn alyp, ornyǵyp qalǵan, áli kúnge jai taptyrmaityn tap osy ókinishke ister amalym joq...
Keshirińizshi meni, Shyraq! Siz tek apamnyń emes, meniń de Shyraǵym edińiz! Keshirińizshi!..
11.11.2012
QazUÝ, 2-kýrs
Gúlzat Nartbek,
Ult portaly
