گٷلنەر مٸرجاقىپقىزى دۋلاتوۆا 2013 جىلى 98 جاسقا قاراعان شاعىندا دٷنيەدەن ٶتتٸ. الاشتىڭ اياۋلى ۇلدارىنىڭ سوڭعى ۇرپاقتارىنىڭ بٸرٸ ايتىپ قالدىرعان اياۋلى ويلار ۋاقىت ٶتسە دە ٶز قۇندىلىعىن جوعالتپاق ەمەس.
***
بۇل – 1917 جىلى, ورىنبوردا بايتۇرسىنوۆ احمەت اتام مەن ەكەمنٸڭ «قازاق» گازەتٸن شىعارىپ تۇرعان ۋاقىتى. سول جىلى ييۋل ايىندا ٶتكەن «الاش» پارتيياسىنىڭ ٸٸ سەزٸنە قاتىسقان ابايدىڭ بالاسى تۇراعۇل بٸزدٸڭ ٷيگە كەلٸپ تٷستٸ.
* * *
مەن ٶزٸمدٸ تىم ەرتە ٷش-تٶرت جاسىمنان بٸلە باستادىم. ەكەمنٸڭ ٶنەبويى تٷرمەدە وتىرۋى, ٷيدە بولماۋى, شەشەم ەكەۋمٸزدٸڭ قاسٸرەت شەگٸپ, سەمەي, اتباسار, كٶكشەتاۋدا اپالارىنىڭ ٷيٸندە تۇرۋىمىز بالا بولسام دا جانىما باتاتىن-دى, كٶكٸرەگٸمدٸ شەرگە تولتىرىپ, ەرتٷرلٸ ويلار مازالاپ, قامىعىپ ۋايىمدايتىنمىن.
* * *
مەنٸڭ بالالىق دەۋٸرٸمنٸڭ قاسٸرەتسٸز كٷندەرٸ كٶپ بولعان جوق, جەتٸ جىلداي عانا كٶڭٸلدٸ جٷردٸك. بۇل 1922 جىلدان 1928 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىق. وسى تۇستا كٶپ جىل ارمانداعان كٷندەر تۋدى. سەميامىز بٸرٸگٸپ, بٸز ٷشٸن باقىتتى دا, قىزىقتى دا بولىپ سانالاتىن شاق ورىنبوردان باستالىپ, قىزىلوردادا جالعاستى.
* * *
ەكەم «قۇرالايدى كٶزٸنەن اتىپ تٷسٸرەتٸن» ناعىز مەرگەن ەدٸ. اڭعا بارعان سايىن ەكەلەتٸن قۇستارى وتىز-قىرىقتان كەم بولمايتىن.
* * *
ەكەم بولسا باس بوستاندىعى بار كەزٸن پايدالانىپ حالقىنىڭ قامىن ويلاپ, جانتالاسىپ, تىنىم تاپپاي تەشكەنت, تٷركٸستان, سەمەي, ومبى, قىزىلجار, مينسك, پەتەربۋرگ, ت.ب. قالالاردى كەزٸپ جٷرەتٸن.
* * *
كەيٸن العاشقى مۇعالٸمٸمٸز امانعالي سەگٸزباەۆ ەكەم ەكەۋٸ «ەڭبەكشٸ قازاق» گازەتٸنٸڭ رەداكتسيياسىندا بٸرگە جۇمىس ٸستەگەن-دٸ, جاقسى جۋرناليست بولدى.
* * *
زىليقا (م.جۇماباەۆتىڭ زايىبى) اپايدى بۇرىننان ياعني 1970 جىلداردان بەرٸ تانيتىن ەم, ارادا تالاي جىل ٶتٸپ, 1989 جىلدىڭ فەۆرال ايىندا قايتادان تابىستىم. پاپامدى جاقسى بٸلەسٸز بە دەپ سۇرادىم. زىليقا اپا: «بٸلگەندە قانداي, پاپاڭ ماعجان ەكەۋمٸزدٸڭ تويىمىزدا بولعان».
* * *
ەكەم باسىنا كەلگەن قاۋٸپتٸ ەلەڭ قىلماي اسا سابىرلى, بايسالدى قالپىمەن مۇڭايىپ جىلاپ تۇرعان بٸزدٸ جۇباتىپ: «جىلاماڭدار بالالارىم, تاعدىردىڭ تەلكەگٸ ادامدى ەلٸ تالاي قيىن بەلەستەردەن ٶتكٸزەدٸ, شىداپ بەرٸك بولىڭدار. سەندەر ەلٸ-اق ەرجەتەسٸڭدەر, سول كەزدە بەرٸن تٷسٸنەرسٸڭدەر, باقىتتى بولىڭدار, وقۋلارىڭدى ٷزبەڭدەر, مامالارىڭدى رەنجٸتپەسەڭدەر بولعانى» – دەپ قوشتاسىپ, بەرٸمٸزدٸ سٷيٸپ, ٶزٸن اينالا قورشاعان التى ادامنىڭ ورتاسىندا كەتە باردى.
* * *
مٸرجاقىپ ەكەم العان باعىتىنان ەشقاشان قايتپاعان, «ويان, قازاعى!» ٷشٸن پاتشا زىندانىندا وتىرعان…
* * *
… مۇنداي توزاقتان قاجىرلى قالپىن جوعالتپاي, شاشتارى اعارماي سولوۆكيگە جەتۋٸ ادام تاڭقالارلىق ەرلٸك, بۇل قالپىن شەشەم 1934 جىلى كٶرٸپ كەلگەن-دٸ.
* * *
ەكەم سوڭعى رەت ۇستالىپ كەتكەندە, عاينيجامال شەشەمنٸڭ جاسى نەبارى وتىز ٷشتە ەدٸ. ەرلٸ-زايىپتى دۋلاتوۆتار نەكە قيىپ 1914 جىلى قوسىلعاننان بەرٸ, بٸرگە تۇرىپ قىزىقتى ٶمٸر سٷرگەن مەرزٸمٸ ۇزاققا سوزىلعان ەمەس.
* * *
بٸزدٸڭ ٷي الماتىعا كٶشپەي, سول قىزىلوردادا 1932 جىلعا دەيٸن تۇرىپ قالدىق. كٶكتەمدە شەشەمنٸڭ ٶكپە اۋرۋى قوزىپ تٶسەك تارتىپ قالاتىن ەدٸ…
* * *
بٸزدٸڭ ساتىبالديەۆتەر وتباسىندا ٶز باسىم تٶرت بالانىڭ اناسى بولعاننان بەرٸ ٶتكەن اۋمالى-تٶكپەلٸ زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراپ كەلدٸم. قىراعى ساياساتقا تۋرا كەلمەيتٸن, اتىنان بٷكٸل قازاق بالاسى شوشيتىن «الاش» پارتيياسى تۋرالى, ونىڭ باستى ليدەرلەرٸ كٸمدەر بولعانى, ٶز ەكەم م. دۋلاتوۆ جايلى بالالارىما سوڭعى جىلدارعا دەيٸن ٷي-ٸشٸندە ەڭگٸمە قوزعاماي كەلدٸم. ەڭ باستى سەبەبٸ – ولاردىڭ ەر جەتٸپ, سانا-سەزٸمٸنٸڭ تولىسىپ ٶسۋٸن كٷتتٸم.
* * *
جاسىراتىنى جوق, 13-كە تولعانىمدا «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى اتاندىم, جازىقسىز باسىما كٸنە تاعىپ قۋدالاۋ باستالدى…جۇرت قاتارلى سٷيٸكتٸ ەكەمنٸڭ اتىن اتاپ, ەسكە الىپ, اشىق ايتۋ دەگەن مەنٸڭ پەشەنەمە جازىلمادى.
* * *
…دۋلاتوۆتان بۇرىن قازاق تٸلٸندە «ەسەپ قۇرالىن» جازعاندار بولماعان. سوندىقتان ەكەمدٸ قازاقتىڭ تۇڭعىش ماتەماتيگٸ دەۋٸم جٶن بولار.
* * *
ەكەم بارىنشا اقكٶڭٸل, اشىق-جارقىن جايدارى مٸنەزدٸ, ٶتە بالاجان, كٶڭٸلشەك تە بولاتىن. سونىمەن قاتار, بٸربەتكەي, باسىنان سٶز اسىرمايتىن قاتاڭ مٸنەزٸ دە بار-تىن…
* * *
پاپام الاكٶزگە مٸنٸپ رەداكتسيياعا باراتىن, اڭعا دا شىعاتىن, اڭشىلىق دەگەنٸم قۇس اتۋدى ەۋەس كٶرەتٸن.
* * *
اتالارىڭ ەل-جۇرتتىڭ قامىن جەيمٸن, اقىل-ويىن وياتامىن دەپ تىنىم تاپپاعان كٸسٸ. بٷكٸل قازاقتىڭ كەڭ بايتاق دالاسىنىڭ تەڭ جارتىسىن سالت اتپەن جٷرٸپ, جول ازابىن كٶرگەن جولاۋشى ەرٸ ساياحاتشى, بولماعان جەرٸ جوق, جۇرتپەن بٸتە قايناسىپ ارالاسقان كٸسٸ.
* * *
ەزٸلحان (نۇرشايىقوۆ) وسى تويدان كەيٸن: «گٷلەكە, اناداعى باۋكەڭنٸڭ (ب. مومىشۇلى) تويىنداعى سٶيلەگەنٸڭٸزدٸ ماعان جازىپ بەرۋٸڭٸزدٸ ٶتٸنەمٸن» دەگەن سوڭ كٶڭٸلٸن قالدىرماي جازىپ بەردٸم.
* * *
كٶپشٸلٸك, ونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ قازاق سۋرەتكە تٷسۋدٸڭ قاجەتٸن, ونىڭ ٶمٸردە ۇزاق جىلدار بەلگٸ بولارلىقتاي ساقتالىپ قالۋى جاس شاقتىڭ جالىنساڭ دا قايتا ورالمايتىن كەزەڭٸن ەسكە تٷسٸرەتٸنٸن ويلاماعاندىقتان بولۋى, دەپ بٸلەمٸن.
* * *
وپەراتسييادان سوڭ ون بٸرٸنشٸ كٷنٸ جاسى الپىسقا تولماي, 1974 جىلدىڭ ون التىنشى شٸلدەسٸندە ەبەن (ساتىبالديەۆ) دٷنيەدەن ٶتتٸ. كٶڭٸل قالىسپاعان, قىرىق جىلعا جۋىق وتاسقان جارىمنان, بالالارىمنىڭ ارداقتى ەكەسٸ ەبەننەن كٶز جازىپ قالۋىم قايعى-قاسٸرەتكە, ٷلكەن كٷيزەلٸسكە ەكەپ سوقتى.
* * *
«بالالار, مامالارىڭدى اشۋلاندىرماڭدار, ونىڭ الدىندا مەن سيياقتى اياقتارىڭدى ابايلاپ باسىڭدار. بٸلەسٸڭدەر مە? مامالارىڭ ۋ ناس بولشوي رەبەنوك» دەپ ىلعي ەركەلەتٸپ وتىراتىن ەبەنٸم ەدٸ عوي مەنٸڭ!
* * *
بٸر كەزدە ەلگٸ اپاي قاسىمداعى ەرلانىما (ۇلى) قاراپ: «و, توبا, مٸنە قىزىق, مىنا بالانىڭ تٷر-كەلبەتٸ مٸرجاقىپقا اينىماي ۇقساپ تارتقانىن قاراڭىزشى» دەمەسٸ بار ما!
* * *
ەكەم كٶپشٸلٸك ورتاسىندا توپ جارىپ جٸگەرلٸ قارقىنمەن قىزىپ سٶيلەيتٸن, شەشەندٸگٸمەن جۇرتتى ٶزٸنە ماگنيتتەي تارتاتىن.
* * *
«شەشەم قايتىس بولعاندا مەن ەكٸ جاستا ەكەنمٸن,– دەيتٸن ەكەم – قىستىڭ مەزگٸلٸ… سول تٷنٸ كەبٸنگە ورالعان شەشەمنٸڭ قاسىندا جاتىپ ۇيىقتاپ قالىپپىن…»
* * *
ەكەم ٶز دەنەسٸن تازا ۇستايتىن, سەندٸ ەۆروپاشا كيٸنەتٸن, حوش يٸستٸ سابىن, ەتٸرلەردٸ جاقسى كٶرەتٸن. كٶزٸلدٸرٸكسٸز جٷرەتٸن. اقىندار اۋمالى-تٶكپەلٸ قىزۋ جاندى كەلەدٸ ەمەس پە, وندايدان بۇل كٸسٸ دە قۇر قالماعان. سەرٸلٸك جٸگٸتشٸلٸگٸ, سۇلۋلارمەن روماندارى جۇرتقا بەلگٸلٸ بولاتىن…
* * *
كٶپ ۇزاماي, مەرەكە كٷندەرٸ ٶتٸسٸمەن شولپان احمەتقىزى ەكەۋمٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىنا بارىپ, ەكەلەرٸمٸزدٸڭ اقتالعان قۇجاتىن الدىق. بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە, اقتالۋ قاۋلىسى 1988 جىلعى 4 قاراشا كٷنٸ شىعۋى ماعان ارنالعان سىيلىقتاي دەل تۋعان كٷنٸمە سەيكەس, تۋرا كەلۋٸن قاراڭىزشى.
* * *
«ەرتەڭ كٷيەۋلەرٸڭدٸ جٷرگٸزەدٸ (قىزىلوردادان)»,– دەگەندٸ مامام ەستي سالا دايارلانا باستادى… شەتتەگٸ تۇيىقتا (تۋپيك) تۇرعان جالعىز قىزىل ۆاگون. جانىندا مىلتىقتى ەكٸ كٷزەتشٸ سولدات تۇر… سول مەزگٸلدە ۆاگوننىڭ تەمٸر تورلى كٸشٸرەك كەلگەن تەرەزەسٸنەن پاپام كٶرٸندٸ. بٸزگە قولىن بۇلعاقتاتىپ سٶيلەپ تۇردى… نە ايتىپ تۇرعانىن ەستي المادىق… بۇل مەڭگٸ ەسٸمنەن شىقپايتىن كٷنٸم 1929 جىل ماۋسىمىنىڭ جيىرما تٶرتٸ.
* * *
سوسنوۆەتستەن سالىنعان پاپامنىڭ (قايتىس بولعاننان كەيٸن) زاتتارى كەلەر قارساڭىندا مامامدى ٷيدە جالعىز قالدىرمايتىن بولدىق. كٶپ كەشٸكپەي باگاجى دا قولىمىزعا تيدٸ. پاپامنىڭ تۇتىنعان يسٸ سٸڭگەن كيٸم-كەشەگٸن العانىمىزدا كٶڭٸل شٸركٸن بوساپ, جىلاعانىمىزدى ۇمىتقانىم جوق, ونى ايتپاسام دا تٷسٸنٸكتٸ بولار.
* * *
ەكەمنٸڭ سٷيٸپ العان جارى, سەنٸمدٸ سەرٸگٸ, اينىماس جۇبايى عاينيجامال بايمۇراتقىزى دوسىمبەكوۆا-دۋلاتوۆا ونىڭ ٶزٸنەن ون جاس كٸشٸ بولاتىن…ارداقتى انام قىرىق بەس جاسىندا 1940 جىلى 15 سەنتيابر كٷنٸ دٷنيەدەن ٶتتٸ.
* * *
انام جيىن-تويلاردا, كەدەلٸ كەشتەردە بي بيلەۋدٸ تەۋٸر كٶرەتٸن. قانىش سەتباەۆ اعا ەكەۋٸنٸڭ مازۋركانى بيلەگەنٸن كٶرگەم-دٸ, بۇل 1924 جىلى ەدٸ. مامام گيتار تارتىپ ورىستىڭ رومانستارىن «اح, ناستيا, تى ناستيا», «ۆەچەرنيي زۆون» ٶلەڭدەرٸن كەلٸستٸرٸپ ايتاتىن.
* * *
كٸتاپسىز بٸر كٷن تۇرا الماي كەلەمٸن, بۇل جاقسى قاسيەتتٸ بويىما سٸڭٸرگەن مەنٸڭ ارداقتى انام – عاينيجامال بولسا, مەنەن اۋىسقان بۇل ەدەت – كٸتاپقۇمارلىق ٶز بالالارىما دا دارىعانىنا قۋانامىن.
* * *
بادريسافانى مەن ەجەكە دەپ, احمەتتٸ اتەكە دەيتٸن ەم. ورىنبوردا بٸرگە تۇرىپ, تٸلٸم شىققاندا ەكەم سولاي ٷيرەتكەن.
* * *
سونىمەن, قورىتىپ ايتارىمىز, قالامگەر جولداستار جاۋاپتى مەسەلەگە كەلگەندە جان-جاقتى مۇقييات زەرتتەپ, انىعىنا كٶز جەتكەندە عانا جازسا دەگەن تٸلەك بٸلدٸرەمٸز. ەيتپەسە, بٸز سەكٸلدٸ ۇرپاقتار مەن كٶزٸ كٶرگەن كۋەگەرلەردٸ باسپاسٶزدەگٸ مۇنداي بۇرمالاۋلار قاتتى قىنجىلتادى.
* * *
بٸر جازۋشىنىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, مٸرجاقىپ ەكەمنٸڭ مٷردەسٸن ٸزدەپ بارىپ تابۋشى دا مەن, دەرٸگەرلٸك تەسٸلمەن سٷيەگٸن زەرتتەۋشٸ دە مەن بولىپپىن. جۇرتتىڭ بەرٸ قۇلاقتانعان, بٸلەتٸن گازەتتەردە باسىلىپ جٷرگەن دەرەكتەردٸ بۇرمالاۋدىڭ قاجەتٸ نە?.. ەكەمنٸڭ مٷردەسٸن كٶپ ماشاقاتپەن ٸزدەستٸرٸپ سوناۋ سوسنوۆەتسكە, سولوۆكيگە بٸرنەشە رەت بارىپ, تۇرعىلىقتى ادامدارمەن جولىعىپ تاپقان جاس عالىم مارات ەبسەمەتوۆ ەمەس پە? «اباقتى» شىعارماسىنا دەلەلسٸز نەرسەلەردٸ, بٸلمەگەندٸ كٸرگٸزۋدٸڭ كەرەگٸ قانشا?
* * *
سٶيتٸپ, بٸر كٷنٸ بەلگٸلٸ اقىن سەبيت دٶنەنتاەۆتىڭ 1989 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان «ۇرپاعىما ايتارىم» اتتى كٸتابىن وقۋعا كٸرٸستٸم. باس كٶتەرمەي سٷيسٸنە وقىپ وتىرىپ, وتىز ەكٸنشٸ بەتٸنە جەتكەندە ٶزٸمە تانىس ەكەم مٸرجاقىپتىڭ «ساعىنۋ», «ەلٸم-اي», «ەبۋپيراستان», «شەكٸرت» اتتى ٶلەڭدەرٸ كٶزٸمە وتتاي باسىلدى. بۇل قالاي? … ەكەمنٸڭ اسىل مۇراسىن كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ مەنٸڭ پەرزەنتتٸك بورىشىم. سونى ٶتەۋ ٷشٸن دە قولىما قالام الىپ وتىرمىن.
* * *
بۇل تاريحي حاباردى – مٸرجاقىپتى ٶز توپىراعىنا جەرلەۋدٸ باسىنان اياعىنا شەيٸن «ازاتتىق» راديوسىنان حاسەن ورالتاي جان-جاققا بٷكٸل ەلەمگە جەتكٸزٸپ جاتتى, ەل ٸشٸندەگٸ جۇرت «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنەن قايسار ەلٸمنٸڭ مەلٸمدەمەلەرٸنەن بەرٸن بٸلٸپ وتىردى.
* * *
مٸرجاقىپتان قالعان جالعىز بولعاندىقتان, ٶزٸمدٸ ەكە ٶمٸرٸنٸڭ جالعاسىنداي كٶرٸپ, فاميليياسىن ٶشٸرمەي, گٷلنەر دۋلاتوۆا بولىپ ٶمٸر سٷرٸپ كەلەمٸن.
* * *
كەشەگٸ سٶز – «ويان, قازاق!» بولسا, ەندٸ ويانعان حالىققا ايتار بٷگٸنگٸ سٶز – «ويلان, قازاق!» وسى – مەنٸڭ تٷيٸپ, تۇجىرىمداپ ايتارىم!..
***
«ەڭبەكشٸ قازاق» (بٷگٸنگٸ «ەگەمەن قازاقستان») گازەتٸندە تٶرت جىل ٸستەدٸم, ٶزٸمدٸ ەلٸ كٷنگە سول رەداكتسييانىڭ مٷشەسٸ سانايمىن», – دەپ مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ٶزٸ جازىپ كەتكەندەي, تٶل ۇجىمى دا جالىندى كٷرەسكەر, قارىمدى قالامگەرٸن شەجٸرەلٸ تاريحىمەن بٸرگە ٸلەستٸرٸپ الىپ كەلە جاتىر… «ەڭبەكشٸ قازاقتىڭ» تابالدىرىعىندا تۇتقىندالعان ول قانشاما ازاپتى جىلداردى باسىنان ٶتكەرٸپ, شەت جەردە كٶز جۇمعانىمەن, مٷردەسٸن تۋعان توپىراعىنا جەتكٸزۋگە «ەگەمەن قازاقستان» بارىن سالىپ, اتسالىستى. «ەكەم رۋحىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن «ەگەمەنٸمە» مىڭ دا بٸر راقمەت!»,– دەپ گٷلنەر اپاي دا رازىلىعىن ٷنەمٸ ايتىپ وتىرۋشى ەدٸ…
دايىنداعان قايسار ەلٸم,
"ەگەمەن قازاقستان"
