Gorbachev Salyqovtyń qulaǵyna ne dep sybyrlady?

Kez-kelgen qairatker aqyn bola bermeidi

…Ilýde bireýi  bolmasa kez-kelgen aqynnyń qairatker bolýy ekitalai. Kez-kelgen qairatker de solai,  aqyn bola bermeidi. Tabiǵattyń, jaratqan ieniń tekpen, qanmen bergen qasieti shyǵar, Kákimbek aǵamyzda osy qarym-qabilettiń ekeýi de bar edi.

Aqyn Kákimbek Salyqovtyń jazǵan óleń-jyrlary, shyǵarǵan elýge jýyq jyr jinaqtary men jasaǵan onshaqty aýdarma kitaptary  óz aldyna bir tóbe. Ol memleket jáne partiia  qairatkeri retinde Jezqazǵan qalalyq, oblystyq partiia komitetteriniń birinshi jáne ekinshi hatshysy, SOKP Ortalyq Komitetiniń inspektory, Qaraqalpaq obkomynyń birinshi hatshysy, KSRO Joǵarǵy Keńesi Ekologiia komitetiniń tóraǵasy sekildi laýazymdy qyzmetterdi abyroimen atqardy.

Áitse de  «Óleń sózdiń patshasy…» dep uly Abai ait­paq­shy, poeziianyń qudyreti bolar,  jurt ony qairatker­liginen góri aqyn retinde jaqsy bildi. Janyna jaqyn tartty… Jiyn-toi men kóńildi otyrys-basqosýlarda áldebir ánshi qońyr dombyrany qolyna alyp:

Jezkiik, bizdiń jaqqa qalai keldiń?

Jolymdy tike kesip janai berdiń.

Adamnyń kózderindei eki kóziń,

Iapyrmai, dátim shydap qalai kórdim, — dep syzylta án salǵanda saharanyń sáni bolǵan — dala taǵysyna degen aiaýshylyq sezimi  oianbaityn qazaq kemde-kem. Ándi oryn­daýshy ne otyrǵandardyń ilkimdi  biri: «Kákimbek Saly­qovtyń  óleńine jazylǵan Jaqsygeldi Seiilovtiń «Jez­kiik» áni ǵoi» degende kóńildi muń basqan sezimnen selt etip,  aqyndy da, sazgerdi de ózińe ish tartqandai bolasyń.

Áý basta Kákimbek aǵanyń kókeiinen jyr bolyp tógilip, artynan ánge ainalyp ketken óleńderi az emes. «Aqqý jetken», «Kezdesý men qoshtasý», «Jáirem jyry», «Saǵynysh» dei me, tolyp jatyr.

Saǵynysh demekshi, ol kisiniń Máskeýde júrip jazǵan:

Shólirkegen dalama

Jańbyrly bult bolar ma em,

Pisken kezde mol egin

Diqan bolyp orar ma em.

Qaitqan qustar barady

Edildetip, Oralmen,

Elge jetip qalar ma em,              

Ere ketip solarmen, – degen óleń joldary týǵan elge, týǵan jerge shynaiy saǵynyshtyń tabyn bildiretin. Bul óleńi de sazger-ánshi Shámil Ábiltaevtyń árleýimen ádemi áýenin taýyp, kópshiliktiń shabyttana shyrqaityn ánine ainalyp ketti. Shette júrgen talailardyń  jan dúniesin terbetip, sezimderin oiatty.

Kákimbek aǵanyń esimine osylai syrttai qanyq bolsam da kezdesip, sóilesip kórmegen kisim edi. Jaqynyraq tanysýym keshegi 90-jyldardyń aiaǵynda boldy. 1999 jyldyń qańtarynda ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaevtyń 100 jyldyq mereitoiy  kele jatty da biz soǵan orai «Zerde» jýrnalynyń  bir nómirin arnap shyǵarýdy josparladyq. Óitkeni, sonaý alpysynshy jyldary «eldiń keleshek damýy ǵylym men tehnikaǵa bailanysty bolmaq» dep Máskeýdegi SOKP Ortalyq Komitetine hat jazyp júrip, jastarǵa arnalǵan ǵylymi-kópshilik «Bilim jáne eńbek» ( keiingi «Zerde» jýrnalyn ashtyrǵandardyń) basshysy da uiyt­qysy osy Qanysh aǵamyz bolǵan eken. Ári onyń Qazaqstan ǵylymyn uiymdastyryp, onyń órkendeýine qosqan úlesi men sińirgen eńbegi orasan zor. Sondyqtan halqymyzdyń bitýar perzentine jýrnal betinde úlken qurmet kórsetýdi ózimizge ári paryz ári qaryz sanadyq.  Ol kezde Kákimbek Salyqov  Halyqaralyq  Qanysh Sátbaev  atyndaǵy qordy basqaratyn. Biletinder Qanyshqa qatysty kóptegen  derek­ter men materialdar sol qordan tabylady desti. Sondai­lardyń jón silteýimen  Kákimbek aǵamyzǵa baryp jolyqtyq.

Kópti kórgen, qairatker tulǵa, aqynjandy kisi emes pe? Ol kisimen birden til tabysyp, emen-jarqyn sóilesip kettik. «Qanekeńe  arnap nómir shyǵarsańdar, qoldan keler kómegimizdi aiamaimyz» dedi. Aitqanyndai-aq, bergen ýáde­siniń údesinen shyǵyp, qoldarynda bar materialdy aldy­myzǵa jaiyp saldy. Namysqa tyrysyp, biz de barymyzdy saldyq.

Sóitip, respýblikalyq ǵylymi-tanymdyq «Zerde» jýrnalynyń 1999 jylǵy №1 sany túgeldei akademik Qanysh Imantaiuly Sátbaevtyń  ǵasyrlyq mereitoiyna arnap shyǵaryldy. Onda jariialanǵan materialdar ǵalym­nyń shyr etip dúniege kelgen qara shańyraǵynan bastap – qazaq ǵylymynyń qara shańyraǵy atanǵan Ulttyq ǵylym akademiiany basqarǵanǵa, iaǵni, bala Qanyshtan – dana Qanyshqa deiingi ómirin qamtydy.

Jýrnaldyń áli boiaýy kebe qoimaǵan sol sanyn Qanekeńniń  qyzy Shámshiiabaný apamyzǵa aparyp kórset­kenimizde, ol kisi: «Qaraqtarym-aý, mynaý bizdiń ákemizge arnalǵan kishigirim entsiklopediia bolypty ǵoi!» dep shyn qýanyp, kózine jas aldy. Qaita-qaita qolyna alyp, sipap qarai berdi. Mynadai sharýa  atqarǵanymyzǵa Kákimbek aǵamyz da alǵysyn aityp, rizalyǵyn bildirdi.

Az-kem ýaqyttyń ishinde aramyzda qalyptasqan jarasymdy syilastyqty paidalanyp:

— Kókeiimizde Sizdiń kezinde  atqarǵan laýazymdy qyz­metterińizge qatysty suraqtarymyz bar edi. Múmkin bolsa, sol taqyryp jóninde áńgimelessek dep ek? — dedim sál qysylǵandai bolyp.

— Suraqtaryń tym qiyn jáne kúrdeli bolmasa jaýap berip kóreiin, — dedi aǵamyz sózdiń aiaǵyn ázilge buryp.

Men keiipkerimniń  kóńilin jibitip, tynysyn ashý úshin ádeii áńgimeni áriden bastadym…

«Injener» emes, Chehov bolaiyn dep tur ekensiń»

— Osy siz, aǵa, qalai  ári aqyn ári taý ken injeneri bolyp júrsiz?

Ol kisi sál oilanyp qaldy. Sonan soń:

— Biz ózi kórkem tabiǵatpen etene ósken, ásershil de sezimtal halyqpyz ǵoi dep bastady sózin. — Sondyqtan áý dep án aitpaityn, bir shýmaq óleń shyǵarmaityn qazaq bolmaidy. Ótken ǵasyrlarda qazaq dalasyn zerttegen sheteldikterdiń bári anaý poliak Adolf Ianýshkevich, beride qazaqtyń 1000 ánin notaǵa túsirgen Aleksandr Zataevich halqymyzdyń ánshiligi men kúishiligine, poetikalyq tabiǵatyna tánti bolǵan.  Orystyń áigili geograf ári folklorshy ǵalymy, Shoqannyń ainymas dosy Grigorii Potaninniń: «Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵan­dai kórinedi» deýi tegin emes qoi. Sol aitqandai, bala ja­sy­myzdan án-jyrǵa, óleń-qissalarǵa qumar bolyp óstik.

Toǵyz, on jasymda aýyzeki óleń qurastyryp júrdim. Durystap jaza bastaǵanym 16-17 jas shamasynda. Mek­teptiń aqyrǵy synyptarynda júrgende óleńderim  qabyrǵa gazetinen oryn alyp, al 1949 jyly «Qazaqstan pionerinde» bir óleńim jaryq kórdi.  Toǵyzynshy, onynshy  synyptardaǵy ádebiet sabaǵynan bolatyn shyǵarmany óleńmen jazdym.

Osylai kete bergende orta mektepten keiin týra Almatyǵa tartyp, bir joǵary oqý ornynyń ádebiet mamandyǵya túsip oqyr ma edim, kim bilsin. Ákemizdiń aǵasy, halyq aqyny Moldahmet Tyrbiev 1942 jyldan aitysqa túsip júrgen kezderinde Jambylmen kezdeskenin qandai jyr etse, Qanysh Sátbaevtyń úiinde bolyp, bir top aqyndar ǵalymǵa tańqalǵanyn aitqanda, jas bala bizderdiń basymyzdy san alýan arman-qiial bilep alatyn. Moldekeń meniń agronom da, muǵalim de bolǵanymdy qalamady. Al aqyn bolatyn oqýǵa baramyn desem: «Oi, oqymai-aq aqyn bolyp júrmiz ǵoi, bolys ta bolǵanmyn, onda da óleńdi toqtatpadym, aqyn bolamyn dep bes jyldy dalaǵa ketirme», — deitin. Aqyry: «Máskeýdegi Tústi metal­dar institýtyna túsip, ózińiz aitqan Qanysh Sátbaevtyń jolyn qýamyn», – degenimde qatty qýandy. Oqýdy bitir­gende alǵan kúmis medalime júz teńge baiǵazy berip: «Osyny Máskeýge barar jolyńa jumsa», – dedi.

Onyń ústine soǵystan keiingi 50-60 jyldary eldiń bilik tizginin ustaǵan partiia men úkimet Qazaqstanda óndirýshi ónerkásipke, taý-ken salasyna, oǵan mamandar daiarlaý isine erekshe  kóńil bóldi. Bir jaǵynan osyndai saiasattyń yqpaly da bolǵan bolýy kerek. Sóitip, Máskeýdegi Tústi metaldar jáne altyn institýtyna oqýǵa túsip, ony 1955 jyly oidaǵydai aiaqtap, ken injeneri bolyp shyqtym. Biraq, qaida júrsem de aqyndyqtan qol úzbedim. Aýdarmamen de ainalysatynmyn. Ekinshi kýrstan keiin óndiristi tájiribemen Oraldaǵy birqatar ken oryndarynda bolyp, qorytyndy-esep jazyp ákelgenimde professor I. P. Kaplýnnyń: ««Injener» emes, Chehov bo­laiyn dep tur ekensiń», — dep ázildegeni  bar.  Qalyń or­man men kórkem taýlary bizdiń Kókshetaýǵa uqsas jerdegi bir shahtany sipattap jazǵanymdy oqyp professor: «Jaraidy, Chehov ta jaman kisi emes, bes qoiaiyn, biraq, kelesi joly tehnika tilimen jazǵaisyń», — degen.

Qanekeńdi kórgennen keiin adamnyń eń úlken bailyǵy – minez ekenin túsindim

— Ári qarai ómir jolyńyz qalai órildi? Institýt bitirip, taý-ken injeneri bolǵannyń bári úlken jetis­tikterge jete bergen joq qoi.   

— Oqý bitirip kelgennen keiin eńbek jolymdy Jezqaz­ǵandaǵy  №51 shahtada ken masteri bolyp bastadym. Ári qarai ýchaske bastyǵy,  №44  shahtada  Bas injenerdiń oryn­­basary,  «Pokro – 15» shahtasynda Bas injener, shahta bastyǵy qyzmetterin atqardym.

Biz alǵashqy jyldary kóbinese sottalyp GÝLAG-tyń túrmesinde júrgendermen jumys istedik. Olardyń kóbi stalindik saiasi qýǵynnyń qasiretin shegip júrgender edi. Qanshalyqty yzaly, ashynǵan adamdar bolǵanymen olar durys basshyǵa moiynsunyp, jumysqa nusqan keltir­meitin. Ondaǵy basty shart –  eńbekterin adal eseptep, aqysyn durys tóleý edi. Meilinshe adal, ádil bolýǵa tyrysqandyqtan ba, ol jerdegi jumysym árdaiym jemisti boldy.

Eń alǵash ret smenany basqarýǵa  kiriskenimde  Vasilii Stepaniýk degen zor deneli, eńgezerdei ýkrain jigiti: «Osyndai shap- shaǵyn boi, jap-jas kúiińmen bizdi qalai basqarmaqsyń?» – dep, kekete sóiledi. Oǵan men Taras Shevchenkonyń: «Iak ýmrý tak pohovaite, na Ýkraine miloi» dep bastalatyn óleńin óz tilinde múdirmesten zaýlatyp oqyp berdim. Elin, jurtyn saǵynsa kerek, ol sol arada meni qushaǵyna qatty qysyp, jurtqa maqtai jóneldi. Bir jyldan soń álgi sottalǵandardyń bári aqtalyp, túrmeden bosatyldy. Stepaniýk bir kúni: «Bastyq, úilený toiyma shaqyrsam keler me edińiz, kommýnissiz ǵoi, qoryqpaisyz ba?» – dep surady. Men oǵan: «Qorqatyn nesi bar, toiǵa barý qylmys emes, sen qoryqpasań mende qorqý joq», – dedim. Jubaiym Máriiamdi ertip bardym da. Ol kezde sottalǵandardyń keibiri bosanyp shyqqasyn burynǵy kektesip, óshigip júrgen bastyqtarǵa kún kór­setpeitin. Qudaiǵa shúkir, ondai páleden ózim aýlaq boldym, qai shahtaǵa barsam da burynǵy óz ýchastogymda birge istegen jigitter taýyp alatyn. Kenshilik degen – adaldyq. Adal basshy bolsań qandai da qiynshylyq­tardan kenshiler aman alyp shyǵady, shahtaǵa da, basshyǵa da abyroi-ataq áperýge tyrysady. Injenerlermen de, jumysshylarmen de jaqsy qarym-qatynasta boldym. Aýyryp qalǵan zaboishikterdiń úiine kóńilin surap, kirip shyqsań, eshqashan seni esinen shyǵarmaidy, jumysty jan-tánimen berile isteidi.

Alty jyl shahta basqarǵan jyldarym jemisti de jeńisti qýanyshtarǵa jetkizdi. Bizdiń shahta eń iri shahta bolǵandyqtan astymdaǵy kóligim de, turatyn úiim de yńǵaily boldy. Sonyń arqasy shyǵar, syrttan keletin qonaqtardy bastyqtar bizdiń shahtaǵa ákeletin jáne paidaly jiyndarynan qaldyrmaityn.

Qanysh aǵamyz 1961 jyly Jezqazǵanǵa Ǵylym aka­demiiasynyń kóshpeli májilisin ótkizýge kelgende sóziniń basynda meni de atap ótti, ol kisimen dámdes te boldym. Ǵulama ǵalymnyń kóńil kúiiniń san túrli qubylys­tarynan, keń minezdi kemeńgerliginen ǵibrat aldym.

Qanekeńdi kórgennen keiin adamnyń eń úlken bailyǵy – minez ekenin túsindim. Qanekeńniń baiandamalarynan da, aitys, tartystaryn da estisem, «Búrkitbaidy» shyrqap salǵan qaz daýysty qońyr áninen de keremettei áser aldym. Sol áser áli de esimnen ketpeidi, men Qanekeńnen artyq bileitin jigitti áli kúnge deiin kezdestirgen emespin. Oǵan ol kisiniń eńseli boiy, erekshe jaratylǵan tamasha kelbeti men ózgeden ózgeshe mádeniettiligi de yqpal etken shyǵar. Qanysh aǵamyz oqymysty ǵulamalyǵymen de tabiǵattyń kóz toiarlyq tulǵasymen de artyqsha jaratylǵan adam edi.

Qanekeńdi kórgende bala kúngi armanym oryndaldy. Bir jiynda dombyra izdegende meniń dombyramdy aldyrdyq. Dombyram unady, án salǵyzbaqshy boldy, men uialyp, kelispedim. Sonda ol kisi: «Culý saz adam balasynyń kam kóńilin qalpyna keltiredi, al án salý ójettikke úiretedi, uialyp otyrsyń ǵoi «batyrym», men-aq aitaiyn», — dep, birneshe án shyrqady. Ol qyzyq mezetter bir jekeshe áńgime bolarlyq jáit…

— Óndiristen partiialyq jumysqa qalai aýysyp júrsiz? Buǵan bireýlerdiń tikelei yqpaly boldy ma?

— Shahta basqaryp júrgenimde 1963 jyly Jezqazǵan ken-metallýrgiialyq kombinatynyń partkomynyń hatshylyǵyna usynbaqshy boldy. O kezde N. S. Hrýshevtiń shyǵarǵan nusqaýy boiynsha ol orynda eki jyldan artyq ustamaityn. Men ár túrli oimen bul usynystan bas tart­tym. Sol, sol-aq eken, qalalyq partiia basshylary meni synap, shenei bastady. Jumysymnan kemshilik tappaǵa­syn, partiialyq tártipke baǵynbady degen máseleni kóldeneń tarta berdi. Sóitip,  1965 jyly qaita shaqyrǵan­da amalsyz kelisim berdim. Sol eki arada Hrýshev ketip, onyń ornyna L. I. Brejnev keldi. Bul jumysty men tórt jyldan astam ýaqyt atqaryp, qalalyq partiia komitetiniń birinshi hatshylyǵyna joǵarylatyldym.  1973 jyly Jezqaz­ǵan oblysy qurylǵanda oblystyq partiia komi­tetiniń ekinshi hatshysy bolyp sailandym. Partkomnyń hatshylyǵyna usynylǵanda tuńǵysh ret Dinmuhammed Ahmetuly Qonaev­tyń qabyldaýynda boldym.

Dimekeń ózi oqyǵan institýtty bitirgenime eleń etip, biraz áńgimelesti. Baiaǵy ózine sabaq bergen qart profes­sorlardy esine túsirdi. Bárin de umytpapty. Dimekeń maǵan qarapaiymdylyǵymen, keremet este saqtaý qabileti­men úlken áser qaldyrdy.

Kezinde Qaraǵandy oblystyq partiia komitetiniń ekinshi hatshysy bolyp qyzmet atqarǵan Sultan Qaparuly Dos­maǵanbetov te qazaq jigitterine qolushyn berýden qoryq­paityn. Búgingi Prezidentimiz Nursultan Ábishuly Nazar­baev ta Sultekeńdi ustaz tutyp, qatty syilaidy.  Qazaq­stan Kompartiiasynyń Ortalyq Komitetinde jezqazǵan­dyq aǵalarymyz Temesh Sadýaqasuly Sadýaqa­sov, Orazai Batyrbekuly Batyrbekov te el ishindegi jigitterge qamqor­lyq kórsetti. Sonyń biri men shyǵarmyn. Ortalyq komitet­tiń hatshysy bolǵan Aleksei Semenovich Kolebaev Jezqaz­ǵanǵa kelgende bizdiń shahtany kórip tanysyp edi, ol kisi de maǵan kóp kómektesti, kótermeledi. Meniń ájem ákemniń Stepan deitin dosyn maqtaǵanda «qaimaǵy buzylmaǵan kisi, átteń, orys bolyp týǵany bolmasa qazaqtan esh kemdigi joq» deitin. Aleksei Semenovichti kórgende qart ájemniń sózderi esime túsetin. Ol men kórgen adal azamattyń biri edi. Sóitip, sondai asyl azamattardyń qoldaýymen partiia qyzmetine qyzý kirisip kettim.

«Óte durys, endi sozbaimyn», – dedi. Biraq, ol sózder oryndalmady

— Ózge ultty bilikke jolata bermeitin Máskeý sizdi qalaisha Jezqazǵan oblystyq partiia komitetiniń ekinshi hatshylyǵynan Ortalyq komitettiń apparatyna  alyp ketti. Munda qandai da bir maqsat-esep bolǵan shyǵar?

— Buǵan ártúrli jaǵdailar sebep bolǵan bolsa kerek.

Birinshiden, Jezqazǵan oblysyn qurǵan kezde jan aia­mai jumys istedim. Qalanyń burynǵy basshysy bol­ǵan­dyqtan kóp aýyrtpalyq maǵan tústi, degenmen búkil meke­melerdi on kúnniń ishinde durystap ornalastyryp berdim.

Ekinshiden, bir jylǵa jetpei kóship kelgen qyzmetker­ler páter alyp, tolyq jaiǵasty. Qalamyzdyń oblys ortalyǵy bolǵanyna qýanyp, aitqanymdy eki etpegen óndiris pen basqa da mekemelerdiń basshylaryna, ásirese, Q.I.Sátbaev atyndaǵy Jezqazǵan ken-metallýrgiia kombinatynyń burynǵy direktory V.V.Gýbaǵa rizashy­lyǵym mol. Ol kisi er minezdi, namysshyl, kemeńger basshy bolatyn, suraǵanymdy eki etpeitin. Basqa jańadan ashylǵan oblystarǵa turǵyn úiler salýǵa búkil el bolyp kómektesse, biz eshkimniń kómegin qajet etpedik, qaita, Arqalyqqa baryp, qolǵabys ettik. Sodan kóp uzamai Bal­qash qalasynda tústi metallýrgiia salasy boiynsha partiia komiteti hatshylarynyń seminary boldy. Oǵan oblystyq partiia komitetteriniń birinshi hatshylary qatysyp, úlken jiynǵa ainaldy. Osy joly el namysyn qorǵap, kóptegen jumystar istedik. Kerekti baǵdarlamalar men qujattardy daiyndaý úshin aldyn-ala Máskeýge baryp, bir jumadai daiyndaldyq. Ortalyq Komitettiń tústi metallýrgiia bólimin basqaratyn Ivan Pavlovich  Iastrebov deitin egdeleý kisi bolatyn. Meniń kómegime dán riza bolyp qalypty. Qazaqstannan kisi kerek, óndiris mamany degende osy bólim bastyǵy A.S.Kolebaevpen aqyldasyp, usynǵan shyǵar dep oilaimyn. Buǵan qosa Almatydaǵy ekinshi basshymyz V.K.Mesiatstyń da yqpaly joq emes.

Ekinshiden, Jezqazǵan oblysy qurylardyń aldynda bizdi Almatydan keiin Máskeý qabyldady. Onda L.I.Brejnevtiń qabyladaýyn tosyp, eki-úsh kún qarailap qaldyq, áitkenmende Bas hatshy bizdi senbi kúni qabyl­dady. «Úlken bastyq bolýdyń jolyna túsken jigitter kórinesizder, senbi bolsa da qadirli jerlesterimdi, kóp tosyp qalmasyn dep osyndai demalys kúninde saiajaidan kelip otyrmyn»,– dedi. Bas hatshy óz jumys stolynda otyryp, kóp áńgime aitty. Ol kezde Brejnev temeki tartatyn, qolyndaǵy altyn jalatqan papiros salǵyshyn «kapitalizmniń keremeti» dep mysalǵa keltirip: «Bylai bassań temeki shyǵady, bylai bassań ot beredi, al syrt jaǵyna qarasań saǵaty bar», – dep jas balasha tamsanyp otyrdy. Sálden soń bastyq bizder otyrǵan uzyn stolǵa keldi. Stolda daiyndap qoiǵan bizdiń jeke basymyzdy sipattaityn papkide  is qaǵazdary bar edi. Bas hatshy áńgimesin jalǵap, temekisin býdaqtatyp otyryp, aldyndaǵy qaǵazdardy shatastyryp alypty. Sóitip, ol kisiniń aldyna aldymen meniń is qaǵazdarym iligipti. Kidirmesten oqi bastady: «O, durys, ken masterinen bastap, Jezqazǵan siiaqty tústi metallýrgiianyń Magnitkasynda qalany basqarǵan kadrdy birinshi hatshylyqqa usynǵandaryń jaqsy eken, bizdiń Dimash aqyldy kisi-aý, óte durys», – dep meni turǵyzyp kórdi. Qalyń qara shashymnyń mań­daiymnan taraǵan bir býma aǵy bolatyn. «Jas ta bolsań shashyń aǵara bastapty,  ol aqyldan aǵaryp otyr», – dedi. Bárimiz aýzymyzǵa sý toltyrǵandai únsiz qaldyq. Bizdi ertip kirgen Ortalyq Komitettiń hatshysy Ivan Vasilevich Kapitonov pen Qazaqstan Ortalyq Komite­tiniń so kezdegi ekinshi hatshysy Valentin Karpovich Mesiats bolatyn. Kapitonov eppen ǵana turyp: «Ǵafý etińiz, Leonid Ilich, men qaǵazdardy shatastyryp qoiyppyn, birinshi hatshy­lyqqa myna kisini usynyp otyrmyz», – dep K.S.Losevti kór­setti. «Sen, Kapitonov, únemi shatastyryp júresiń, biraq, men shataspaimyn, bul kisini de kóreiik», – dep Lo­sev­tiń qaǵazyn oqi bastady. «O, kolhoz, sovhozdarǵa qala­dan aparyp, «otyz myńdyq» dep Hrýshevtiń týdyrǵan ja­san­dy kadry ǵoi. Sovhozdyń direktory, halyq baqylaý­shysy taǵy .., — dep, Losevqa qarap: «Qalai kelisim berdiń, bul saǵan astyq daiyndaityn Soltústik Qazaqstan emes, basqa jer, tústi metall ǵoi», — dep, unatpaǵan syńai tanyt­ty.

Konstantin Semenovich Losev jalpy aqyldy, ziialy azamat bolsa da kózge qorashtaý kórinetin. «Joq, bul durys emes, álgi jigitti usynǵan durys», – dep Brejnev qaita qi­qaidy. Sol kezde ójet te, ótkirleý V.K.Mesiats turyp: «Leonid Ilich, keshirim etińiz, K.S.Losev joldas birneshe jyl ekinshi hatshy bolǵan mol tájiribesi bar kisi, al Salyqov joldas ázirshe ekinshi hatshy bolyp kómekteser dep edik. Biz Qazaqstan Kompartiiasynyń Ortalyq Komi­tetiniń biýrosynda qaradyq, Dimash Ahmetovich sizge kóp- kóp sálem aitty, qoldaýyńyzdy suraidy», – dedi.

L.I.Brejnev bir yńyranyp: «O, sen Saiasi biýronyń múshesiniń sheshimi bar dep meni qorqytpaqshysyń ǵoi, óitip, kúshke salma, mende de kelesi sezge deiin biraz kúsh baryn umytpa», – dedi. Sonda V.K.Mesiats: «Leonid Ilich, Salyqov bir-eki jyl kómektessin, sodan keiin bul kisini de joǵarylatamyz, respýblika úlken ǵoi», – dedi. Bas hatshy sol kezde eptep synyqsyp, raiynan qaita bastap, ornynan turyp, meniń qasyma kelip, arqamnan qushaqta­ǵandai bolyp: «Ne de bolsa osylarǵa seneiikshi, eki jyldan keiin ósirmese, «VCh» degen telefonyń bolady, sony al da ózime habarla, kelisim osy», – dep toqtady. Árine, Kapi­tonov ózine túrtip alyp jatty. Osy jaǵdaidyń da maǵan sebi boldy-aý deimin.

Máskeýge attanardyń aldynda bir oblysta issaparda júrgen D.A.Qonaev taýyp alyp sóilesti. «Sizdi Ortalyq Komitet shaqyryp jatyr, M.A.Sýslov maǵan aitty, túbi jaman bolmas, betterin qaitarma», – dedi. Men rahmet aittym. Solai Ortalyq Komitettiń inspektory qyzmetine ainaldym. Sóitip, máskeýlik bolyp kete berdim.

– Máskeýde uzaq otyryp qaldyńyz. Oǵan áldeqandai jaǵdailar sebep boldy ma?

– Esepsiz sebep joq qoi. Toǵyz jyldan astam otyr­ǵanym ras. Biraq, men tórt jyldan keiin Almatyǵa toiǵa kelgenimde, ol kezde Qazaqstan Joǵary Keńesiniń depýtaty bolatynmyn. Dimekeńe sálem berip, toidan keiin kezdesýge surandym. Ol kisi óte sypaiy qarsy alyp, aqyry toi ótken kúnniń erteńine qabyldady. Elden ketkeli tórt jyldan asyp ketti, qyryq úsh jasymda baryp edim, mine, elý de taiap qaldy, elge oralaiyn Dimeke, – dep ótinish aittym. Dimekeń tómen qarap: «Iia, tórt jyl, tórt jyl… – dep otyrdy da: «Sizdi Jezqazǵannyń naimany dep júrsem, Kókshetaýdyń qaraýyly ekensiz ǵoi», – dep, jai ǵana suraǵan syńai bildirdi. Men: «Dimeke, ózińiz bitirgen institýtty támámdaǵannan keiin Jezqazǵanǵa keldim, tabany kúrektei jiyrma jyl qyzmet  ettim. «Aq aýyl», «Qara aýyl» dedińiz, sodan beri men týǵan jerimniń bir jiyn-toiyna qatysa almappyn, tek asyrap baqqan ata-anamnyń qazasyna ǵana bardym», – dep tolqydym. Sebebi, úlken aǵamyzdan tap osyndai saýaldy kútpep edim. Sonda ol: «Joq, jái aitamyn, atyǵai, qaraýyl degen elder barymtashyl, qarymtashyl keledi eken», – dep bir qoidy. So kezde meniń: «Dimeke, tap osy sóz sizdiń kókeiińizden shyqqan joq, ne bireý aitty, ne kitaptan oqydyńyz ǵoi», – demesim bar ma. Aǵamyz keńkildep bir kúldi de, ornynan turyp: «Dál taýyp aittyńyz. Sáken Júnisovtiń «Aqan Serisin» jýrnaldan oqyp edim», – degendi aitty. Biraq, Dimekeń tez shiraqtaldy da: «Jaraidy, elge qaitarýdy qolǵa alamyn», – degen sózin berdi. Eki jyldan keiin taǵy sondai bir toidan keiin jolyqtym. «Óte durys, endi sozbaimyn», – dedi. Biraq, ol sózder oryndalmady. Toǵyz jyldyń ishinde Máskeýdegi bastyqtarym da elińe oralatyn boldyń dep, bir-eki oblysty ataǵan bolatyn. Úshinshi ret sóileskende I.V.Kapitonovqa: «Qashan Politbiýroǵa aparǵansha maǵan aitpańyzshy, men qyzmet surap júrgen joqpyn ǵoi, eger kereksiz bolsam Jezqazǵanǵa baryp, baiaǵy shahtamdy basqaramyn», – dep renish bildirdim. Ol kisi: «Onyńyz ras, usynystar da boldy, bilesiz, Dimash Ahmedovich osy arada kelisim beredi de, artynan eline barǵanda «oibai biýrodan ótkize almadym» dep habarlaidy, tap osy joly ótesiz», – dedi. Ol joly da «biýroda ótkize almapty». Sodan keiin kóńilim sýydy da, Qaraqalpaq­standy, endi Kapitonov emes, K.Ligachev usynǵanda kelisim berdim. Sonyń aldynda bir tapsyrmamen Ózbekstanǵa – Qaraqalpaqstanǵa  jiberip alǵan bolatyn. Úshtiń biri qazaq, biri ózbek, biri qaraqalpaq bolǵan soń men qarsy bola qoiǵan joqpyn.

«Óleńim men júregim elde júrdi»

– Ortalyq Komitet apparatyndaǵy kóp jylǵy qyzmetten qandai taǵylym-sabaq aldym dep oilaisyz? Ondai úlken qalanyń sizge rýhani yqpaly da bolǵan shyǵar?

– Ortalyq Komitettiń inspektorlary tórt-besten aspaityn, olardy tek Ortalyq Komitettiń hatshysy basqaratyn. Maǵan óndiris jáne transport máseleleri men úlken kadrlarǵa túsetin aryzdardy tekserý jáne eldegi tártip máseleleri júkteldi. Sondyqtan men eldiń jaǵdaiy, ishki irkilister men daǵdarystar týraly muqiiat bilip otyrdym. Resei Federatsiiasynyń «Qaratopyraqsyz» aimaǵyn igerý degen másele kóterilgende, bul tekke ketetin shyǵyn, odan da Qazaqstannyń jáne basqa jerlerdiń qoishylarynyń ortaǵasyrlyq deńgeidegi kúilerin jaqsartý kerektigin I.V.Kapitonovqa barynsha túsindir­dim. Ekonomikalyq reformalardyń jónsiz ekenin aityp, naqtyly usynys ta engizdim. Ol usynysymdy sol kezdegi Ministrler Keńesiniń tóraǵasy A.N.Kosygin maquldap, úlken jumys júrgizip, L.I.Brejnevtiń qabyldaýynda bolsaq ta, onyń qoldaýyn tappadyq. Odan keiin kóp zerttep, eldiń qinalǵan kezinde partkonferentsiia ótkizilý­shi edi, ony da usyndym. Tikelei bastyǵym I.V.Kapitonov bul oiymdy da jón dep, qoldaǵanymen ol taǵy da L.I.Brejnevtiń aldynan qaitty.

M.S.Gorbachevtiń kezinde Búkilodaqtyq HIH kon­feren­tsiianyń aldynda E.K.Ligachev Qaraqalpaqstanǵa telefon soǵyp: «Erterekte osy másele jóninde usynys engizipsiz ǵoi, ras pa?» – dedi. Kapitonov aitsa kerek, men shyndyqty jasyrmadym. Ol kisi daiyndaǵan qaǵazdardy surady. Men Máskeýde bir qaǵaz da qaldyrmai alyp ketken edim. Liga­chev: «Ýsmanhodjaevpen ózim sóilesemin, bar qaǵaz­dardy alyp, Máskeýge tez jet», – dedi. Azdan soń Ózbekstan Orta­lyq Komitetiniń birinshi hatshysy Inomjan Buz­ryquly Ýsmanhodjaev telefon soǵyp: «Sizdi shaqyryp jatyr, nege ekenin bilmeimin, eger basqa qyzmet usynsa aqyl­da­satyn bolyńyz, sát tileimin», – degendi aitty. HIH part­konferentsiianyń kezinde basqa qyzmette júrgen I.V.Ka­pitonov kezdesip: «Kákimbek Salyquly, eńbegimiz zaia ketken joq, aqyry konferentsiia ótip jatyr ǵoi», – dep ortaq qýanysh bildirdi.

Ortalyq Komitette istep júrgende qai jaǵynan bolsa da, jeke basymnyń daiyndyǵy eshkimnen kem bolǵan joq. Kúrdeli isterdiń keide arasynda, keide basynda júrdim. Inspektorlyq jumys adaldyqqa, tazalyqqa, týralyqqa úiretti. Jalpy, qyzmettes bolǵan jigitterdiń bárimen de dostasyp kettim, áli de bailanysyp turamyz. Izettilik pen syilastyqty úirengen shyǵarmyn. Biraq, eldi qatty saǵynyp júrgende, áiteýir, óleń jaryqtyq serik boldy, óleńnen qol úzgen joqpyn, jinaqtarym da jaryq kórip turdy. Gazet-jýrnaldarda óleńderim jii basylyp júrdi.

Taǵdyrdyń óleń úshin bergen ol da bir buiryǵy shyǵar. Máskeýdiń maǵan bergen úlken sabaǵy – elge degen saǵynysh bolsa kerek. Qazaqtyń aqiyq aqyny Syrbai Máýlenov aǵamyz: «Kákimbek-aý, osy saǵynyshtaryń jaqsy dúnie, «Jezkiigiń» el ishinde jortyp júr, ony aitpaityn qazaq kemde-kem, ómirge ókinbe, elge de jetersiń, óleńdi burqyratyp jaza ber», – deitin de:

Qurbylardyń býyndary balqysyn,

Án salaiyq, qazaq jyry shalqysyn.

Máriiam-aý, qazy, qarta asyp qoi,

Máskeýińde eldiń isi ańqysyn, –

degen óleńimdi jatqa aitatyn. Daraboz aǵamyzdyń osy aǵalyq sezimderi de tegin emes. Máskeýde qazaqtar kóp boldy, qazaq diasporasynyń hal-jaǵdaiyn da bilýge sebep týdy. Aspiranttar, stýdentter kezdesýge jii shaqy­ratyn. Olardyń aldynda óleń oqý da, el jaily áńgime qozǵaý da qyzyq ótetin. Máskeýdiń taǵy bir bergeni ol kezde qazaq gazet-jýrnaldarynyń bárin aldyryp turdym. Jas aqyn-jazýshylardyń, sýretshi, sáýletshiler­diń Máskeýge kelgenderi, aǵa býyn alyptar da kezdesýge qumar bolatyn. Sonyń bári-bári elge degen saǵynyshyma shipa boldy.

Almatyda shyqqan jańa kitaptardyń bárin aldyryp otyrýshy edim. Evnei Býketov, Tumanbai Moldaǵaliev, Ábdildá Tájibaev, Iliias Esenberlin, Hakimjan Naýryz­baev, Ábdijámil Nurpeiisov, Shota Ýálihanov, Sáken Júnisov, Tólegen Dosmaǵambetovtar kelgen saiyn dámdes bolmai, syrlaspai ketpeitin. Bul da zor sabaq emes pe! Ómiri júzdespei ótsek te, Ahmet Jubanov aǵamyz túsime kirip, «Kúi atasy arymsyń» degen úlken óleńim týǵan, ol da bir saǵynyshtyń bergeni shyǵar. Nurǵisa Tilendiev «Otyrar sazyn» Máskeýge ákelgende attas poemam týdy. Qadyr Myrzaliev izdenimpaz, intellektýal, zerdeli aqyn. Kezinde sirek kezdesetin kitaptardyń artyǵyn syilasyp júretinbiz. Máskeýge kelgen bir saparynda «Aldaspannyń» tsenzýradan ótpegen nusqasyn syilady. Sol kitap bizdiń úide eń syily jerde saqtaýly jáne ony jii oqyp, qaitalap júremin. Úkili Ybyrai, Aqan Seri, Balýan Sholaq, Birjan Sal babalarymnyń óleńderin jasymda kóp úirengenim bar edi. Olardy da Qairat Baibosynov siiaqty inilerimizge úiretýge qushtar boldym. Alysta júrsem de júregimniń eń ystyq lúpili týǵan el dep soǵyp júrdi. Sabaqtyń eń úlkeni de osy shyǵar.

Oi tolǵanysy aqylmen astasyp jatady, ásirese, osyndai shyndyqqa júginsek osynyń bári  rýhani azyq. Máskeýdiń de azamattyq, áleýmettik, ásirese, mádeniet sala­syna bergeni az emes. Ásirese, teatrlary men mura­jailary kóp áser etkeni anyq. Pýshkindi, Maiakovskiidi kóp oqydym, ol bul zańǵaiyr aqyndardyń óleńderin qazaqshaǵa tárjimeleýime kerek boldy. Máskeý – toqsan ónerdiń toǵysqan jeri edi ǵoi, qoldyń tiiýine qarai baryn bazarlaýǵa tyrystym. Jalpy, máskeýlikterdiń qazaqstan­dyqtarǵa degen yqylasy súisinerliktei edi. Meniń institýtta birge oqyǵan bir jyldyq tólder bolǵan dostarymnyń elýden artyǵy Máskeýde turdy, olardyń da qaiǵysy men qyzyǵyna ortaqtas boldym.

Máskeýde turǵan kezde ulym Erlan institýt bitirdi, úilendi. Jezqazǵanǵa kenshi bolyp kelip, kandidattyq dissertatsiiasyn qorǵady. Qyzym Maira da institýtty Máskeýde bitirip, turmysqa shyǵyp, máskeýlik Marat Bekenovpen kóńil qosty. Úlken nemerlerim Máskeýde týdy. Baiaǵyda institýtty bitirip, diplomdy qorǵaǵannan keiin bir jumadan aspai ózim de Máskeýde úilengen bolatynmyn. Ol kezdegi toi da restoranda emes, úide ótetin. Báibishem Máriiamnyń birge oqyǵan dosjar qyzynyń keń úiine jinalyp, dostarymyzben elden kelgen týystar sol toiǵa kýá bolǵan. Al sol úidiń qasynan jylyna bir ótip, balalaryma, nemerelerime kórsetip qoiatynmyn. Oqýdy, qyzmetti qosa eseptegende Máskeýde on segiz jyl ómirim ótipti. Sondyqtan bul ǵajaiyp qalanyń bergen rýhani da, azamattyq ta, aqyndyq ta sabaqtaryn árqashan syilap ótemin.

Týǵan elim Qazaqstannyń táýelsizdigin shyn tilesem, Máskeýmen árqashan kórshilik tatý-tátti qarym-qatynasta bolýymyzdy qalaimyn. Ata-babamyz san jyldar ańsaǵan egemendikke jettik, al shyn táýelsizdikke jetý úshin orys siiaqty uly halyqpen dostyqty úzbespiz dep senemin. Máskeý tek qana úlken qala emes, ol – tarihi tamyrymyz jalǵasyp jatqan uly eldiń astanasy, onyń ósip, ónýine, órkendeýine Qazaqstan da óz úlesin  qosqan. Búkil álemdi fashizmnen qorǵaýda da qazaqstandyqtardyń, ásirese, Máskeý túbindegi erligin búkil adamzat qalai umytpaq. Son­dyq­tan Máskeý bizge jaqyn, taǵdyrlas qala, oǵan aitar alǵysym da az emes, órkendei bersin. Máskeý saparymda aqyndyq shabytym da ashyla tústi, al óleńim men júregim elde júrdi.

– Ortalyq Komiettiń inspektory bolyp júrgen kezińizde partiianyń jergilikti respýb­lika, oblys kólemindegi basshylary tarapynan jasalǵan zańsyzdyqtar, úlken qylmysty isterdi tekserýge qatystyńyz ba?

– Árine, inspektordyń bar jumysynyń bir úlken tarmaǵy da osy másele. Qazir olardy tizbektep jatýdyń qajeti bolmas. Qazaqstan­daǵy osyndai isterdi tekserýden  muqiiat bas tarttym. Bir jaqsylyǵy, bizdiń el bul jóninde ózgelerden tazalaý boldy, al Kolbinniń kezindegi keibir asyra silteýler ádil baǵasyn aldy ǵoi. Basqa aimaqtarda, kóbinese Resei jerinde ólkeler men oblystardaǵy zańsyzdyq­tardy tekerýge qatysaqanym ras. Naqtyly faktiler bolmasa, búrkenshik atpen jazylǵan syrttai ǵaibattaýlardy teksere bermeitinbiz.

Al ashyq, ashyna jazylǵan aryz-shaǵym­dar­dyń jóni bólek. Áli kúnge deiin esimde: Máskeýdegi biraz qiianatty qatty shekken aryz ieleriniń shyndyqqa jetkende aitqan alǵystaryn da aldym. Apparatta isteitin Alaev degen qyzmet­kerdi aryzy boiynsha Ortalyq Komitettiń burynǵy Is basqarmasynyń basty­ǵy Eńbek Eri  atanǵan Pavlovtyń surqiia áreket­terin ashý bizge de ońaiǵa túsken joq. Áigili «Krasnodar isi» – Medýnov máselesi el-jurtqa belgili oqiǵa. Ol jer paraqorlyqtyń júieli túrdegi astanasy bolyp ketken eken, soǵan kózim jetti. Ádildik pen taza­lyqqa júr­genim meni qiianattap, jazyqsyz qaralaýdan aýlaq etti, qatty janym ashyǵan, aiaýshylyq bildirgen kez­derim de az bolǵan joq, ol – jalpy júieniń kei kemshi­likterin túsingenim shyǵar. Qandai tekseriske qatynassam da ádil bolýǵa, adal bolýǵa tyrystym.

– Kolbinnen buryn Qazaqstan KP Ortalyq komitetiniń birinshi hatshylyǵyna sizdiń de kandidatýrańyz usynylǵan eken degen sóz bar.

– Bul «sóz» keibireýlerdiń oidan shyǵar­ǵan dolbary shyǵar. Tap osyndai máseleni maǵan aitqan eshkim joq. Tek qana laýazymdy bir joldasym: «Sen týraly bir úlken sóz bolǵan eken, «ol úlken aqyn, el basqarýǵa qol timei keter», – depti deidi. M. S. Gorbachevti Tashkentke bir kelgen­de qarsy aldyq, Ózbek­stan KP Ortalyq Komitetiniń de múshesi edim. Jurttyń kózinshe qulaǵyma sybyrlap: «Óleń qalai?» dedi. «Mihail Sergeevich, óleńge qolym timei júr, pensiiaǵa shyqqanda jazba­sam», – dedim. Ol kisi: «Joq, jaza berińiz, Más­keý­den shyqqan jinaǵyńyzdy oqydym, jaqsy eken», – dedi. Álgi joldasymnyń aitqany sonda esime tústi. Bir bilgenim osy. Sol kúni elden telefon soǵýshylar kóp bol­dy. Olardyń qai-qaisysy da ne teledidardan kórgender: «Gorbachev qulaǵyńa ne dep sybyrlady?» – dep surap jatty.

– Qaraqalpaq avtonomiialy respýblikasyna birinshi basshy bolyp qalai baryp júrsiz? Oǵan tikelei kim sebep boldy dep oilaisyz? Álde Kreml­degiler bizdiń týystas halyq ekenimizdi eskerdi me?

– Bul suraqqa joǵaryda jaýap berip ótken sekildimin. Sonda da bolsa bir-eki derekti aita keteiin. Ortalyq Komitette qyryq jyl istegen Pavel Vasilevich Simonov deitin kisi boldy. Osy qarttyń menen jiyrma astai úlken­digi de bar edi. Onymen ara qatynasy­myzdyń jaqsy ekenin qyzmettes jigitter biletin. Ol Oral oblystarynyń sektoryn bas­qardy. Bir kúni esik aldyndaǵy Filev par­kine nemeremdi ertip shyqsam P. V.  Simonov kezdese ketti. Nemerem Arman ol kisini «Simonov-ata» deitin. Ózi de balajan adam edi. Armanǵa qarap: «Seniń Kákimbek atań jýyrda Máskeýden kóship ketedi, sen de birge ketesiń be?» – dedi. Nemerem: «Mamam men papamdy tastamasa men de birge ketemin», – dep jaýap berdi. Men sol arada jas balaǵa neni aityp otyr­syz, basqa áńgimeńiz joq pa, Pavel Va­silevich, – dep renish bildirip edim, ol: «Kete­tiniń anyq, bastyqtar senen uialyp júr, Qazaqstan jolatar emes, sizdiń kadr bolsyn, Orynborǵa jibereiik», – dedi. «Men bul aqyn­jandy ójet jigit erteń burynǵy astanasyn Qazaqstanǵa qosyp alyp júrmesin», – dege­nimde bári qatty kúldi de, sen týraly kóp sura­dy. Joldassyń ǵoi, bilgenimdi aityp otyr­myn», – dep toqtady. Azdan soń: «Saǵan bir usynys bolady, qoryqpai bara ber, men de Evrei avtono­miiasyn basqarǵanmyn. Tatar­standa, Bashqurtsanda obkomnyń hatshysy  bolǵanmyn», – dep, óziniń Máskeýge tórtinshi ret kóship kelip turǵanyn aitty.

Men ol kisiniń sózine sendim. Azdan soń usy­nys ta boldy. Kimniń usynysymen bolǵan sharýa ekenin bilmei­min, tek M. S. Gorbachev qabyldaǵanda «K. Ý. Chernenko syrqattanyp jatyr, sizben sóilesýdi ol kisimen kelistim, jýyrda Ózbektstanda issaparda bolǵan ekensiz, I. B. Ýsmanhodjaev Qaraqalpaqstanǵa surap otyr», – dedi. Oǵan qosa, ózimdi ertip kirgen tikelei bastyǵym E. K. Li­gachev ta: «Qazaqtary kóp, qaraqalpaq tilin de biledi ekeni­siz, bárin oilastyrdyq», – dep qosyp qoidy. Sodan soń ekeý­lep Ýsmanhodjaevty maqtady. Aqyry Gorbachev: «Baryp, kómektesip qaityńyz, sizdi osyndaǵylar jaqsy aitady, ózimizge de kereksiz, qaityp oralam deseńiz esigimiz ashyq», – dep sózin shegeledi.  Men táýekelge bel bailap, keli­simimdi berdim. «Elge de bir taban jaqyn ǵoi, qaityp Máskeýge kelmespin, jigitter birdeńe berer»,  dep te oiladym.

– Ol jerge barǵanda jumysty neden bastadyńyz? Eń aldymen qandai máselelerdiń qolǵa aldyńyz?

– Eldegi qyzmetten de, Ortalyq Komitet­ten de alǵan biraz tájiribem bar ǵoi, eń aldy­men jalpy jaǵdaimen etene tanysýdy jón kórdim. Ol kezde «qosyp jazý», «maqta isi» degen máselelermen Odaqtyq prokýratýra aina­lysyp jatyr eken. Olar kóptegen oblys­tarǵa qyrǵidai tidi, biraz úlken bastyqtardy tutqyndap ta jatyr dep estidim. Son­dyqtan aldymen istiń mán-jaiyn bilip alaiyn dep, burynǵy áriptesimniń shoferlerine deiin qozǵaǵam joq. Kimniń kim ekenin ómir kórseter dep, isti Aral jaiynan bastadym, zardap shekken elderdiń aýyr turmysyn kózimmen kórip, durystap bilip alǵym keldi. Istiń nasyr­ǵa shaýyp bara jatqanyn kórdim. Teńiz jaǵa­laýdan kóp alys ketip qalypty, balyqshylar jumyssyz qalǵan, burynǵy kók teńizde shal­qyp júrgen aq kemeler adam shoshyr­lyqtai kúige enip, qańqalary yrsiyp, qumda qalypty.

Elektr qýaty jetispeidi eken, joldar nashar, kóptegen sovhozdarda minvodhoz aiaqta­mai ketken jumystar ulan­ǵaiyr. TETs-ti ulǵaitýdy qolǵa alyp, jol salý jumysyn tórt ese kóbeitýdi Tashkentpen kelistik. Jol máselesimen ainalysatyn ministrdi talai jerge ertip baryp, jumys­tyń naqtyly merzimderin belgiledik, bul sharýany alǵashqy biýroǵa qoidyq. Bul sheshim úlken qoldaý tapty. Eki jylda barlyq durys joly joq sovhozdarǵa deiin asfalt tóseldi. TETs-tiń jyl saiynǵy qýatyn kóbeitip, kóptegen jyl­darǵa jeterdei energiia qoryn jasadyq. Taǵy bir úlken sharýa – siyr fermalaryn retke keltirý qolǵa alyndy. Onda «qosyp jazý», joq sútti «bar» dep kórsetý etek alyp­ty. Kei aýdandarda úkimetke ótkizilgen súttiń otyz protsenti ǵana naqtyly súttei tapsy­rylyp, qalǵany «qaǵazdan saýǵan» sút  bolyp tirkelgen.  Oǵan qosa, jalpy bul elde jyl­qy maly az, kóbine siyr etin qadir tutady, bala kóp, sút te, siyr eti je jetispeidi. Bastapqy jumys osyndai asa «asqynǵan jaralardy» emdeýden bastaldy. Aqiqat pen ótiriktiń arasyn aiyrý kóp kúshke tústi.

Odaqtyń kezinde qai jerde de qosyp jazý úlken etek alǵan edi. Kei salalarda tipti, úkimet ie bola almastai kólemde edi. Al avtokólik salasyndaǵy bylyq-shylyq ta jeterliktei boldy.

Úshinshi toptaǵy máselelerdiń úlkeni – aýyz sýynyń tapshylyǵy, el turmysynyń múshkil hali. Myń eki júzden astam eldi meken­derdiń mańynda monsha joq. Elde juq­paly aýrýlar keńinen etek alǵan, jas balalar men analar­dyń ólim-jitimi kóp. Kúizelistiń úlkeni – jalpy meditsi­nalyq járdemniń azdyǵy, tazalyqtyń kemdigi. Oǵan qosa Araldyń sýynyń tartylýyna bailanysty zardap shegýdiń óz júieleri bar. El turmysy, ásirese, aýyldy jerde nashar eken. Núkistiń ózine jylý berý máselesi jóndep qolǵa alynbaǵan qa­lypta. Turýǵa bolmaityn tar lashyqtar astananyń ainalasynda kópten de kóp. Osy jaǵdailardy Aral máselesine bailanys­tyryp, Ortalyq Komitet pen Mi­nistrer Keńesiniń qaýlylaryn eki ret qabyldatýǵa sebim tidi. Birinshi qaýly tek qana Qaraqalpaq­stanǵa kómekke (1986), ekinshi qaýly búkil Aral óńirine (1988) arnaldy. Naqtyly járdem jasaldy. Birinshi qaýly shyǵarda úlken úkimet komissiiasy jumys istedi. Osy eki qaýlynyń shapaǵatyn el kórdi.

Aýyz sýynyń tapshylyǵy sondai, Núkis­tiń ózinde taza sý tazartqyshtyń múmkindigi az ǵana eken, ol qala halqynyń jiyrma protsentin ǵana qamtydy. Bir jyldyń ishinde qalany tolyq qamtamasyz etip jáne qalanyń qasyndaǵy Halqabad deitin shaǵyn qalashyqqa taza sý jetkizildi. Tahiiatash jáne Túiemoiyn sý tazartqysh­tarynyń qýattary búkil elge jeterdei boldy. Ol sý tazartqyshtardan bar­lyq aýdandarda sý qubyrlary, úlken sý júieleri salyndy. Tyndyrǵan istiń bir úlkeni – tabiǵi gazben qamtamasyz etýdi on eki protsentten seksen beske jetkizgenimiz shyǵar. Bul sol kezde eshbir jerde joq jetistik edi. Gazdandyrýǵa aqsha tapsaq ta, jobasyn jasatý qiynǵa soqty, sol úshin arnaiy Leningradqa kisi jibe­rip,basshylarymen sóilesip, joba máselesin jedeldettik, mine, bizdiń jumysy­myzdyń syry da osynda edi. Otyn, kómir joq el úshin gaz degeniń jumaq ornatqandai boldy.

Budan basqa da kóptegen jumystar istelin­di. Aral aimaǵyndaǵy aýdandar jáne Núkistiń qyzmetkerleri men jumysshylaryna ústeme eńbekaqyǵa qol jetkizý qýanyshtyń úlkeni bolatyn. Araldy saqtap qalý, adamdy saqtap qalý arpalysy qyzý túrde júrdi. Biz eń áýeli adamdy saqtaýǵa kúsh jumsadyq. Aral teńiziniń mańynda Sýdoche, Mashankól, Qos alqanyń arasyndaǵy kól, Jaltyrbas, Toǵyz tóre kólshikterin marjandai qatar tizbekteýdiń arqasynda Horezm oipatyn kóshpeli qumnyń basýyn azaittyq. Búkil turǵyndardy tekser­tip, kimniń nendei keselge ushyraǵanyn anyq­tadyq. Oǵan búkil eldi jumyldyrǵan  Máskeý­diń kómegi zor boldy. Jaz ailarynda úsh myńnan astam dárigerler kelse, bári de óz qal­ta­symen kún kórdi, al biz olardy durystap jai­ǵastyryp, keterinde syi-siiapatyn kórsetip, alǵysymyzdy aittyq. Diagnoz durys qoiylǵannan keiin emdelý máseleleri de te sheshile bastady.

BUU ekologiialyq bólimshesi IýNEP-ti iske qosyp, Aral qasiretin búkil álemge tanyt­tyq. Amerikanyń qazirgi vitse-prezidenti Albert Gor da kelip, tanysyp ketti, ol kisi bul úlken qyzmetinen buryn da álemge áigili ekologtardyń qatarynda bolatyn. Sonyń arqasynda Aral máselesine AQSh úkimeti aitarlyqtai járdem etti. Sondai qyzý jumystar júrip jatqan kezde meniń qasyma kelip, qyzmet etýge tilek bildirgen qazaq pen orys az bolǵan joq. Men olardyń eshqaisy­syna da maqul demedim. Bar isti az, kem bolsa da sol eldiń óz azamattarymen tyndyrdyq. Ásirese, el ziialylary akademik Marat Nur­mu­hamedov, Sabyr Kamalov, Damir Salihuly Iadgarov, Tursyn Eshimbetova, Ámenbai Tá­jiev, Saǵyndyq Nietýllaev, Timýr Kamalov, Úbeniiaz Áshirbekov, Málik Sársenov, Qudai­bergen Jumabekov, Qojaniiaz Reje­pov,Dáýletbai Shámshetov, Saparbai Nurqo­jaev, Chardjoý Ábdirov, Qońyratbek Doshym­baevtarǵa alǵysym mol. Taǵy da basqa da azamattarǵa úlken mindetter júkteldi. Ózimniń bes jylda kómekshim boldy, olardyń bári de qazir úlken laýazymdy jumystarda.  1996 jyly Aral máselesi boiynsha jol túsip, qazaqstandyq biraz azamattarmen baryp qaittym, sonda eldiń alǵysyn estidik, sonyń bári boiyma rýhani azyq, kúsh-qýat berdi. Aral máselesimen áli de qol úzbei ainalysyp júrgenim de qaraqalpaqtyń aýyr aýyr jaǵ­daiyn bilgendigimnen shyǵar. Ol elge janym qatty ashidy. El – eńbekqor el, kishipeiil, baýyrmal halyq. Sonyń bárin «Qaraqalpaq» deitin poemada jazdym. Bastalǵan keleli ister az emes, laiym solar toqyrap qalmasa eken, – dep alystan tileýlestigimdi bildiremin.

– L. I. Brejnevke qandai baǵa beresiz? «Onyń kezinde mamyrjai tirshilik keship edik. Kommýnizm sol kezde ótip ketipti» deitinder tabylady.

– L. I. Brejnevti basynda jurt N. S. Hrýshev­tai «dańǵaza-daqpyrty» joq dep jáne burynǵy Stalinniń kezindegi ministrlik eski júieni qaita ákelgeni úshin jaqsy kórip ketti. Artynan eski júieni qansha jóndese de tozǵan shekpen jyrtyla bastady. Erterekte temir jol qatynasynyń elimizdegi bedeli kúshti edi, keiin qai jerden qalai alyp, jyrtyǵymyzdy jamaimyz degen áreket  osy «memleket ishindegi memleketti» quldyratyp jiberdi.  Óndiris tehnologiiasy jańarmady, aýyl sharýashylyǵynda da jabdyq shamaly boldy. Tek soǵys qural-jabdyǵy kúsheidi. L. I. Brejnev tósindegi juldyzdardy kóbeitýge tym áýes bolyp,  olardyń sanyn Hrýshevtan asyryp jiberdi. Menińshe, sonshalyq úlken memlekettiń basshysyna qarapaiymdylyq jarasar edi.  Aqyrǵy jyldarynda densaýlyǵy qansha tómendep, jasy jetse de, jaǵym túspei, taǵymnan aiyrylmaimyn degen syńai bildirip, otyra berdi. Onyń osy minezin ainalasyndaǵy jaǵympazdar men jandaishaptar óte qatty paidalandy. Eldi oilaýdan góri óziniń jyly ornyn qymtai túsý beleń aldy.  «Mamyrjai tirshilik»  jospardyń oryndalýy jóninde jalǵan aqparǵa jol ashty. Partiianyń  HHVI- sezine daiyndalǵanymyzda barlyq kórsetkishterin aiqyn oryndap, ataýǵa turatyn bizdiń Qaraǵandy oblysy men Belorýssiianyń Minsk oblysy ǵana boldy. Ekonomikalyq jaǵdai quldyrai tústi. Ózi qartaiyp, qalai sharshasa, eldiń jaǵdaiy da solai aýyr kúizeliske ushyrap, keri kete berdi.  Keibir urpaq, mysalǵa otyzynshy jylǵy týǵandar el basynyń elitarlyq  quramyna kirmei qaldy. 1980 jylǵy Qazaqstannyń alpys jyldyq toiynda jaqyn kórip, birge júrgenim bar, sol kezdiń ózinde áreń júretin. Máskeýdegi kóptegen Plenýmdarda minbege áreń jetip, áreń ketip júrdi. «Mamyrjai»  degeniń de sol shyǵar, eldi basqarýǵa shamasy kelmese de, «sender timeseńder men timeimindi» úndemei ǵana oryndap júrdi. «Jaqsy kisi» degen qyzmet-laýazym joq, kisiligin sóz etpeimin,  dogmatizmniń januiasy da osy «mamyrjailyq» boldy-aý deimin. Odaqtyń kúireýiniń iisi de L. I. Brejnevtiń kezinde bastaldy.

«Jalǵyzdyq» degen kitaptyń avtory – aǵylshynnyń ataqty admiraly Berg: «Maqsatsyz ómir qashanda iri tulǵany keri ketýge soqtyrady» depti. Osy sózderdi L. I. Brejnevke de qatysty aitýǵa bolady dep oilaimyn. Eldi aldyǵa bastyra almady. Berer baǵam osy.

– Sizdiń oiyńyzsha D. A. Qonaev qandai tulǵa? Ol kisiniń jetistigi jáne kemshiligi nede?

– Bizdiń Dimekeń –saiasi tulǵa. Jaratylsynan tulǵa­syna minezi sai keńdik bar edi. Ol kisiniń bir jaqsy qasieti – kezdeskende óte jyly ushyrai sóileitin. Jezqazǵan qalasyna birinshi hatshylyqqa usynylýyma bailanysty qabyldaýynyń sońynda qolymdy qysyp turyp: «Joly­ńyz bolsyn, sáttilik tileimin!» – dedi. Jyly sózine dán riza bolyp, kópke deiin kóńilimdi bir qýanyshty sezim bilep júrdi.

Bir jinalysta jaryssózde sóilep turyp Jezqazǵanǵa jer jetkizbei, bailyǵyna da jetkizbei maqtanǵanymda Prezidiýmda otyrǵan aǵamyz: «Altai qaida?» – dedi. Men: «Altailyqtar ózderi aitar, Dimeke, men jái maqtanyp turǵanym joq, sol jerdiń qajetti isteri ataǵyna sai sheshilmei jatyr. Mysalǵa shoshqanyń semiz etinen basqa etti ala almaimyz, al, bizdiń aimaq tapsyratyn qoi eti qandai, jylqy eti de ǵajap qoi, solar kenshilerdiń, metal­lýrgterdiń aýzyna timei jatyr», – dedim. Sonda Dimekeń meni toqtatyp, et-sút ministrin turǵyzyp: «Endigári mun­dai syndy estimeitin bolaiyq, Jezqazǵanmen, Qaraǵan­dymen, Temirtaýmen oinamańyz», – dedi. Qudai ońdap, bedelimiz ósip shyqty. Biz elge jetkenshe et kombinatyna mol et te jetti. Sol jyly Qonaevtyń qamqorlyǵyn qala­myzǵa maqtanyshpen jetkizdim.

Qaraqalpaqstanda qyzmet istep júrgende ylǵi sálem berip júrdim. Al, ekinshi, úshinshi juldyz alǵanda Ortalyq Komitette qyzmet isteýshi edim, toilarynan tastamady. Úsh dúrkin Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty boldym, ol qurmet te Dimekeńniń maquldaýymen boldy dep oilaimyn, áitpese olai bolmas edi. Sondyqtan men ol kisige eshqashan ókpelegen emespin. Ol kisi ylǵi «Hake, qaraqalpaqtyń jaǵdaiy qalai, ne kómek kerek, aityp qoi», – deitin. «Dimeke, nege Hake deisiz, Kákimbek dei bermeisiz be» dege­nimde: «Joq, sen bir memlekettiń basynda júrgen adamsyń, ol ózińe de, sol elge de qurmetim ǵoi», – dep ádemi jaýap beretin.

Dimekeńdi Ortalyq Komitettiń quramynan shyǵaratyn Plenýmǵa úlken daiyndyq boldy. Meni kýrorttan semiam­men jatqan jerimnen eki kún buryn shaqyrtyp alyp, uiymdastyrý bólimindegi basshylar: «Daiyndal, qarsy sóile, soǵan bola erte shaqyrdyq», – dedi. Men úzildi-kesildi bas tarttym. Sondaǵy aitatyndary bir ret emes, úsh ret baratyn oblysyńdy atap, osy jerde kelisim berip, Alma­tyǵa barǵan soń ainyp qalyp júrdi degendi kóldeneń tartatyny. Men oǵan da búkpesiz tikelei jaýap berdim. Aitqan sózderińizdi oryndata almasańyzdar ózderiń kinálisizder, men eshkimnen qyzmet suraǵan joqpyn, oǵan qosa qazaqtyń aqynymyn, biz úlkendi syilap ósken elmiz», – dedim.

Erteń Ortalyq Komitettiń Plenýmy bolady degen kúni keshkilik meni Ózbekstannyń birinshi hatshysy I. B. Ýsmon­hodjaev óziniń rezdentsiiasynda keshki dámge shaqyr­dy. Inomjan Buzyryquly minezi jumsaq, imanjúzdi, jyly shyraily, mol deneli, baiypty, salmaqty kisi. Sóz tórkinin áriden bastap: «Kákimbek Salyqovich, men sizdi kórmei turyp, syrtyńyzdan qanyq boldym da, Qaraqal­paqstanǵa surap aldym, áli de kóp jyldar qyzmettes bolarmyz. Men sizdiń elińizge oralyp, úlken qyzmetter atqarýyńyzǵa shyn tileýles adammyn, bir janashyrlyq aqylymdy qabyl alyńyz», – dedi. Odan ári sózbuidaǵa kóp barmai: «Sizge erteń  D. A. Qonaevty Ortalyq Komitettiń músheligen shyǵararda sóileńiz degen kórinedi, siz úzidli-kesildi bas tartyptsyz, osy jón bolar ma eken, ózbek te, qazaq ta «qaityp kirer esigińdi qatty jappa» demeýshi me edi, bolashaǵyńyzdy oilasańyz, sóilegenińiz jón bolar. Renjitin sebepterińiz de bar kórinedi», – dedi.

Men jaryssózge shyqpaitynymdy taǵy da dáleldei bastadym. Eń basty ýájim D. A. Qonaevqa eshbir renishtiń joqtyǵy, ekinshiden, qazaqta «ókpege qisa da, ólimge qimaityn», «daýǵa qsia da jaýǵa qimaityn» ata-babamnyń dástúrin aittym, úshinshiden men aqynmyn, sondyqtan da eshbir «aidap salýǵa» barmaimyn, aqyndyq, azamattyq aryma nusqan keledi,  Qaraqalpaqstannan elime jaiaý qaitsam da erteńgi daýǵa qatyspaimyn», – dedim. Bastyǵymnyń túsi ózgerip ketti, ystyq shaidan bir urttap, «keshirińiz, qoidym», – dedi. Saǵat túngi onnyń kezi edi, kenet onyń bólmesindegi telefon shyr etti. Men temeki tartqan bolyp, kelesi bólmege shyǵyp kettim. Alystan estigenim: «Men sóilestim, kónbedi. Shynynda da ol elinde belgili aqyn, ózbekshe shyqqan jinaǵyn da oqyǵanmyn, aqyndy kóndirý qolymnan kelmedi, mundaiǵa qyzmet júrmeidi», – dep jatty. Keiinnen sol sózimde berik turdym da, Plenýmda sóileýden bas tarttym. Bul minezim basshy­larǵa unamaǵan da shyǵar,biraq, Dimekeńdi jamandaýǵa esh arym barmady.

Elden kelgen jigitter birinen-biri asyryp, soqqylap jatty, yńǵaisyz bir jaǵdai, ózgeni qoishy, keshe ǵana Almaty oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy bolǵan Meńdibaev myrza jamandap jatqanda qatty uialdym.  «Qudai-aý, seni jek kórse sol qyzmetke qoiar ma edi» degen oi-sezim kókeiime qystyǵyp turdy. Úziliste Dimekeń qasyma kelip: «Qaraǵym, álgilerdiń sózderin qoishy, men syn-ókpeni sizden kútip edim, talai ret elge aldyrtamyn dep, reti kelmep edi, renjip júr me dep oiladym», – dep kóńili bosaǵandai boldy. «Dimeke, ol ne degenińiz, sizdiń maǵan degen jaqsylyǵyńyz az bolǵan joq. Ortalyq Komitetke Qazaqstannan kelip, inspektor bolǵa­nym da bir basqa jeter qamqorlyq qoi. Sizge eshqandai ókpem joq», – dedim. Qasymyzda turǵan V. P. Demidenkoǵa (ol kezde Qostanaidyń birinshi hatshysy): «Vasia, sen nege meni qorǵamadyń, Kákimbek Salyqovichtiń sóilemegeni – qorǵaǵany», – dedi. Demidenko: «Dimash Ahmetovich, siz bilesiz ǵoi, bári belgili stsenariimen júrip jatqan naýqan emes pe, meniń sózim ne beretin edi, renjimeńiz», – dedi.

Dimekeńniń jetistigin el biledi, ony tizbektep jatpai­myn, gazetterge de, óziniń oryssha, qazaqsha kitaptarynda da jazyldy ǵoi. Al kemistigi ol búkil Sovettik totali­tarlyq júieniń kemistigi edi. Odan qaldy qasyndaǵy kei jandaishaptar  men jaǵympazdardyń yqpaly. Batyr adam ańǵal keledi, kemeńger kisi senimpazdyqqa boi aldyrady. Búkil júieniń kemshiligin bir kisiniń basyna úiip-tógýden aýlaqpyn.

Birde ataqty jazýshy Iliias Esenberlin Máskeýge kel­gende bir áńgime aityp edi. Dimekeńniń qabyldaýyn kútip otyrǵanda ol kisiniń aldynda bir úlken ideolog shyǵypty. Ol ketken soń Ilekeń kirse, Dimekeń tolqyp otyr eken, oramalyn alyp, kózin de súrtipti. «O, Dimeke, nege sonsha tolqyp otyrsyz?» – degende: «Álgi ideolog kelip, Máskeý­degi  bir inimiz týraly biraz sózder aityp ketti jáne «Prav­da» gazetine shyqqan óleńdi berdi, sóitti  de osyndai saǵynshaq óleń jazǵyshtardy TsK-da nege ustaimyz demesi bar ma, sol óleńdi oqyp, tolqyp otyrmyn. Meni Pelsheniń ornyna Leonid Ilich qyzmetke shaqyryp edi, eseigen shaqta elden nege keteiin, durys isteppin, myna inimizdiń óleńi maǵan úlken oi saldy»,– depti. Mine, osynyń ózi qandai aqynjyndylyq, meiirbandylyq deseńizshi.

Ilekeń men Dimekeń dostar bolatyn, al Dimekeń Oljasty da jaqsy kórdi. Óleńimdi oqyp, tolqyǵany da meniń poeziiama bergen batasy ǵoi. Sóziniń sońynda: «Áý, «Pravdaǵa» qazaq aqynynyń óleńi basyldy dep maqtaný kerek qoi, qýaný kerek qoi, ói, alla-ai-á?» – depti. Ilekeń baisaldy, baiypty sóilep, kúlip qana otyryp, osy áńgimeni maǵan ádemi jetkizdi. Aqyndyǵymdy syilaǵany úshin de Dimekeńdi jaqsy kóre tústim. Aǵalarymyzdyń kemshiligin tergishteý kisilik emes, osyndai tamasha qasietterin keiingi urpaqqa jetkizý paryz ǵoi, sondyqtan da ádeii toqtalyp otyrmyn.

– Orystyń keibir tarihshy, jýrnalist-jazýshylary Kreml tóńiregindegi  laýazymdy basshylarǵa qatysty ár qily oqiǵalar men faktilerdi jazyp jatady. Jazylmai, aitylmai júrgen sondai oqiǵalar esińizge túspei me?

– Ózim kórgen Kreml tóńiregindegi laýazymdy basshylardyń ishinen Odaqtyq qaýipsizdik komiteti tóraǵasynyń orynbasary bolǵan Semen Kýzmich Tsvigýnmen birer ýaqyt qyzmettes boldym. Ol kisi qarapaiym, kishipeiil, aqynjandy azamat bolatyn. Ózi jaqsy jazýshy edi. Qalamger inim Toqtasyn Berkimbaevtyń ol kisimen tanysýyna da sebepker bolyp edim, aqyry, Toqtasyn S. K. Tsvigýnnyń biraz eńbekterin qazaqshaǵa aýda­­ryp, kitap etip shyǵardy. «Qupiia maidan» degen kitabyn óz qoltańbasymen avtordyń ózi maǵan syiǵa tart­qan bolatyn, ol kitap áli úide saqtaýly. Meniń oiymsha osy kisiniń kenetten ómirden ketýinde úlken bir syr bar siiaqty.

Keńes úkimeti álemdegi ideologiialyq eki maidannyń biriniń kezinde «myzǵymas»  qorǵany bolsa, sol úlken eldiń únemi soǵys qarý-jaraǵyn kúsheitý áreketi de sol el turmysyna keri áserin tigizetini anyq. Únemi bolashaq soǵysqa daiyndyq qalai qatań júrip jatsa, atomdyq soǵystan qorǵaný áreketteri de sondai kúshti boldy. «Grajdanskaia oborona» dep atalatyn úlken qorǵanystyq júie boldy. Oǵan qanshama qarjy shyǵyndalyp, aqyry bosqa ketti.

Sol daiyndyqtyń bir túri «Beibit jaǵdaidan soǵys jaǵdaiyna ótpeli daiyndyq» degen úlken qupiia is júrip jatty. Biz osy istiń basy-qasynda júrip, úlken imperiia­nyń talai qalalarynda, áskeri oryndarynda bolyp, partiianyń baǵdarlamasyn daiyndadyq. Aýdandyq, oblystyq, respýblikalyq partiia uiymdarynda bul ju­mysqa basqarý isiniń kólemdi josparyn jasap, partiianyń basshy qyzmetkerlerin oqytý baǵdarlamalaryn, naqtyly qujattaryn ázirledik.  Eń aiaǵy Ortalyq Komitettiń óz basshylary arasynda da sabaqtar júrgizildi. Osy istiń aiaqtalý kezeńinde Saiasi Biýroda másele talqylanbaqshy boldy. Ol boiynsha negizgi baiandamany S. K. Tsvigýn jasap, men tolyqtyrýshy retinde belgilendim. Kúni-túni jumys istep, bárin bitirip, erteń tańerteńgi saǵat on birde «úlken tórde» kezdesetin bolǵanbyz. S. K. Tsvigýn batyr tulǵa­ly, iri deneli, qyzyl shyraily kelisti kisi edi. Densaýlyǵynda da eshqandai kinárat joq siiaqty-tyn. Dál sol kúni keshte ol kenet dúnieden ótti. Osy jumbaq ólim esh esimnen ketpeidi, oǵan kezinde eshqandai anyqtama berilgen joq. Jazar kisi bolsa soǵan az ǵana kómegim tier me edi.

Kreml tóńiregindegi ózim kórgen aqyldy da aibarly, bilikte de júrekti, adýyndy da bir laýazymdy kisi bar, ol – Egor Kýzmich Ligachev.Osy kisiniń sol kezdegi, odan burynǵy da ómirinde ózekti máseleler kóp-aq. Óziniń jazǵan birdi-ekili kitapshalaryn oqydym, bul eńbekterinde E. K. Ligachev kóptegen faktilerdi keltiredi. Jurt, ásirese, ásireqyzylshyl jýrnalister oǵan «araqqa qarsy kúrestiń qolbasshysy» dep aidar taqty. Al shyn mánisinde ishimdikke qary kúres jalǵyz onyń usynysynan týǵan sharýa emes edi, Saiasi Biýrony ótkizip, negizgi qaýlyǵa qol qoiǵan Bas hatshy M. S. Gorbachev bolatyn. Ókinishtisi, sol Gorbachev óziniń ekinshi hatshy dárejesindegi dosyn qorǵap, «bul iske bárimiz de ortaqpyz» dei almady. Qaita ol kisiniń bedelin túsirip, dosqa kúlki, dushpanǵa taba etti.

Mende keide osy bir adal adamnyń adaldyǵy ashylmai qaldy degen oi týady. Kezinde Oljastyń kóptegen kitaptaryn menen alyp oqyp, pikirleskende meniń oǵan: «O. Súleimenov eshqandai ultshyl emes, ol sirek talantty, tamasha aqyn, qorǵai kórińiz» degenim bar. Keiin kabi­netinde bir sharýamen jolyqqanda: «Kakimbek Salykovich, vy pravy, Oljas Sýleimenov velikii poet» , – degen pikir bildirdi. Sol arada men ol kisiden: «O. Súleimenov jaily áńgime bitken joq pa? Nege qaita kiristińiz?» – dep suraǵanymda: «Durystap jazalanbady deitinder bas kóterip júr. Onyń bárin toqtatamyz», – dedi. Men onyń mundai adaldyǵyna qýanyp qaldym. Tektiligi de, tentektigi de bar adam, keide alǵan betten qaitpaityn qaisarlyǵy da bolatyn. Onyń áigili  «Ty, Boris, ne prav!» degen sózin keibireýler kúlkige ainaldyryp júrdi ǵoi.  Óz basym, kórgen isti aitsam, Qaraqalpaqstanǵa kelip, Aral tóńiregin erinbei, jalyqpai, muqiiat aralap, aqyry Saiasi Biýronyń Araldy qorǵaýǵa arnalǵan qaýlysyn shyǵaryp bergeni  úshin E. K. Ligachevke alǵys aitar edim. Jabýly qazannyń betin ashyp, sol kezde kórsetken kómegi zor boldy. Saiasi Biýro­nyń bul qaýlysynan keiin Qaraqalpaqstanda arnaiy «Aralvodstroi» tresi ashyldy. Úkimet te oń kózimen qarai bastady. Mundai jaqsylyqty umytpaý kerek. Al, Ligachevtiń basqa máselelerinde sharýam joq. Qazir de memleket qairatkerleriniń ishinen Araldy qorǵaýǵa bel sheship, bilek túrip kirisetin sondai bir kisi tabylsa quba-qup bolar edi.

Máskeýde uzaq turyp, eskerilmei júrgen aitýly otandastarymyz da barshylyq, onyń biri – Nurtas Ońdasynov aǵamyz.

— Osyny istei almadym-aý, dep ókingen jerińiz boldy ma? Qandai nársege qýanasyz?

— Atam qazaq: «Ótken iske ókinbe» degen. Bul filoso­fiialyq paiym-túsinik. Ótkenge ókingennen paida joq. Biraq ótkennen sabaq alý paryz. Kesh te bolsa bizge jaratqan ie bizge bostandyq, táýelsizdik berdi. Men soǵan qýanamyn. Erteńge úmitpen qaraityn elim, qoinaýy qazynaǵa toly jerim, kóregen kóshbasshym bar. Sondyqtan kelshekten úmitim zor.Biz áli-aq, álemdik órkeniet  kóshine erip, teńesip ketemiz.

Áńgimelesken Áshirbek Amangeldi

1999 jyl, qańtar.

"Almaty aqshamy" gazeti