نازيرا ەمٸرجانوۆا,
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى تٸل مەدەنيەتٸ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ف.ع.ك.
سوڭعى كەزدەگٸ جازۋداعى ٷنەمدٸلٸك مەسەلەسٸنە كەيبٸر عالىمدار قارسى پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, جازۋدىڭ ٷنەمدٸلٸگٸ دەگەن «ۇلتتىقتى جويۋ», «ەۋروپاتسەنتريستٸك كٶزقاراستى قابىلداۋ», «باتىس تٸل قيسىنىن قازاققا سٸڭدٸرۋ», «باتىستى كٶشٸرمەلەۋ» دەگەن ۋەجدەر ايتىلادى. شىن مەنٸندە, تٸلگە ٷنەمدٸلٸك كەرەك پە, جوق پا? تٸلدٸڭ جازبا جٷيەسٸنە ٷنەمدٸلٸك جات پا? بٸزدٸڭشە, ٷنەمدٸلٸك جالپى كەز كەلگەن تٸلگە تەن قۇبىلىس جەنە ول تٸلدٸڭ بارلىق دەڭگەيٸندە كٶرٸنٸس تابادى. مىسالى, فونەتيكا, ورفوگرافييا, ورفوەپييا, مورفولوگييا, سينتاكسيس سالالارى ٸشكٸ ەرٸ جەكە زاڭدىلىقتارى ارقىلى ٸسكە اسادى جەنە بۇل سالالاردىڭ ٶزٸندٸك ٷنەمدٸلٸك پرينتسيپٸ بار. مىسالى, فونەتيكا-فونولوگييا ٸلٸمٸ بويىنشا دىبىستاردىڭ سانى شەكسٸز, بٸراق تاڭبالاناتىنى نەگٸزگٸسٸ. مورفولوگيياداعى ٷنەمدٸلٸك سٶزدەردٸڭ بٸرٸگۋ جەنە كٸرٸگۋٸ. مىسالى, ونىڭ دەگەن ەسٸمدٸك سٶزدٸ اشاتىن بولساق – ول/نىڭ, بيىل دەگەن سٶز – بۇل جىل. تٸپتٸ -نٸكٸ جۇرناعىن تاراتاتىن بولساق, نٸڭ+كٸ جۇرناعى ەكەنٸن بٸلەمٸز.
جازبا تٸلدەگٸ ٷنەمدٸلٸك ورفوگرافييا مەن گرافيكادا كٶرٸنٸس تابادى. ورفوگرافييادا بەلگٸلٸ بٸر سٶز سەمانتيكالىق (ماعىنالىق) قارسىلىققا ۇشىراماسا, سٶز ٷنەمدٸ جازىلادى. ال سٶزدٸڭ ماعىنالىق بٶلشەگٸ بۇزىلسا, ٷنەمدٸلٸك ساقتالمايدى. مىسالى, راقمەت سٶزٸن كەيبٸر عالىمدار راقىمەت دەپ جازۋ كەرەك دەپ جٷر. جالپى قازاق ورفوگرافيياسىندا بەيٷندەس بۋىن جٸكتەرٸندە قىساڭ [ى], [ٸ] داۋىستىلارىنىڭ تاڭبالانۋى مەن تاڭبالانباۋى قيىندىق كەلتٸرەتٸنٸ راس. بٸراق ى مەن ٸ دىبىستارىن جازۋ نە جازباۋ بەلگٸلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى شەشٸلەدٸ. مىسالى: زاقمەت – زاقىمەت, راقمەت – راقىمەت, قىزمەت – قىزىمەت, ٷكمەت – ٷكٸم ەت, لاعنەت – لاعىنەت (لاعٸنەت) ت.ب. كەلتٸرٸلگەن سٶزدەردٸ قىساڭدارمەن جازىپ, وپپوزيتسييالىق جٸككە بٶلٸپ زا-قى-مەت, را-قى-مەت, قى-زى-مەت دەسەك, سٶيلەۋ پروتسەسٸندە بۇل سٶزدەردەگٸ <ق>, <ز>, <ع> داۋىسسىزدارى [ى], [ٸ]-نٸڭ شىلاۋىندا ايتىلادى دا, ٶزگەشە رەڭككە (بٸرشاما سوزىلىڭقى ايتىلۋى تەرٸزدٸ) يە بولاتىنىن بايقايمىز. مۇنداي فونەتيكالىق ەسەردٸڭ نەتيجەسٸندە بۇل سٶزدەردٸڭ دىبىستىق قۇرىلىمى ريتميكالىق تۇتاستىقپەن ايتىلاتىن زاقىم ەت, راقىم ەت, ٷكٸم ەت تەرٸزدٸ ەركٸن تٸركەستەردٸڭ دىبىس قۇرىلىمىمەن بٸردەي بولىپ شىعادى. ال بۇل سٶزدەردٸڭ [ى], [ٸ] داۋىستىلارىنسىز تٷرٸندەگٸ <ق>, <ز>, <ع> فونەمالارىنىڭ رەڭكٸ ٶزگەشە بولىپ (كەلتە, كٸلت ايتىلۋى), ريتميكالىق تۇتاستىقپەن ايتىلاتىن ەركٸن تٸركەستەردەن ٶزگەشە دىبىستىق قۇرىلىمعا يە بولادى دەپ, 90-جىلدارى پروفەسسور ن.ۋەلي سيياقتى گرامماتولوگ عالىمدار عىلىمي تۇرعىدان تالداپ كٶرسەتكەن بولاتىن. راقمەت سيياقتى سٶزدەردٸڭ ى نەمەسە ٸ-مەن جازىلۋى نە جازىلماۋى ەكٸ تٷرلٸ سٶزدٸ اجىراتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن ٶزگەشەلٸكتٸ اجىراتۋعا بايلانىستى ەكەنٸن بايقاپ وتىرمىز. سوندىقتان قىزمەت, زاقمەت, لاعنەت, راقمەت, قۇرمەت سيياقتى سٶزدەردٸڭ جازىلۋى بٸرٸنشٸدەن, عىلىمي دەلەلٸ بار مەسەلە بولسا, ەكٸنشٸدەن, ورفوگرافيياداعى ٷنەمدٸلٸك مەسەلەسٸ.
ورفوگرافيياداعى ٷنەمدٸلٸكتٸ تٸلدٸڭ ٸشكٸ زاڭدىلىعى رەتتەپ وتىرادى. مىسالى, تٷبٸر سٶزگە داۋىستىدان باستالاتىن قوسىمشا جالعانعاندا تٷبٸر سٶزدٸڭ سوڭعى بۋىنىنداعى قىساڭ داۋىستىنىڭ تٷسٸرٸلٸپ نەمەسە تٷسٸرٸلمەي جازىلۋى ورفوگرافييا عىلىمىندا ٷلكەن پروبلەما. اۋىل – اۋلى (اۋىلى), ەرٸن – ەرنٸ (ەرٸنٸ), يىق - يىعى (يعى), مۇرىن – مۇرنى (مۇرىنى), مٷلٸك – مٷلكٸ (مٷلٸگٸ), باۋىر – باۋىرى (باۋرى) سيياقتى سٶزدەردٸڭ جازىلۋ مودەلدەرٸ بٸر قالىپتى جٷيەلٸلٸكتٸ ساقتامايدى. وسىنداي سٶزدەردٸڭ جالپى سانى 100 پايىز دەپ شارتتى الاتىن بولساق, ونىڭ 8 پايىزى عانا وسى ەرەجەگە باعىنادى. –لى- تٸركەستٸ مودەلدٸ الاتىن بولساق: قۇلىق-قۇلقى, قۇلىپ-قۇلپى, حالىق-حالقى. بٸراق: قۇلىن – قۇلىنى, جالىن-جالىنى, جۇلىن-جۇلىنى, قالىپ – قالىبى, تاعىلىم-تاعىلىمى ت.ب. كٶرٸپ وتىرعانىڭىزداي, بارلىق سٶز ٷنەمدەۋگە كٶنبەيدٸ, تٸل ٶزٸ سۇرىپتايدى, ٶزٸنە كەرەگٸن ٷنەمدەيدٸ.
ٷنەمدٸلٸك گرافيكا سالاسىندا دا ەسكەرٸلەدٸ. كەز كەلگەن تٸلدە گرافيكالىق جٷيە ٷنەمدٸلٸك پرينتسيپٸنە بايلانىستى قۇرىلادى. ەگەر ەلٸپبي ٷنەمدٸ قۇرىلماسا, وندا ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەردٸڭ سانى قانشا بولانىنىن ايتۋ قيىن. سەبەبٸ دىبىس كٶپ. دىبىستار ٶزارا ٸرگەلەس كەلٸپ بٶگدە, بٶتەن رەڭكتەردٸ تۋدىرادى. سول رەڭكتەردٸڭ بارلىعىنا ەرٸپ ارنالمايدى. ەرٸپ تەك ماعىنا اجىراتاتىن, قارىم-قاتىناسقا تٸكەلەي ەسەر بەرەتٸندەرگە ارنالادى.
كەز كەلگەن تٸلدە ەلٸپبي ٷنەمدٸلٸگٸنە باسا نازار اۋدارىلادى. مىسالى, ورىس تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸ تۋرالى پروفەسسور ن.ياكوۆلەۆ «ورىس ەلٸپبيٸ بٸرشاما ەكونومدى ەرٸ تيٸمدٸ. بۇل تيٸمدٸلٸك پەن ەكونومدىلىق پالاتاليزاتسييالانعان داۋىسسىزدارعا ارنايى تاڭبا ارنالماي, جٸڭٸشكە بەلگٸسٸ ارقىلى شەشٸلۋٸ ەلٸپبي تٷزۋدەگٸ تاپقىرلىق» دەگەن سٶزٸنەن كٶرٸنەدٸ. كيريل ەلٸپبيٸ ٷنەمدٸلٸك پرينتسيپٸن ۇستانباسا, 36 داۋىسسىز دىبىسقا 21 ەرٸپ ارناماس ەدٸ.
اراب ەلٸپبيٸندە ٷنەمدٸلٸكتٸ فاتحا, دامما, كەسرا, سۋكۋن تاڭبالارى قامتاماسىز ەتەدٸ:
َ — فاتحا;
ِ — كاسرا;
ُ — دامما;
ْ — سۋكۋن.
كٶرسەتٸلگەن بەلگٸلەر داۋىستى دىبىس بار ەكەنٸن جەنە ونىڭ قانداي داۋىستى دىبىس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
اعىلشىن ەلٸپبيٸ دە ٷنەمدٸ ەلٸپبي. اعىلشىن ەلٸپبيٸندە 26 ەرٸپ, بٸراق تٸلٸندە 44 دىبىس بار. ٷنەمدٸلٸك نەگٸزگە الىنباعان دەسەك, اعىلشىن تٸلٸندە قىسقا, جٸڭٸشكە, سوزىلىڭقىلىقتى بٸلدٸرەتٸن تٶمەندەگٸ دىبىستارعا دا ەرٸپ ارنالۋى كەرەك ەدٸ:
[ ʌ ] – [ ا ] – قىسقا;
[ a: ] – [ ا ] – سوزىلىڭقى;
[ i ] – [ ي ] – قىسقا;
[ i: ] – [ ي ] – سوزىلىڭقى;
[ o ] – [ و ] – قىسقا;
[ o: ] – [ و ] – سوزىلىڭقى;
[ u ] – [ ۋ ] – قىسقا;
[ u: ] – [ ۋ ] – سوزىلىڭقى
قازاق قوعامىندا قولدانىلعان ورحون, اراب, تٶتە, لاتىن ەلٸپبيلەرٸنٸڭ قاي قايسىسىن ايتساق تا, ٷنەمدٸلٸك پرينتسيپٸن العا قويعان. بٸز بٸلەتٸن ەرٸ ونى جوعارى باعالايتىن ۇلتتىق ەلٸپبي دەپ تانيتىن بايتۇرسىنۇلى ەلٸپبيٸ دە ٷنەمدٸ ەرٸ ماتەماتيكالىق تۇرعىدان ويلاستىرىلعان ەلٸپبي. بايتۇرسىنۇلى ەلٸپبيٸندە تەك دىبىس پەن ەرٸپ اراقاتىناسىنا بايلانىستى ٷنەمدٸلٸك قانا ەمەس, ەرٸپتٸڭ تۇرپاتى دا ٷنەمدٸلٸككە قۇرىلعان.ا.بايتۇرسىنۇلى ەلٸپبيٸندە 43 دىبىسقا 24 ەرٸپ ارنايدى. 24 ەرٸپ 12 تٸرەك تاڭبا ارقىلى جاسالادى. 12 تاڭبا ەرتٷرلٸ جولمەن موديفيكاتسييالاپ, 24 ەرٸپكە جەتكٸزگەنٸن كٶرۋگە بولادى.
قورىتا ايتقاندا, ٷنەمدٸلٸكتەن قورقىپ, بايبالامداماي, ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ سٶزٸمەن ايتقاندا «تٸلگە شاعىن» قابىلداۋىمىز قاجەت.
