Nazira ÁMIRJANOVA,
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty Til mádenieti bóliminiń meńgerýshisi, f.ǵ.k.
Sońǵy kezdegi jazýdaǵy únemdilik máselesine keibir ǵalymdar qarsy pikir bildirip, jazýdyń únemdiligi degen «ulttyqty joiý», «eýropatsentristik kózqarasty qabyldaý», «batys til qisynyn qazaqqa sińdirý», «batysty kóshirmeleý» degen ýájder aitylady. Shyn máninde, tilge únemdilik kerek pe, joq pa? tildiń jazba júiesine únemdilik jat pa? Bizdińshe, únemdilik jalpy kez kelgen tilge tán qubylys jáne ol tildiń barlyq deńgeiinde kórinis tabady. Mysaly, fonetika, orfografiia, orfoepiia, morfologiia, sintaksis salalary ishki ári jeke zańdylyqtary arqyly iske asady jáne bul salalardyń ózindik únemdilik printsipi bar. Mysaly, fonetika-fonologiia ilimi boiynsha dybystardyń sany sheksiz, biraq tańbalanatyny negizgisi. Morfologiiadaǵy únemdilik sózderdiń birigý jáne kirigýi. Mysaly, onyń degen esimdik sózdi ashatyn bolsaq – ol/nyń, biyl degen sóz – bul jyl. Tipti -niki jurnaǵyn taratatyn bolsaq, niń+ki jurnaǵy ekenin bilemiz.
Jazba tildegi únemdilik orfografiia men grafikada kórinis tabady. Orfografiiada belgili bir sóz semantikalyq (maǵynalyq) qarsylyqqa ushyramasa, sóz únemdi jazylady. Al sózdiń maǵynalyq bólshegi buzylsa, únemdilik saqtalmaidy. Mysaly, raqmet sózin keibir ǵalymdar raqymet dep jazý kerek dep júr. Jalpy qazaq orfografiiasynda beiúndes býyn jikterinde qysań [y], [i] daýystylarynyń tańbalanýy men tańbalanbaýy qiyndyq keltiretini ras. Biraq y men i dybystaryn jazý ne jazbaý belgili sebepterge bailanysty sheshiledi. Mysaly: zaqmet – zaqymet, raqmet – raqymet, qyzmet – qyzymet, úkmet – úkim et, laǵnet – laǵynet (laǵinet) t.b. keltirilgen sózderdi qysańdarmen jazyp, oppozitsiialyq jikke bólip za-qy-met, ra-qy-met, qy-zy-met desek, sóileý protsesinde bul sózderdegi <q>, <z>, <ǵ> daýyssyzdary [y], [i]-niń shylaýynda aitylady da, ózgeshe reńkke (birshama sozylyńqy aitylýy tárizdi) ie bolatynyn baiqaimyz. Mundai fonetikalyq áserdiń nátijesinde bul sózderdiń dybystyq qurylymy ritmikalyq tutastyqpen aitylatyn zaqym et, raqym et, úkim et tárizdi erkin tirkesterdiń dybys qurylymymen birdei bolyp shyǵady. Al bul sózderdiń [y], [i] daýystylarynsyz túrindegi <q>, <z>, <ǵ> fonemalarynyń reńki ózgeshe bolyp (kelte, kilt aitylýy), ritmikalyq tutastyqpen aitylatyn erkin tirkesterden ózgeshe dybystyq qurylymǵa ie bolady dep, 90-jyldary professor N.Ýáli siiaqty grammatolog ǵalymdar ǵylymi turǵydan taldap kórsetken bolatyn. Raqmet siiaqty sózderdiń y nemese i-men jazylýy ne jazylmaýy eki túrli sózdi ajyratýǵa septigin tigizetin ózgeshelikti ajyratýǵa bailanysty ekenin baiqap otyrmyz. Sondyqtan qyzmet, zaqmet, laǵnet, raqmet, qurmet siiaqty sózderdiń jazylýy birinshiden, ǵylymi dáleli bar másele bolsa, ekinshiden, orfografiiadaǵy únemdilik máselesi.
Orfografiiadaǵy únemdilikti tildiń ishki zańdylyǵy rettep otyrady. Mysaly, túbir sózge daýystydan bastalatyn qosymsha jalǵanǵanda túbir sózdiń sońǵy býynyndaǵy qysań daýystynyń túsirilip nemese túsirilmei jazylýy orfografiia ǵylymynda úlken problema. Aýyl – aýly (aýyly), erin – erni (erini), iyq - iyǵy (iǵy), muryn – murny (muryny), múlik – múlki (múligi), baýyr – baýyry (baýry) siiaqty sózderdiń jazylý modelderi bir qalypty júielilikti saqtamaidy. Osyndai sózderdiń jalpy sany 100 paiyz dep shartty alatyn bolsaq, onyń 8 paiyzy ǵana osy erejege baǵynady. –Ly- tirkesti modeldi alatyn bolsaq: qulyq-qulqy, qulyp-qulpy, halyq-halqy. biraq: qulyn – qulyny, jalyn-jalyny, julyn-julyny, qalyp – qalyby, taǵylym-taǵylymy t.b. Kórip otyrǵanyńyzdai, barlyq sóz únemdeýge kónbeidi, til ózi suryptaidy, ózine keregin únemdeidi.
Únemdilik grafika salasynda da eskeriledi. Kez kelgen tilde grafikalyq júie únemdilik printsipine bailanysty qurylady. Eger álipbi únemdi qurylmasa, onda álipbidegi áripterdiń sany qansha bolanynyn aitý qiyn. Sebebi dybys kóp. Dybystar ózara irgeles kelip bógde, bóten reńkterdi týdyrady. Sol reńkterdiń barlyǵyna árip arnalmaidy. Árip tek maǵyna ajyratatyn, qarym-qatynasqa tikelei áser beretinderge arnalady.
Kez kelgen tilde álipbi únemdiligine basa nazar aýdarylady. Mysaly, orys tiliniń álipbii týraly professor N.Iakovlev «orys álipbii birshama ekonomdy ári tiimdi. Bul tiimdilik pen ekonomdylyq palatalizatsiialanǵan daýyssyzdarǵa arnaiy tańba arnalmai, jińishke belgisi arqyly sheshilýi álipbi túzýdegi tapqyrlyq» degen sózinen kórinedi. Kiril álipbii únemdilik printsipin ustanbasa, 36 daýyssyz dybysqa 21 árip arnamas edi.
Arab álipbiinde únemdilikti fatha, damma, kesra, sýkýn tańbalary qamtamasyz etedi:
َ — fatha;
ِ — kasra;
ُ — damma;
ْ — sýkýn.
Kórsetilgen belgiler daýysty dybys bar ekenin jáne onyń qandai daýysty dybys ekenin kórsetedi.
Aǵylshyn álipbii de únemdi álipbi. Aǵylshyn álipbiinde 26 árip, biraq tilinde 44 dybys bar. Únemdilik negizge alynbaǵan desek, aǵylshyn tilinde qysqa, jińishke, sozylyńqylyqty bildiretin tómendegi dybystarǵa da árip arnalýy kerek edi:
[ ʌ ] – [ a ] – qysqa;
[ a: ] – [ a ] – sozylyńqy;
[ i ] – [ i ] – qysqa;
[ i: ] – [ i ] – sozylyńqy;
[ o ] – [ o ] – qysqa;
[ o: ] – [ o ] – sozylyńqy;
[ u ] – [ ý ] – qysqa;
[ u: ] – [ ý ] – sozylyńqy
Qazaq qoǵamynda qoldanylǵan orhon, arab, tóte, latyn álipbileriniń qai qaisysyn aitsaq ta, únemdilik printsipin alǵa qoiǵan. Biz biletin ári ony joǵary baǵalaityn ulttyq álipbi dep tanityn Baitursynuly álipbii de únemdi ári matematikalyq turǵydan oilastyrylǵan álipbi. Baitursynuly álipbiinde tek dybys pen árip araqatynasyna bailanysty únemdilik qana emes, áriptiń turpaty da únemdilikke qurylǵan.A.Baitursynuly álipbiinde 43 dybysqa 24 árip arnaidy. 24 árip 12 tirek tańba arqyly jasalady. 12 tańba ártúrli jolmen modifikatsiialap, 24 áripke jetkizgenin kórýge bolady.
Qoryta aitqanda, únemdilikten qorqyp, baibalamdamai, A.Baitursynulynyń sózimen aitqanda «tilge shaǵyn» qabyldaýymyz qajet.
