Gúlnár Mirjaqypqyzy Dýlatova 2013 jyly 98 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnieden ótti. Alashtyń aiaýly uldarynyń sońǵy urpaqtarynyń biri aityp qaldyrǵan aiaýly oilar ýaqyt ótse de óz qundylyǵyn joǵaltpaq emes.
***
Bul – 1917 jyly, Orynborda Baitursynov Ahmet atam men ákemniń «Qazaq» gazetin shyǵaryp turǵan ýaqyty. Sol jyly iiýl aiynda ótken «Alash» partiiasynyń II sezine qatysqan Abaidyń balasy Turaǵul bizdiń úige kelip tústi.
* * *
Men ózimdi tym erte úsh-tórt jasymnan bile bastadym. Ákemniń óneboiy túrmede otyrýy, úide bolmaýy, sheshem ekeýmizdiń qasiret shegip, Semei, Atbasar, Kókshetaýda apalarynyń úiinde turýymyz bala bolsam da janyma batatyn-dy, kókiregimdi sherge toltyryp, ártúrli oilar mazalap, qamyǵyp ýaiymdaitynmyn.
* * *
Meniń balalyq dáýirimniń qasiretsiz kúnderi kóp bolǵan joq, jeti jyldai ǵana kóńildi júrdik. Bul 1922 jyldan 1928 jylǵa deiingi aralyq. Osy tusta kóp jyl armandaǵan kúnder týdy. Semiamyz birigip, biz úshin baqytty da, qyzyqty da bolyp sanalatyn shaq Orynbordan bastalyp, Qyzylordada jalǵasty.
* * *
Ákem «quralaidy kózinen atyp túsiretin» naǵyz mergen edi. Ańǵa barǵan saiyn ákeletin qustary otyz-qyryqtan kem bolmaityn.
* * *
Ákem bolsa bas bostandyǵy bar kezin paidalanyp halqynyń qamyn oilap, jantalasyp, tynym tappai Táshkent, Túrkistan, Semei, Omby, Qyzyljar, Minsk, Peterbýrg, t.b. qalalardy kezip júretin.
* * *
Keiin alǵashqy muǵalimimiz Amanǵali Segizbaev ákem ekeýi «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaktsiiasynda birge jumys istegen-di, jaqsy jýrnalist boldy.
* * *
Zyliqa (M.Jumabaevtyń zaiyby) apaidy burynnan iaǵni 1970 jyldardan beri tanityn em, arada talai jyl ótip, 1989 jyldyń fevral aiynda qaitadan tabystym. Papamdy jaqsy bilesiz be dep suradym. Zyliqa apa: «Bilgende qandai, papań Maǵjan ekeýmizdiń toiymyzda bolǵan».
* * *
Ákem basyna kelgen qaýipti eleń qylmai asa sabyrly, baisaldy qalpymen muńaiyp jylap turǵan bizdi jubatyp: «jylamańdar balalarym, taǵdyrdyń tálkegi adamdy áli talai qiyn belesterden ótkizedi, shydap berik bolyńdar. Sender áli-aq erjetesińder, sol kezde bárin túsinersińder, baqytty bolyńdar, oqýlaryńdy úzbeńder, mamalaryńdy renjitpeseńder bolǵany» – dep qoshtasyp, bárimizdi súiip, ózin ainala qorshaǵan alty adamnyń ortasynda kete bardy.
* * *
Mirjaqyp ákem alǵan baǵytynan eshqashan qaitpaǵan, «Oian, qazaǵy!» úshin patsha zyndanynda otyrǵan…
* * *
… Mundai tozaqtan qajyrly qalpyn joǵaltpai, shashtary aǵarmai Solovkige jetýi adam tańqalarlyq erlik, bul qalpyn sheshem 1934 jyly kórip kelgen-di.
* * *
Ákem sońǵy ret ustalyp ketkende, Ǵainijamal sheshemniń jasy nebary otyz úshte edi. Erli-zaiypty Dýlatovtar neke qiyp 1914 jyly qosylǵannan beri, birge turyp qyzyqty ómir súrgen merzimi uzaqqa sozylǵan emes.
* * *
Bizdiń úi Almatyǵa kóshpei, sol Qyzylordada 1932 jylǵa deiin turyp qaldyq. Kóktemde sheshemniń ókpe aýrýy qozyp tósek tartyp qalatyn edi…
* * *
Bizdiń Satybaldievter otbasynda óz basym tórt balanyń anasy bolǵannan beri ótken aýmaly-tókpeli zamannyń yńǵaiyna qarap keldim. Qyraǵy saiasatqa týra kelmeitin, atynan búkil qazaq balasy shoshityn «Alash» partiiasy týraly, onyń basty liderleri kimder bolǵany, óz ákem M. Dýlatov jaily balalaryma sońǵy jyldarǵa deiin úi-ishinde áńgime qozǵamai keldim. Eń basty sebebi – olardyń er jetip, sana-seziminiń tolysyp ósýin kúttim.
* * *
Jasyratyny joq, 13-ke tolǵanymda «halyq jaýynyń» qyzy atandym, jazyqsyz basyma kiná taǵyp qýdalaý bastaldy…Jurt qatarly súiikti ákemniń atyn atap, eske alyp, ashyq aitý degen meniń pesheneme jazylmady.
* * *
…Dýlatovtan buryn qazaq tilinde «Esep quralyn» jazǵandar bolmaǵan. Sondyqtan ákemdi qazaqtyń tuńǵysh matematigi deýim jón bolar.
* * *
Ákem barynsha aqkóńil, ashyq-jarqyn jaidary minezdi, óte balajan, kóńilshek te bolatyn. Sonymen qatar, birbetkei, basynan sóz asyrmaityn qatań minezi de bar-tyn…
* * *
Papam Alakózge minip redaktsiiaǵa baratyn, ańǵa da shyǵatyn, ańshylyq degenim qus atýdy áýes kóretin.
* * *
Atalaryń el-jurttyń qamyn jeimin, aqyl-oiyn oiatamyn dep tynym tappaǵan kisi. Búkil qazaqtyń keń baitaq dalasynyń teń jartysyn salt atpen júrip, jol azabyn kórgen jolaýshy ári saiahatshy, bolmaǵan jeri joq, jurtpen bite qainasyp aralasqan kisi.
* * *
Ázilhan (Nurshaiyqov) osy toidan keiin: «Gúleke, anadaǵy Baýkeńniń (B. Momyshuly) toiyndaǵy sóilegenińizdi maǵan jazyp berýińizdi ótinemin» degen soń kóńilin qaldyrmai jazyp berdim.
* * *
Kópshilik, onyń ishinde bizdiń qazaq sýretke túsýdiń qajetin, onyń ómirde uzaq jyldar belgi bolarlyqtai saqtalyp qalýy jas shaqtyń jalynsań da qaita oralmaityn kezeńin eske túsiretinin oilamaǵandyqtan bolýy, dep bilemin.
* * *
Operatsiiadan soń on birinshi kúni jasy alpysqa tolmai, 1974 jyldyń on altynshy shildesinde Áben (Satybaldiev) dúnieden ótti. Kóńil qalyspaǵan, qyryq jylǵa jýyq otasqan jarymnan, balalarymnyń ardaqty ákesi Ábennen kóz jazyp qalýym qaiǵy-qasiretke, úlken kúizeliske ákep soqty.
* * *
«Balalar, mamalaryńdy ashýlandyrmańdar, onyń aldynda men siiaqty aiaqtaryńdy abailap basyńdar. Bilesińder me? Mamalaryń ý nas bolshoi rebenok» dep ylǵi erkeletip otyratyn Ábenim edi ǵoi meniń!
* * *
Bir kezde álgi apai qasymdaǵy Erlanyma (uly) qarap: «O, toba, mine qyzyq, myna balanyń túr-kelbeti Mirjaqypqa ainymai uqsap tartqanyn qarańyzshy» demesi bar ma!
* * *
Ákem kópshilik ortasynda top jaryp jigerli qarqynmen qyzyp sóileitin, sheshendigimen jurtty ózine magnittei tartatyn.
* * *
«Sheshem qaitys bolǵanda men eki jasta ekenmin,– deitin ákem – Qystyń mezgili… Sol túni kebinge oralǵan sheshemniń qasynda jatyp uiyqtap qalyppyn…»
* * *
Ákem óz denesin taza ustaityn, sándi evropasha kiinetin, hosh iisti sabyn, átirlerdi jaqsy kóretin. Kózildiriksiz júretin. Aqyndar aýmaly-tókpeli qyzý jandy keledi emes pe, ondaidan bul kisi de qur qalmaǵan. Serilik jigitshiligi, sulýlarmen romandary jurtqa belgili bolatyn…
* * *
Kóp uzamai, mereke kúnderi ótisimen Sholpan Ahmetqyzy ekeýmiz Qazaqstan Respýblikasynyń Joǵarǵy Sotyna baryp, ákelerimizdiń aqtalǵan qujatyn aldyq. Bir aita ketetin nárse, aqtalý qaýlysy 1988 jylǵy 4 qarasha kúni shyǵýy maǵan arnalǵan syilyqtai dál týǵan kúnime sáikes, týra kelýin qarańyzshy.
* * *
«Erteń kúieýlerińdi júrgizedi (Qyzylordadan)»,– degendi mamam esti sala daiarlana bastady… shettegi tuiyqta (týpik) turǵan jalǵyz qyzyl vagon. Janynda myltyqty eki kúzetshi soldat tur… Sol mezgilde vagonnyń temir torly kishirek kelgen terezesinen papam kórindi. Bizge qolyn bulǵaqtatyp sóilep turdy… ne aityp turǵanyn esti almadyq… Bul máńgi esimnen shyqpaityn kúnim 1929 jyl maýsymynyń jiyrma tórti.
* * *
Sosnovetsten salynǵan papamnyń (qaitys bolǵannan keiin) zattary keler qarsańynda mamamdy úide jalǵyz qaldyrmaityn boldyq. Kóp keshikpei bagajy da qolymyzǵa tidi. Papamnyń tutynǵan isi sińgen kiim-keshegin alǵanymyzda kóńil shirkin bosap, jylaǵanymyzdy umytqanym joq, ony aitpasam da túsinikti bolar.
* * *
Ákemniń súiip alǵan jary, senimdi serigi, ainymas jubaiy Ǵainijamal Baimuratqyzy Dosymbekova-Dýlatova onyń ózinen on jas kishi bolatyn…Ardaqty anam qyryq bes jasynda 1940 jyly 15 sentiabr kúni dúnieden ótti.
* * *
Anam jiyn-toilarda, kádeli keshterde bi bileýdi táýir kóretin. Qanysh Sátbaev aǵa ekeýiniń mazýrkany bilegenin kórgem-di, bul 1924 jyly edi. Mamam gitar tartyp orystyń romanstaryn «Ah, Nastia, ty Nastia», «Vechernii zvon» óleńderin kelistirip aitatyn.
* * *
Kitapsyz bir kún tura almai kelemin, bul jaqsy qasietti boiyma sińirgen meniń ardaqty anam – Ǵainijamal bolsa, menen aýysqan bul ádet – kitapqumarlyq óz balalaryma da daryǵanyna qýanamyn.
* * *
Badrisafany men ájeke dep, Ahmetti ateke deitin em. Orynborda birge turyp, tilim shyqqanda ákem solai úiretken.
* * *
Sonymen, qorytyp aitarymyz, qalamger joldastar jaýapty máselege kelgende jan-jaqty muqiiat zerttep, anyǵyna kóz jetkende ǵana jazsa degen tilek bildiremiz. Áitpese, biz sekildi urpaqtar men kózi kórgen kýágerlerdi baspasózdegi mundai burmalaýlar qatty qynjyltady.
* * *
Bir jazýshynyń sózine qaraǵanda, Mirjaqyp ákemniń múrdesin izdep baryp tabýshy da men, dárigerlik tásilmen súiegin zertteýshi de men bolyppyn. Jurttyń bári qulaqtanǵan, biletin gazetterde basylyp júrgen derekterdi burmalaýdyń qajeti ne?.. Ákemniń múrdesin kóp mashaqatpen izdestirip sonaý Sosnovetske, Solovkige birneshe ret baryp, turǵylyqty adamdarmen jolyǵyp tapqan jas ǵalym Marat Ábsemetov emes pe? «Abaqty» shyǵarmasyna dálelsiz nárselerdi, bilmegendi kirgizýdiń keregi qansha?
* * *
Sóitip, bir kúni belgili aqyn Sábit Dónentaevtyń 1989 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan «Urpaǵyma aitarym» atty kitabyn oqýǵa kiristim. Bas kótermei súisine oqyp otyryp, otyz ekinshi betine jetkende ózime tanys ákem Mirjaqyptyń «Saǵyný», «Elim-ai», «Ábýpirastan», «Shákirt» atty óleńderi kózime ottai basyldy. Bul qalai? … Ákemniń asyl murasyn kózdiń qarashyǵyndai qorǵaý meniń perzenttik boryshym. Sony óteý úshin de qolyma qalam alyp otyrmyn.
* * *
Bul tarihi habardy – Mirjaqypty óz topyraǵyna jerleýdi basynan aiaǵyna sheiin «Azattyq» radiosynan Hasen Oraltai jan-jaqqa búkil álemge jetkizip jatty, el ishindegi jurt «Egemen Qazaqstan» gazetinen Qaisar Álimniń málimdemelerinen bárin bilip otyrdy.
* * *
Mirjaqyptan qalǵan jalǵyz bolǵandyqtan, ózimdi áke ómiriniń jalǵasyndai kórip, familiiasyn óshirmei, Gúlnár Dýlatova bolyp ómir súrip kelemin.
* * *
Keshegi sóz – «Oian, qazaq!» bolsa, endi oianǵan halyqqa aitar búgingi sóz – «Oilan, qazaq!» Osy – meniń túiip, tujyrymdap aitarym!..
***
«Eńbekshi qazaq» (búgingi «Egemen Qazaqstan») gazetinde tórt jyl istedim, ózimdi áli kúnge sol redaktsiianyń múshesi sanaimyn», – dep Mirjaqyp Dýlatovtyń ózi jazyp ketkendei, tól ujymy da jalyndy kúresker, qarymdy qalamgerin shejireli tarihymen birge ilestirip alyp kele jatyr… «Eńbekshi qazaqtyń» tabaldyryǵynda tutqyndalǵan ol qanshama azapty jyldardy basynan ótkerip, shet jerde kóz jumǵanymen, múrdesin týǵan topyraǵyna jetkizýge «Egemen Qazaqstan» baryn salyp, atsalysty. «Ákem rýhyna qaltqysyz qyzmet etken «Egemenime» myń da bir raqmet!»,– dep Gúlnár apai da razylyǵyn únemi aityp otyrýshy edi…
Daiyndaǵan Qaisar Álim,
"Egemen Qazaqstan"
