كەز-كەلگەن قايراتكەر اقىن بولا بەرمەيدٸ
…ٸلۋدە بٸرەۋٸ بولماسا كەز-كەلگەن اقىننىڭ قايراتكەر بولۋى ەكٸتالاي. كەز-كەلگەن قايراتكەر دە سولاي, اقىن بولا بەرمەيدٸ. تابيعاتتىڭ, جاراتقان يەنٸڭ تەكپەن, قانمەن بەرگەن قاسيەتٸ شىعار, كەكٸمبەك اعامىزدا وسى قارىم-قابٸلەتتٸڭ ەكەۋٸ دە بار ەدٸ.
اقىن كەكٸمبەك سالىقوۆتىڭ جازعان ٶلەڭ-جىرلارى, شىعارعان ەلۋگە جۋىق جىر جيناقتارى مەن جاساعان ونشاقتى اۋدارما كٸتاپتارى ٶز الدىنا بٸر تٶبە. ول مەملەكەت جەنە پارتييا قايراتكەرٸ رەتٸندە جەزقازعان قالالىق, وبلىستىق پارتييا كوميتەتتەرٸنٸڭ بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ حاتشىسى, سوكپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ ينسپەكتورى, قاراقالپاق وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى, كسرو جوعارعى كەڭەسٸ ەكولوگييا كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى سەكٸلدٸ لاۋازىمدى قىزمەتتەردٸ ابىرويمەن اتقاردى.
ەيتسە دە «ٶلەڭ سٶزدٸڭ پاتشاسى…» دەپ ۇلى اباي ايتپاقشى, پوەزييانىڭ قۇدىرەتٸ بولار, جۇرت ونى قايراتكەرلٸگٸنەن گٶرٸ اقىن رەتٸندە جاقسى بٸلدٸ. جانىنا جاقىن تارتتى… جيىن-توي مەن كٶڭٸلدٸ وتىرىس-باسقوسۋلاردا ەلدەبٸر ەنشٸ قوڭىر دومبىرانى قولىنا الىپ:
جەزكيٸك, بٸزدٸڭ جاققا قالاي كەلدٸڭ?
جولىمدى تٸكە كەسٸپ جاناي بەردٸڭ.
ادامنىڭ كٶزدەرٸندەي ەكٸ كٶزٸڭ,
ياپىرماي, دەتٸم شىداپ قالاي كٶردٸم, — دەپ سىزىلتا ەن سالعاندا ساحارانىڭ سەنٸ بولعان — دالا تاعىسىنا دەگەن اياۋشىلىق سەزٸمٸ ويانبايتىن قازاق كەمدە-كەم. ەندٸ ورىنداۋشى نە وتىرعانداردىڭ ٸلكٸمدٸ بٸرٸ: «كەكٸمبەك سالىقوۆتىڭ ٶلەڭٸنە جازىلعان جاقسىگەلدٸ سەيٸلوۆتٸڭ «جەزكيٸك» ەنٸ عوي» دەگەندە كٶڭٸلدٸ مۇڭ باسقان سەزٸمنەن سەلت ەتٸپ, اقىندى دا, سازگەردٸ دە ٶزٸڭە ٸش تارتقانداي بولاسىڭ.
ەۋ باستا كەكٸمبەك اعانىڭ كٶكەيٸنەن جىر بولىپ تٶگٸلٸپ, ارتىنان ەنگە اينالىپ كەتكەن ٶلەڭدەرٸ از ەمەس. «اققۋ جەتكەن», «كەزدەسۋ مەن قوشتاسۋ», «جەيرەم جىرى», «ساعىنىش» دەي مە, تولىپ جاتىر.
ساعىنىش دەمەكشٸ, ول كٸسٸنٸڭ مەسكەۋدە جٷرٸپ جازعان:
شٶلٸركەگەن دالاما
جاڭبىرلى بۇلت بولار ما ەم,
پٸسكەن كەزدە مول ەگٸن
ديقان بولىپ ورار ما ەم.
قايتقان قۇستار بارادى
ەدٸلدەتٸپ, ورالمەن,
ەلگە جەتٸپ قالار ما ەم,
ەرە كەتٸپ سولارمەن, – دەگەن ٶلەڭ جولدارى تۋعان ەلگە, تۋعان جەرگە شىنايى ساعىنىشتىڭ تابىن بٸلدٸرەتٸن. بۇل ٶلەڭٸ دە سازگەر-ەنشٸ شەمٸل ەبٸلتاەۆتىڭ ەرلەۋٸمەن ەدەمٸ ەۋەنٸن تاۋىپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ شابىتتانا شىرقايتىن ەنٸنە اينالىپ كەتتٸ. شەتتە جٷرگەن تالايلاردىڭ جان دٷنيەسٸن تەربەتٸپ, سەزٸمدەرٸن وياتتى.
كەكٸمبەك اعانىڭ ەسٸمٸنە وسىلاي سىرتتاي قانىق بولسام دا كەزدەسٸپ, سٶيلەسٸپ كٶرمەگەن كٸسٸم ەدٸ. جاقىنىراق تانىسۋىم كەشەگٸ 90-جىلداردىڭ اياعىندا بولدى. 1999 جىلدىڭ قاڭتارىندا عۇلاما عالىم قانىش سەتباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى كەلە جاتتى دا بٸز سوعان وراي «زەردە» جۋرنالىنىڭ بٸر نٶمٸرٸن ارناپ شىعارۋدى جوسپارلادىق. ٶيتكەنٸ, سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى «ەلدٸڭ كەلەشەك دامۋى عىلىم مەن تەحنيكاعا بايلانىستى بولماق» دەپ مەسكەۋدەگٸ سوكپ ورتالىق كوميتەتٸنە حات جازىپ جٷرٸپ, جاستارعا ارنالعان عىلىمي-كٶپشٸلٸك «بٸلٸم جەنە ەڭبەك» ( كەيٸنگٸ «زەردە» جۋرنالىن اشتىرعانداردىڭ) باسشىسى دا ۇيىتقىسى وسى قانىش اعامىز بولعان ەكەن. ەرٸ ونىڭ قازاقستان عىلىمىن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ ٶركەندەۋٸنە قوسقان ٷلەسٸ مەن سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ وراسان زور. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ بٸتۋار پەرزەنتٸنە جۋرنال بەتٸندە ٷلكەن قۇرمەت كٶرسەتۋدٸ ٶزٸمٸزگە ەرٸ پارىز ەرٸ قارىز سانادىق. ول كەزدە كەكٸمبەك سالىقوۆ حالىقارالىق قانىش سەتباەۆ اتىنداعى قوردى باسقاراتىن. بٸلەتٸندەر قانىشقا قاتىستى كٶپتەگەن دەرەكتەر مەن ماتەريالدار سول قوردان تابىلادى دەستٸ. سوندايلاردىڭ جٶن سٸلتەۋٸمەن كەكٸمبەك اعامىزعا بارىپ جولىقتىق.
كٶپتٸ كٶرگەن, قايراتكەر تۇلعا, اقىنجاندى كٸسٸ ەمەس پە? ول كٸسٸمەن بٸردەن تٸل تابىسىپ, ەمەن-جارقىن سٶيلەسٸپ كەتتٸك. «قانەكەڭە ارناپ نٶمٸر شىعارساڭدار, قولدان كەلەر كٶمەگٸمٸزدٸ ايامايمىز» دەدٸ. ايتقانىنداي-اق, بەرگەن ۋەدەسٸنٸڭ ٷدەسٸنەن شىعىپ, قولدارىندا بار ماتەريالدى الدىمىزعا جايىپ سالدى. نامىسقا تىرىسىپ, بٸز دە بارىمىزدى سالدىق.
سٶيتٸپ, رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تانىمدىق «زەردە» جۋرنالىنىڭ 1999 جىلعى №1 سانى تٷگەلدەي اكادەميك قانىش يمانتايۇلى سەتباەۆتىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىنا ارناپ شىعارىلدى. وندا جارييالانعان ماتەريالدار عالىمنىڭ شىر ەتٸپ دٷنيەگە كەلگەن قارا شاڭىراعىنان باستاپ – قازاق عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى اتانعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمييانى باسقارعانعا, ياعني, بالا قانىشتان – دانا قانىشقا دەيٸنگٸ ٶمٸرٸن قامتىدى.
جۋرنالدىڭ ەلٸ بوياۋى كەبە قويماعان سول سانىن قانەكەڭنٸڭ قىزى شەمشييابانۋ اپامىزعا اپارىپ كٶرسەتكەنٸمٸزدە, ول كٸسٸ: «قاراقتارىم-اۋ, مىناۋ بٸزدٸڭ ەكەمٸزگە ارنالعان كٸشٸگٸرٸم ەنتسيكلوپەدييا بولىپتى عوي!» دەپ شىن قۋانىپ, كٶزٸنە جاس الدى. قايتا-قايتا قولىنا الىپ, سيپاپ قاراي بەردٸ. مىناداي شارۋا اتقارعانىمىزعا كەكٸمبەك اعامىز دا العىسىن ايتىپ, ريزالىعىن بٸلدٸردٸ.
از-كەم ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ارامىزدا قالىپتاسقان جاراسىمدى سىيلاستىقتى پايدالانىپ:
— كٶكەيٸمٸزدە سٸزدٸڭ كەزٸندە اتقارعان لاۋازىمدى قىزمەتتەرٸڭٸزگە قاتىستى سۇراقتارىمىز بار ەدٸ. مٷمكٸن بولسا, سول تاقىرىپ جٶنٸندە ەڭگٸمەلەسسەك دەپ ەك? — دەدٸم سەل قىسىلعانداي بولىپ.
— سۇراقتارىڭ تىم قيىن جەنە كٷردەلٸ بولماسا جاۋاپ بەرٸپ كٶرەيٸن, — دەدٸ اعامىز سٶزدٸڭ اياعىن ەزٸلگە بۇرىپ.
مەن كەيٸپكەرٸمنٸڭ كٶڭٸلٸن جٸبٸتٸپ, تىنىسىن اشۋ ٷشٸن ەدەيٸ ەڭگٸمەنٸ ەرٸدەن باستادىم…
«ينجەنەر» ەمەس, چەحوۆ بولايىن دەپ تۇر ەكەنسٸڭ»
— وسى سٸز, اعا, قالاي ەرٸ اقىن ەرٸ تاۋ كەن ينجەنەرٸ بولىپ جٷرسٸز?
ول كٸسٸ سەل ويلانىپ قالدى. سونان سوڭ:
— بٸز ٶزٸ كٶركەم تابيعاتپەن ەتەنە ٶسكەن, ەسەرشٸل دە سەزٸمتال حالىقپىز عوي دەپ باستادى سٶزٸن. — سوندىقتان ەۋ دەپ ەن ايتپايتىن, بٸر شۋماق ٶلەڭ شىعارمايتىن قازاق بولمايدى. ٶتكەن عاسىرلاردا قازاق دالاسىن زەرتتەگەن شەتەلدٸكتەردٸڭ بەرٸ اناۋ پولياك ادولف يانۋشكەۆيچ, بەرٸدە قازاقتىڭ 1000 ەنٸن نوتاعا تٷسٸرگەن الەكساندر زاتاەۆيچ حالقىمىزدىڭ ەنشٸلٸگٸ مەن كٷيشٸلٸگٸنە, پوەتيكالىق تابيعاتىنا تەنتٸ بولعان. ورىستىڭ ەيگٸلٸ گەوگراف ەرٸ فولكلورشى عالىمى, شوقاننىڭ اينىماس دوسى گريگوريي پوتانيننٸڭ: «ماعان بٷكٸل قازاق دالاسى ەن سالىپ تۇرعانداي كٶرٸنەدٸ» دەۋٸ تەگٸن ەمەس قوي. سول ايتقانداي, بالا جاسىمىزدان ەن-جىرعا, ٶلەڭ-قيسسالارعا قۇمار بولىپ ٶستٸك.
توعىز, ون جاسىمدا اۋىزەكٸ ٶلەڭ قۇراستىرىپ جٷردٸم. دۇرىستاپ جازا باستاعانىم 16-17 جاس شاماسىندا. مەكتەپتٸڭ اقىرعى سىنىپتارىندا جٷرگەندە ٶلەڭدەرٸم قابىرعا گازەتٸنەن ورىن الىپ, ال 1949 جىلى «قازاقستان پيونەرٸندە» بٸر ٶلەڭٸم جارىق كٶردٸ. توعىزىنشى, ونىنشى سىنىپتارداعى ەدەبيەت ساباعىنان بولاتىن شىعارمانى ٶلەڭمەن جازدىم.
وسىلاي كەتە بەرگەندە ورتا مەكتەپتەن كەيٸن تۋرا الماتىعا تارتىپ, بٸر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ەدەبيەت ماماندىعىا تٷسٸپ وقىر ما ەدٸم, كٸم بٸلسٸن. ەكەمٸزدٸڭ اعاسى, حالىق اقىنى مولداحمەت تىربيەۆ 1942 جىلدان ايتىسقا تٷسٸپ جٷرگەن كەزدەرٸندە جامبىلمەن كەزدەسكەنٸن قانداي جىر ەتسە, قانىش سەتباەۆتىڭ ٷيٸندە بولىپ, بٸر توپ اقىندار عالىمعا تاڭقالعانىن ايتقاندا, جاس بالا بٸزدەردٸڭ باسىمىزدى سان الۋان ارمان-قييال بيلەپ الاتىن. مولدەكەڭ مەنٸڭ اگرونوم دا, مۇعالٸم دە بولعانىمدى قالامادى. ال اقىن بولاتىن وقۋعا بارامىن دەسەم: «وي, وقىماي-اق اقىن بولىپ جٷرمٸز عوي, بولىس تا بولعانمىن, وندا دا ٶلەڭدٸ توقتاتپادىم, اقىن بولامىن دەپ بەس جىلدى دالاعا كەتٸرمە», — دەيتٸن. اقىرى: «مەسكەۋدەگٸ تٷستٸ مەتالدار ينستيتۋتىنا تٷسٸپ, ٶزٸڭٸز ايتقان قانىش سەتباەۆتىڭ جولىن قۋامىن», – دەگەنٸمدە قاتتى قۋاندى. وقۋدى بٸتٸرگەندە العان كٷمٸس مەدالٸمە جٷز تەڭگە بايعازى بەرٸپ: «وسىنى مەسكەۋگە بارار جولىڭا جۇمسا», – دەدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە سوعىستان كەيٸنگٸ 50-60 جىلدارى ەلدٸڭ بيلٸك تٸزگٸنٸن ۇستاعان پارتييا مەن ٷكٸمەت قازاقستاندا ٶندٸرۋشٸ ٶنەركەسٸپكە, تاۋ-كەن سالاسىنا, وعان ماماندار دايارلاۋ ٸسٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلدٸ. بٸر جاعىنان وسىنداي ساياساتتىڭ ىقپالى دا بولعان بولۋى كەرەك. سٶيتٸپ, مەسكەۋدەگٸ تٷستٸ مەتالدار جەنە التىن ينستيتۋتىنا وقۋعا تٷسٸپ, ونى 1955 جىلى ويداعىداي اياقتاپ, كەن ينجەنەرٸ بولىپ شىقتىم. بٸراق, قايدا جٷرسەم دە اقىندىقتان قول ٷزبەدٸم. اۋدارمامەن دە اينالىساتىنمىن. ەكٸنشٸ كۋرستان كەيٸن ٶندٸرٸستٸ تەجٸريبەمەن ورالداعى بٸرقاتار كەن ورىندارىندا بولىپ, قورىتىندى-ەسەپ جازىپ ەكەلگەنٸمدە پروفەسسور ي. پ. كاپلۋننىڭ: ««ينجەنەر» ەمەس, چەحوۆ بولايىن دەپ تۇر ەكەنسٸڭ», — دەپ ەزٸلدەگەنٸ بار. قالىڭ ورمان مەن كٶركەم تاۋلارى بٸزدٸڭ كٶكشەتاۋعا ۇقساس جەردەگٸ بٸر شاحتانى سيپاتتاپ جازعانىمدى وقىپ پروفەسسور: «جارايدى, چەحوۆ تا جامان كٸسٸ ەمەس, بەس قويايىن, بٸراق, كەلەسٸ جولى تەحنيكا تٸلٸمەن جازعايسىڭ», — دەگەن.
قانەكەڭدٸ كٶرگەننەن كەيٸن ادامنىڭ ەڭ ٷلكەن بايلىعى – مٸنەز ەكەنٸن تٷسٸندٸم
— ەرٸ قاراي ٶمٸر جولىڭىز قالاي ٶرٸلدٸ? ينستيتۋت بٸتٸرٸپ, تاۋ-كەن ينجەنەرٸ بولعاننىڭ بەرٸ ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتە بەرگەن جوق قوي.
— وقۋ بٸتٸرٸپ كەلگەننەن كەيٸن ەڭبەك جولىمدى جەزقازعانداعى №51 شاحتادا كەن ماستەرٸ بولىپ باستادىم. ەرٸ قاراي ۋچاسكە باستىعى, №44 شاحتادا باس ينجەنەردٸڭ ورىنباسارى, «پوكرو – 15» شاحتاسىندا باس ينجەنەر, شاحتا باستىعى قىزمەتتەرٸن اتقاردىم.
بٸز العاشقى جىلدارى كٶبٸنەسە سوتتالىپ گۋلاگ-تىڭ تٷرمەسٸندە جٷرگەندەرمەن جۇمىس ٸستەدٸك. ولاردىڭ كٶبٸ ستاليندٸك ساياسي قۋعىننىڭ قاسٸرەتٸن شەگٸپ جٷرگەندەر ەدٸ. قانشالىقتى ىزالى, اشىنعان ادامدار بولعانىمەن ولار دۇرىس باسشىعا مويىنسۇنىپ, جۇمىسقا نۇسقان كەلتٸرمەيتٸن. ونداعى باستى شارت – ەڭبەكتەرٸن ادال ەسەپتەپ, اقىسىن دۇرىس تٶلەۋ ەدٸ. مەيلٸنشە ادال, ەدٸل بولۋعا تىرىسقاندىقتان با, ول جەردەگٸ جۇمىسىم ەردايىم جەمٸستٸ بولدى.
ەڭ العاش رەت سمەنانى باسقارۋعا كٸرٸسكەنٸمدە ۆاسيليي ستەپانيۋك دەگەن زور دەنەلٸ, ەڭگەزەردەي ۋكراين جٸگٸتٸ: «وسىنداي شاپ- شاعىن بوي, جاپ-جاس كٷيٸڭمەن بٸزدٸ قالاي باسقارماقسىڭ?» – دەپ, كەكەتە سٶيلەدٸ. وعان مەن تاراس شەۆچەنكونىڭ: «ياك ۋمرۋ تاك پوحوۆايتە, نا ۋكراينە ميلوي» دەپ باستالاتىن ٶلەڭٸن ٶز تٸلٸندە مٷدٸرمەستەن زاۋلاتىپ وقىپ بەردٸم. ەلٸن, جۇرتىن ساعىنسا كەرەك, ول سول ارادا مەنٸ قۇشاعىنا قاتتى قىسىپ, جۇرتقا ماقتاي جٶنەلدٸ. بٸر جىلدان سوڭ ەلگٸ سوتتالعانداردىڭ بەرٸ اقتالىپ, تٷرمەدەن بوساتىلدى. ستەپانيۋك بٸر كٷنٸ: «باستىق, ٷيلەنۋ تويىما شاقىرسام كەلەر مە ەدٸڭٸز, كوممۋنيسسٸز عوي, قورىقپايسىز با?» – دەپ سۇرادى. مەن وعان: «قورقاتىن نەسٸ بار, تويعا بارۋ قىلمىس ەمەس, سەن قورىقپاساڭ مەندە قورقۋ جوق», – دەدٸم. جۇبايىم مەرييامدٸ ەرتٸپ باردىم دا. ول كەزدە سوتتالعانداردىڭ كەيبٸرٸ بوسانىپ شىققاسىن بۇرىنعى كەكتەسٸپ, ٶشٸگٸپ جٷرگەن باستىقتارعا كٷن كٶرسەتپەيتٸن. قۇدايعا شٷكٸر, ونداي پەلەدەن ٶزٸم اۋلاق بولدىم, قاي شاحتاعا بارسام دا بۇرىنعى ٶز ۋچاستوگىمدا بٸرگە ٸستەگەن جٸگٸتتەر تاۋىپ الاتىن. كەنشٸلٸك دەگەن – ادالدىق. ادال باسشى بولساڭ قانداي دا قيىنشىلىقتاردان كەنشٸلەر امان الىپ شىعادى, شاحتاعا دا, باسشىعا دا ابىروي-اتاق ەپەرۋگە تىرىسادى. ينجەنەرلەرمەن دە, جۇمىسشىلارمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىم. اۋىرىپ قالعان زابويششيكتەردٸڭ ٷيٸنە كٶڭٸلٸن سۇراپ, كٸرٸپ شىقساڭ, ەشقاشان سەنٸ ەسٸنەن شىعارمايدى, جۇمىستى جان-تەنٸمەن بەرٸلە ٸستەيدٸ.
التى جىل شاحتا باسقارعان جىلدارىم جەمٸستٸ دە جەڭٸستٸ قۋانىشتارعا جەتكٸزدٸ. بٸزدٸڭ شاحتا ەڭ ٸرٸ شاحتا بولعاندىقتان استىمداعى كٶلٸگٸم دە, تۇراتىن ٷيٸم دە ىڭعايلى بولدى. سونىڭ ارقاسى شىعار, سىرتتان كەلەتٸن قوناقتاردى باستىقتار بٸزدٸڭ شاحتاعا ەكەلەتٸن جەنە پايدالى جيىندارىنان قالدىرمايتىن.
قانىش اعامىز 1961 جىلى جەزقازعانعا عىلىم اكادەميياسىنىڭ كٶشپەلٸ مەجٸلٸسٸن ٶتكٸزۋگە كەلگەندە سٶزٸنٸڭ باسىندا مەنٸ دە اتاپ ٶتتٸ, ول كٸسٸمەن دەمدەس تە بولدىم. عۇلاما عالىمنىڭ كٶڭٸل كٷيٸنٸڭ سان تٷرلٸ قۇبىلىستارىنان, كەڭ مٸنەزدٸ كەمەڭگەرلٸگٸنەن عيبرات الدىم.
قانەكەڭدٸ كٶرگەننەن كەيٸن ادامنىڭ ەڭ ٷلكەن بايلىعى – مٸنەز ەكەنٸن تٷسٸندٸم. قانەكەڭنٸڭ باياندامالارىنان دا, ايتىس, تارتىستارىن دا ەستٸسەم, «بٷركٸتبايدى» شىرقاپ سالعان قاز داۋىستى قوڭىر ەنٸنەن دە كەرەمەتتەي ەسەر الدىم. سول ەسەر ەلٸ دە ەسٸمنەن كەتپەيدٸ, مەن قانەكەڭنەن ارتىق بيلەيتٸن جٸگٸتتٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن كەزدەستٸرگەن ەمەسپٸن. وعان ول كٸسٸنٸڭ ەڭسەلٸ بويى, ەرەكشە جاراتىلعان تاماشا كەلبەتٸ مەن ٶزگەدەن ٶزگەشە مەدەنيەتتٸلٸگٸ دە ىقپال ەتكەن شىعار. قانىش اعامىز وقىمىستى عۇلامالىعىمەن دە تابيعاتتىڭ كٶز تويارلىق تۇلعاسىمەن دە ارتىقشا جاراتىلعان ادام ەدٸ.
قانەكەڭدٸ كٶرگەندە بالا كٷنگٸ ارمانىم ورىندالدى. بٸر جيىندا دومبىرا ٸزدەگەندە مەنٸڭ دومبىرامدى الدىردىق. دومبىرام ۇنادى, ەن سالعىزباقشى بولدى, مەن ۇيالىپ, كەلٸسپەدٸم. سوندا ول كٸسٸ: «Cۇلۋ ساز ادام بالاسىنىڭ كام كٶڭٸلٸن قالپىنا كەلتٸرەدٸ, ال ەن سالۋ ٶجەتتٸككە ٷيرەتەدٸ, ۇيالىپ وتىرسىڭ عوي «باتىرىم», مەن-اق ايتايىن», — دەپ, بٸرنەشە ەن شىرقادى. ول قىزىق مەزەتتەر بٸر جەكەشە ەڭگٸمە بولارلىق جەيت…
— ٶندٸرٸستەن پارتييالىق جۇمىسقا قالاي اۋىسىپ جٷرسٸز? بۇعان بٸرەۋلەردٸڭ تٸكەلەي ىقپالى بولدى ما?
— شاحتا باسقارىپ جٷرگەنٸمدە 1963 جىلى جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگييالىق كومبيناتىنىڭ پارتكومىنىڭ حاتشىلىعىنا ۇسىنباقشى بولدى. و كەزدە ن. س. حرۋششەۆتٸڭ شىعارعان نۇسقاۋى بويىنشا ول ورىندا ەكٸ جىلدان ارتىق ۇستامايتىن. مەن ەر تٷرلٸ ويمەن بۇل ۇسىنىستان باس تارتتىم. سول, سول-اق ەكەن, قالالىق پارتييا باسشىلارى مەنٸ سىناپ, شەنەي باستادى. جۇمىسىمنان كەمشٸلٸك تاپپاعاسىن, پارتييالىق تەرتٸپكە باعىنبادى دەگەن مەسەلەنٸ كٶلدەنەڭ تارتا بەردٸ. سٶيتٸپ, 1965 جىلى قايتا شاقىرعاندا امالسىز كەلٸسٸم بەردٸم. سول ەكٸ ارادا حرۋششەۆ كەتٸپ, ونىڭ ورنىنا ل. ي. برەجنەۆ كەلدٸ. بۇل جۇمىستى مەن تٶرت جىلدان استام ۋاقىت اتقارىپ, قالالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلىعىنا جوعارىلاتىلدىم. 1973 جىلى جەزقازعان وبلىسى قۇرىلعاندا وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. پارتكومنىڭ حاتشىلىعىنا ۇسىنىلعاندا تۇڭعىش رەت دٸنمۇحاممەد احمەتۇلى قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم.
ديمەكەڭ ٶزٸ وقىعان ينستيتۋتتى بٸتٸرگەنٸمە ەلەڭ ەتٸپ, بٸراز ەڭگٸمەلەستٸ. باياعى ٶزٸنە ساباق بەرگەن قارت پروفەسسورلاردى ەسٸنە تٷسٸردٸ. بەرٸن دە ۇمىتپاپتى. ديمەكەڭ ماعان قاراپايىمدىلىعىمەن, كەرەمەت ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸمەن ٷلكەن ەسەر قالدىردى.
كەزٸندە قاراعاندى وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان سۇلتان قاپارۇلى دوسماعانبەتوۆ تە قازاق جٸگٸتتەرٸنە قولۇشىن بەرۋدەن قورىقپايتىن. بٷگٸنگٸ پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تا سۇلتەكەڭدٸ ۇستاز تۇتىپ, قاتتى سىيلايدى. قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتٸندە جەزقازعاندىق اعالارىمىز تەمەش سادۋاقاسۇلى سادۋاقاسوۆ, ورازاي باتىربەكۇلى باتىربەكوۆ تە ەل ٸشٸندەگٸ جٸگٸتتەرگە قامقورلىق كٶرسەتتٸ. سونىڭ بٸرٸ مەن شىعارمىن. ورتالىق كوميتەتتٸڭ حاتشىسى بولعان الەكسەي سەمەنوۆيچ كولەباەۆ جەزقازعانعا كەلگەندە بٸزدٸڭ شاحتانى كٶرٸپ تانىسىپ ەدٸ, ول كٸسٸ دە ماعان كٶپ كٶمەكتەستٸ, كٶتەرمەلەدٸ. مەنٸڭ ەجەم ەكەمنٸڭ ستەپان دەيتٸن دوسىن ماقتاعاندا «قايماعى بۇزىلماعان كٸسٸ, ەتتەڭ, ورىس بولىپ تۋعانى بولماسا قازاقتان ەش كەمدٸگٸ جوق» دەيتٸن. الەكسەي سەمەنوۆيچتٸ كٶرگەندە قارت ەجەمنٸڭ سٶزدەرٸ ەسٸمە تٷسەتٸن. ول مەن كٶرگەن ادال ازاماتتىڭ بٸرٸ ەدٸ. سٶيتٸپ, سونداي اسىل ازاماتتاردىڭ قولداۋىمەن پارتييا قىزمەتٸنە قىزۋ كٸرٸسٸپ كەتتٸم.
«ٶتە دۇرىس, ەندٸ سوزبايمىن», – دەدٸ. بٸراق, ول سٶزدەر ورىندالمادى
— ٶزگە ۇلتتى بيلٸككە جولاتا بەرمەيتٸن مەسكەۋ سٸزدٸ قالايشا جەزقازعان وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىلىعىنان ورتالىق كوميتەتتٸڭ اپپاراتىنا الىپ كەتتٸ. مۇندا قانداي دا بٸر ماقسات-ەسەپ بولعان شىعار?
— بۇعان ەرتٷرلٸ جاعدايلار سەبەپ بولعان بولسا كەرەك.
بٸرٸنشٸدەن, جەزقازعان وبلىسىن قۇرعان كەزدە جان اياماي جۇمىس ٸستەدٸم. قالانىڭ بۇرىنعى باسشىسى بولعاندىقتان كٶپ اۋىرتپالىق ماعان تٷستٸ, دەگەنمەن بٷكٸل مەكەمەلەردٸ ون كٷننٸڭ ٸشٸندە دۇرىستاپ ورنالاستىرىپ بەردٸم.
ەكٸنشٸدەن, بٸر جىلعا جەتپەي كٶشٸپ كەلگەن قىزمەتكەرلەر پەتەر الىپ, تولىق جايعاستى. قالامىزدىڭ وبلىس ورتالىعى بولعانىنا قۋانىپ, ايتقانىمدى ەكٸ ەتپەگەن ٶندٸرٸس پەن باسقا دا مەكەمەلەردٸڭ باسشىلارىنا, ەسٸرەسە, ق.ي.سەتباەۆ اتىنداعى جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگييا كومبيناتىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ۆ.ۆ.گۋباعا ريزاشىلىعىم مول. ول كٸسٸ ەر مٸنەزدٸ, نامىسشىل, كەمەڭگەر باسشى بولاتىن, سۇراعانىمدى ەكٸ ەتپەيتٸن. باسقا جاڭادان اشىلعان وبلىستارعا تۇرعىن ٷيلەر سالۋعا بٷكٸل ەل بولىپ كٶمەكتەسسە, بٸز ەشكٸمنٸڭ كٶمەگٸن قاجەت ەتپەدٸك, قايتا, ارقالىققا بارىپ, قولعابىس ەتتٸك. سودان كٶپ ۇزاماي بالقاش قالاسىندا تٷستٸ مەتاللۋرگييا سالاسى بويىنشا پارتييا كوميتەتٸ حاتشىلارىنىڭ سەمينارى بولدى. وعان وبلىستىق پارتييا كوميتەتتەرٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلارى قاتىسىپ, ٷلكەن جيىنعا اينالدى. وسى جولى ەل نامىسىن قورعاپ, كٶپتەگەن جۇمىستار ٸستەدٸك. كەرەكتٸ باعدارلامالار مەن قۇجاتتاردى دايىنداۋ ٷشٸن الدىن-الا مەسكەۋگە بارىپ, بٸر جۇماداي دايىندالدىق. ورتالىق كوميتەتتٸڭ تٷستٸ مەتاللۋرگييا بٶلٸمٸن باسقاراتىن يۆان پاۆلوۆيچ ياسترەبوۆ دەيتٸن ەگدەلەۋ كٸسٸ بولاتىن. مەنٸڭ كٶمەگٸمە دەن ريزا بولىپ قالىپتى. قازاقستاننان كٸسٸ كەرەك, ٶندٸرٸس مامانى دەگەندە وسى بٶلٸم باستىعى ا.س.كولەباەۆپەن اقىلداسىپ, ۇسىنعان شىعار دەپ ويلايمىن. بۇعان قوسا الماتىداعى ەكٸنشٸ باسشىمىز ۆ.ك.مەسياتستىڭ دا ىقپالى جوق ەمەس.
ەكٸنشٸدەن, جەزقازعان وبلىسى قۇرىلاردىڭ الدىندا بٸزدٸ الماتىدان كەيٸن مەسكەۋ قابىلدادى. وندا ل.ي.برەجنەۆتٸڭ قابىلاداۋىن توسىپ, ەكٸ-ٷش كٷن قارايلاپ قالدىق, ەيتكەنمەندە باس حاتشى بٸزدٸ سەنبٸ كٷنٸ قابىلدادى. «ٷلكەن باستىق بولۋدىڭ جولىنا تٷسكەن جٸگٸتتەر كٶرٸنەسٸزدەر, سەنبٸ بولسا دا قادٸرلٸ جەرلەستەرٸمدٸ, كٶپ توسىپ قالماسىن دەپ وسىنداي دەمالىس كٷنٸندە ساياجايدان كەلٸپ وتىرمىن»,– دەدٸ. باس حاتشى ٶز جۇمىس ستولىندا وتىرىپ, كٶپ ەڭگٸمە ايتتى. ول كەزدە برەجنەۆ تەمەكٸ تارتاتىن, قولىنداعى التىن جالاتقان پاپيروس سالعىشىن «كاپيتاليزمنٸڭ كەرەمەتٸ» دەپ مىسالعا كەلتٸرٸپ: «بىلاي باسساڭ تەمەكٸ شىعادى, بىلاي باسساڭ وت بەرەدٸ, ال سىرت جاعىنا قاراساڭ ساعاتى بار», – دەپ جاس بالاشا تامسانىپ وتىردى. سەلدەن سوڭ باستىق بٸزدەر وتىرعان ۇزىن ستولعا كەلدٸ. ستولدا دايىنداپ قويعان بٸزدٸڭ جەكە باسىمىزدى سيپاتتايتىن پاپكٸدە ٸس قاعازدارى بار ەدٸ. باس حاتشى ەڭگٸمەسٸن جالعاپ, تەمەكٸسٸن بۋداقتاتىپ وتىرىپ, الدىنداعى قاعازداردى شاتاستىرىپ الىپتى. سٶيتٸپ, ول كٸسٸنٸڭ الدىنا الدىمەن مەنٸڭ ٸس قاعازدارىم ٸلٸگٸپتٸ. كٸدٸرمەستەن وقي باستادى: «و, دۇرىس, كەن ماستەرٸنەن باستاپ, جەزقازعان سيياقتى تٷستٸ مەتاللۋرگييانىڭ ماگنيتكاسىندا قالانى باسقارعان كادردى بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا ۇسىنعاندارىڭ جاقسى ەكەن, بٸزدٸڭ ديماش اقىلدى كٸسٸ-اۋ, ٶتە دۇرىس», – دەپ مەنٸ تۇرعىزىپ كٶردٸ. قالىڭ قارا شاشىمنىڭ ماڭدايىمنان تاراعان بٸر بۋما اعى بولاتىن. «جاس تا بولساڭ شاشىڭ اعارا باستاپتى, ول اقىلدان اعارىپ وتىر», – دەدٸ. بەرٸمٸز اۋزىمىزعا سۋ تولتىرعانداي ٷنسٸز قالدىق. بٸزدٸ ەرتٸپ كٸرگەن ورتالىق كوميتەتتٸڭ حاتشىسى يۆان ۆاسيلەۆيچ كاپيتونوۆ پەن قازاقستان ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ سو كەزدەگٸ ەكٸنشٸ حاتشىسى ۆالەنتين كارپوۆيچ مەسياتس بولاتىن. كاپيتونوۆ ەپپەن عانا تۇرىپ: «عافۋ ەتٸڭٸز, لەونيد يليچ, مەن قاعازداردى شاتاستىرىپ قويىپپىن, بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا مىنا كٸسٸنٸ ۇسىنىپ وتىرمىز», – دەپ ك.س.لوسەۆتٸ كٶرسەتتٸ. «سەن, كاپيتونوۆ, ٷنەمٸ شاتاستىرىپ جٷرەسٸڭ, بٸراق, مەن شاتاسپايمىن, بۇل كٸسٸنٸ دە كٶرەيٸك», – دەپ لوسەۆتٸڭ قاعازىن وقي باستادى. «و, كولحوز, سوۆحوزدارعا قالادان اپارىپ, «وتىز مىڭدىق» دەپ حرۋششەۆتٸڭ تۋدىرعان جاساندى كادرى عوي. سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى, حالىق باقىلاۋشىسى تاعى .., — دەپ, لوسەۆقا قاراپ: «قالاي كەلٸسٸم بەردٸڭ, بۇل ساعان استىق دايىندايتىن سولتٷستٸك قازاقستان ەمەس, باسقا جەر, تٷستٸ مەتالل عوي», — دەپ, ۇناتپاعان سىڭاي تانىتتى.
كونستانتين سەمەنوۆيچ لوسەۆ جالپى اقىلدى, زييالى ازامات بولسا دا كٶزگە قوراشتاۋ كٶرٸنەتٸن. «جوق, بۇل دۇرىس ەمەس, ەلگٸ جٸگٸتتٸ ۇسىنعان دۇرىس», – دەپ برەجنەۆ قايتا قيقايدى. سول كەزدە ٶجەت تە, ٶتكٸرلەۋ ۆ.ك.مەسياتس تۇرىپ: «لەونيد يليچ, كەشٸرٸم ەتٸڭٸز, ك.س.لوسەۆ جولداس بٸرنەشە جىل ەكٸنشٸ حاتشى بولعان مول تەجٸريبەسٸ بار كٸسٸ, ال سالىقوۆ جولداس ەزٸرشە ەكٸنشٸ حاتشى بولىپ كٶمەكتەسەر دەپ ەدٸك. بٸز قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بيۋروسىندا قارادىق, ديماش احمەتوۆيچ سٸزگە كٶپ- كٶپ سەلەم ايتتى, قولداۋىڭىزدى سۇرايدى», – دەدٸ.
ل.ي.برەجنەۆ بٸر ىڭىرانىپ: «و, سەن ساياسي بيۋرونىڭ مٷشەسٸنٸڭ شەشٸمٸ بار دەپ مەنٸ قورقىتپاقشىسىڭ عوي, ٶيتٸپ, كٷشكە سالما, مەندە دە كەلەسٸ سەزگە دەيٸن بٸراز كٷش بارىن ۇمىتپا», – دەدٸ. سوندا ۆ.ك.مەسياتس: «لەونيد يليچ, سالىقوۆ بٸر-ەكٸ جىل كٶمەكتەسسٸن, سودان كەيٸن بۇل كٸسٸنٸ دە جوعارىلاتامىز, رەسپۋبليكا ٷلكەن عوي», – دەدٸ. باس حاتشى سول كەزدە ەپتەپ سىنىقسىپ, رايىنان قايتا باستاپ, ورنىنان تۇرىپ, مەنٸڭ قاسىما كەلٸپ, ارقامنان قۇشاقتاعانداي بولىپ: «نە دە بولسا وسىلارعا سەنەيٸكشٸ, ەكٸ جىلدان كەيٸن ٶسٸرمەسە, «ۆچ» دەگەن تەلەفونىڭ بولادى, سونى ال دا ٶزٸمە حابارلا, كەلٸسٸم وسى», – دەپ توقتادى. ەرينە, كاپيتونوۆ ٶزٸنە تٷرتٸپ الىپ جاتتى. وسى جاعدايدىڭ دا ماعان سەبٸ بولدى-اۋ دەيمٸن.
مەسكەۋگە اتتاناردىڭ الدىندا بٸر وبلىستا ٸسساپاردا جٷرگەن د.ا.قوناەۆ تاۋىپ الىپ سٶيلەستٸ. «سٸزدٸ ورتالىق كوميتەت شاقىرىپ جاتىر, م.ا.سۋسلوۆ ماعان ايتتى, تٷبٸ جامان بولماس, بەتتەرٸن قايتارما», – دەدٸ. مەن راحمەت ايتتىم. سولاي ورتالىق كوميتەتتٸڭ ينسپەكتورى قىزمەتٸنە اينالدىم. سٶيتٸپ, مەسكەۋلٸك بولىپ كەتە بەردٸم.
– مەسكەۋدە ۇزاق وتىرىپ قالدىڭىز. وعان ەلدەقانداي جاعدايلار سەبەپ بولدى ما?
– ەسەپسٸز سەبەپ جوق قوي. توعىز جىلدان استام وتىرعانىم راس. بٸراق, مەن تٶرت جىلدان كەيٸن الماتىعا تويعا كەلگەنٸمدە, ول كەزدە قازاقستان جوعارى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى بولاتىنمىن. ديمەكەڭە سەلەم بەرٸپ, تويدان كەيٸن كەزدەسۋگە سۇراندىم. ول كٸسٸ ٶتە سىپايى قارسى الىپ, اقىرى توي ٶتكەن كٷننٸڭ ەرتەڭٸنە قابىلدادى. ەلدەن كەتكەلٸ تٶرت جىلدان اسىپ كەتتٸ, قىرىق ٷش جاسىمدا بارىپ ەدٸم, مٸنە, ەلۋ دە تاياپ قالدى, ەلگە ورالايىن ديمەكە, – دەپ ٶتٸنٸش ايتتىم. ديمەكەڭ تٶمەن قاراپ: «ييا, تٶرت جىل, تٶرت جىل… – دەپ وتىردى دا: «سٸزدٸ جەزقازعاننىڭ نايمانى دەپ جٷرسەم, كٶكشەتاۋدىڭ قاراۋىلى ەكەنسٸز عوي», – دەپ, جاي عانا سۇراعان سىڭاي بٸلدٸردٸ. مەن: «ديمەكە, ٶزٸڭٸز بٸتٸرگەن ينستيتۋتتى تەمەمداعاننان كەيٸن جەزقازعانعا كەلدٸم, تابانى كٷرەكتەي جيىرما جىل قىزمەت ەتتٸم. «اق اۋىل», «قارا اۋىل» دەدٸڭٸز, سودان بەرٸ مەن تۋعان جەرٸمنٸڭ بٸر جيىن-تويىنا قاتىسا الماپپىن, تەك اسىراپ باققان اتا-انامنىڭ قازاسىنا عانا باردىم», – دەپ تولقىدىم. سەبەبٸ, ٷلكەن اعامىزدان تاپ وسىنداي ساۋالدى كٷتپەپ ەدٸم. سوندا ول: «جوق, جەي ايتامىن, اتىعاي, قاراۋىل دەگەن ەلدەر بارىمتاشىل, قارىمتاشىل كەلەدٸ ەكەن», – دەپ بٸر قويدى. سو كەزدە مەنٸڭ: «ديمەكە, تاپ وسى سٶز سٸزدٸڭ كٶكەيٸڭٸزدەن شىققان جوق, نە بٸرەۋ ايتتى, نە كٸتاپتان وقىدىڭىز عوي», – دەمەسٸم بار ما. اعامىز كەڭكٸلدەپ بٸر كٷلدٸ دە, ورنىنان تۇرىپ: «دەل تاۋىپ ايتتىڭىز. سەكەن جٷنٸسوۆتٸڭ «اقان سەرٸسٸن» جۋرنالدان وقىپ ەدٸم», – دەگەندٸ ايتتى. بٸراق, ديمەكەڭ تەز شيراقتالدى دا: «جارايدى, ەلگە قايتارۋدى قولعا الامىن», – دەگەن سٶزٸن بەردٸ. ەكٸ جىلدان كەيٸن تاعى سونداي بٸر تويدان كەيٸن جولىقتىم. «ٶتە دۇرىس, ەندٸ سوزبايمىن», – دەدٸ. بٸراق, ول سٶزدەر ورىندالمادى. توعىز جىلدىڭ ٸشٸندە مەسكەۋدەگٸ باستىقتارىم دا ەلٸڭە ورالاتىن بولدىڭ دەپ, بٸر-ەكٸ وبلىستى اتاعان بولاتىن. ٷشٸنشٸ رەت سٶيلەسكەندە ي.ۆ.كاپيتونوۆقا: «قاشان پوليتبيۋروعا اپارعانشا ماعان ايتپاڭىزشى, مەن قىزمەت سۇراپ جٷرگەن جوقپىن عوي, ەگەر كەرەكسٸز بولسام جەزقازعانعا بارىپ, باياعى شاحتامدى باسقارامىن», – دەپ رەنٸش بٸلدٸردٸم. ول كٸسٸ: «ونىڭىز راس, ۇسىنىستار دا بولدى, بٸلەسٸز, ديماش احمەدوۆيچ وسى ارادا كەلٸسٸم بەرەدٸ دە, ارتىنان ەلٸنە بارعاندا «ويباي بيۋرودان ٶتكٸزە المادىم» دەپ حابارلايدى, تاپ وسى جولى ٶتەسٸز», – دەدٸ. ول جولى دا «بيۋرودا ٶتكٸزە الماپتى». سودان كەيٸن كٶڭٸلٸم سۋىدى دا, قاراقالپاقستاندى, ەندٸ كاپيتونوۆ ەمەس, ك.ليگاچەۆ ۇسىنعاندا كەلٸسٸم بەردٸم. سونىڭ الدىندا بٸر تاپسىرمامەن ٶزبەكستانعا – قاراقالپاقستانعا جٸبەرٸپ العان بولاتىن. ٷشتٸڭ بٸرٸ قازاق, بٸرٸ ٶزبەك, بٸرٸ قاراقالپاق بولعان سوڭ مەن قارسى بولا قويعان جوقپىن.
«ٶلەڭٸم مەن جٷرەگٸم ەلدە جٷردٸ»
– ورتالىق كوميتەت اپپاراتىنداعى كٶپ جىلعى قىزمەتتەن قانداي تاعىلىم-ساباق الدىم دەپ ويلايسىز? ونداي ٷلكەن قالانىڭ سٸزگە رۋحاني ىقپالى دا بولعان شىعار?
– ورتالىق كوميتەتتٸڭ ينسپەكتورلارى تٶرت-بەستەن اسپايتىن, ولاردى تەك ورتالىق كوميتەتتٸڭ حاتشىسى باسقاراتىن. ماعان ٶندٸرٸس جەنە ترانسپورت مەسەلەلەرٸ مەن ٷلكەن كادرلارعا تٷسەتٸن ارىزداردى تەكسەرۋ جەنە ەلدەگٸ تەرتٸپ مەسەلەلەرٸ جٷكتەلدٸ. سوندىقتان مەن ەلدٸڭ جاعدايى, ٸشكٸ ٸركٸلٸستەر مەن داعدارىستار تۋرالى مۇقييات بٸلٸپ وتىردىم. رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ «قاراتوپىراقسىز» ايماعىن يگەرۋ دەگەن مەسەلە كٶتەرٸلگەندە, بۇل تەككە كەتەتٸن شىعىن, ودان دا قازاقستاننىڭ جەنە باسقا جەرلەردٸڭ قويشىلارىنىڭ ورتاعاسىرلىق دەڭگەيدەگٸ كٷيلەرٸن جاقسارتۋ كەرەكتٸگٸن ي.ۆ.كاپيتونوۆقا بارىنشا تٷسٸندٸردٸم. ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جٶنسٸز ەكەنٸن ايتىپ, ناقتىلى ۇسىنىس تا ەنگٸزدٸم. ول ۇسىنىسىمدى سول كەزدەگٸ مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى ا.ن.كوسىگين ماقۇلداپ, ٷلكەن جۇمىس جٷرگٸزٸپ, ل.ي.برەجنەۆتٸڭ قابىلداۋىندا بولساق تا, ونىڭ قولداۋىن تاپپادىق. ودان كەيٸن كٶپ زەرتتەپ, ەلدٸڭ قينالعان كەزٸندە پارتكونفەرەنتسييا ٶتكٸزٸلۋشٸ ەدٸ, ونى دا ۇسىندىم. تٸكەلەي باستىعىم ي.ۆ.كاپيتونوۆ بۇل ويىمدى دا جٶن دەپ, قولداعانىمەن ول تاعى دا ل.ي.برەجنەۆتٸڭ الدىنان قايتتى.
م.س.گورباچەۆتٸڭ كەزٸندە بٷكٸلوداقتىق حٸح كونفەرەنتسييانىڭ الدىندا ە.ك.ليگاچەۆ قاراقالپاقستانعا تەلەفون سوعىپ: «ەرتەرەكتە وسى مەسەلە جٶنٸندە ۇسىنىس ەنگٸزٸپسٸز عوي, راس پا?» – دەدٸ. كاپيتونوۆ ايتسا كەرەك, مەن شىندىقتى جاسىرمادىم. ول كٸسٸ دايىنداعان قاعازداردى سۇرادى. مەن مەسكەۋدە بٸر قاعاز دا قالدىرماي الىپ كەتكەن ەدٸم. ليگاچەۆ: «ۋسمانحودجاەۆپەن ٶزٸم سٶيلەسەمٸن, بار قاعازداردى الىپ, مەسكەۋگە تەز جەت», – دەدٸ. ازدان سوڭ ٶزبەكستان ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ينومجان بۇزرىقۇلى ۋسمانحودجاەۆ تەلەفون سوعىپ: «سٸزدٸ شاقىرىپ جاتىر, نەگە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, ەگەر باسقا قىزمەت ۇسىنسا اقىلداساتىن بولىڭىز, سەت تٸلەيمٸن», – دەگەندٸ ايتتى. حٸح پارتكونفەرەنتسييانىڭ كەزٸندە باسقا قىزمەتتە جٷرگەن ي.ۆ.كاپيتونوۆ كەزدەسٸپ: «كەكٸمبەك سالىقۇلى, ەڭبەگٸمٸز زايا كەتكەن جوق, اقىرى كونفەرەنتسييا ٶتٸپ جاتىر عوي», – دەپ ورتاق قۋانىش بٸلدٸردٸ.
ورتالىق كوميتەتتە ٸستەپ جٷرگەندە قاي جاعىنان بولسا دا, جەكە باسىمنىڭ دايىندىعى ەشكٸمنەن كەم بولعان جوق. كٷردەلٸ ٸستەردٸڭ كەيدە اراسىندا, كەيدە باسىندا جٷردٸم. ينسپەكتورلىق جۇمىس ادالدىققا, تازالىققا, تۋرالىققا ٷيرەتتٸ. جالپى, قىزمەتتەس بولعان جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸمەن دە دوستاسىپ كەتتٸم, ەلٸ دە بايلانىسىپ تۇرامىز. ٸزەتتٸلٸك پەن سىيلاستىقتى ٷيرەنگەن شىعارمىن. بٸراق, ەلدٸ قاتتى ساعىنىپ جٷرگەندە, ەيتەۋٸر, ٶلەڭ جارىقتىق سەرٸك بولدى, ٶلەڭنەن قول ٷزگەن جوقپىن, جيناقتارىم دا جارىق كٶرٸپ تۇردى. گازەت-جۋرنالداردا ٶلەڭدەرٸم جيٸ باسىلىپ جٷردٸ.
تاعدىردىڭ ٶلەڭ ٷشٸن بەرگەن ول دا بٸر بۇيرىعى شىعار. مەسكەۋدٸڭ ماعان بەرگەن ٷلكەن ساباعى – ەلگە دەگەن ساعىنىش بولسا كەرەك. قازاقتىڭ اقيىق اقىنى سىرباي مەۋلەنوۆ اعامىز: «كەكٸمبەك-اۋ, وسى ساعىنىشتارىڭ جاقسى دٷنيە, «جەزكيٸگٸڭ» ەل ٸشٸندە جورتىپ جٷر, ونى ايتپايتىن قازاق كەمدە-كەم, ٶمٸرگە ٶكٸنبە, ەلگە دە جەتەرسٸڭ, ٶلەڭدٸ بۇرقىراتىپ جازا بەر», – دەيتٸن دە:
قۇربىلاردىڭ بۋىندارى بالقىسىن,
ەن سالايىق, قازاق جىرى شالقىسىن.
مەرييام-اۋ, قازى, قارتا اسىپ قوي,
مەسكەۋٸڭدە ەلدٸڭ يسٸ اڭقىسىن, –
دەگەن ٶلەڭٸمدٸ جاتقا ايتاتىن. دارابوز اعامىزدىڭ وسى اعالىق سەزٸمدەرٸ دە تەگٸن ەمەس. مەسكەۋدە قازاقتار كٶپ بولدى, قازاق دياسپوراسىنىڭ حال-جاعدايىن دا بٸلۋگە سەبەپ تۋدى. اسپيرانتتار, ستۋدەنتتەر كەزدەسۋگە جيٸ شاقىراتىن. ولاردىڭ الدىندا ٶلەڭ وقۋ دا, ەل جايلى ەڭگٸمە قوزعاۋ دا قىزىق ٶتەتٸن. مەسكەۋدٸڭ تاعى بٸر بەرگەنٸ ول كەزدە قازاق گازەت-جۋرنالدارىنىڭ بەرٸن الدىرىپ تۇردىم. جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ, سۋرەتشٸ, سەۋلەتشٸلەردٸڭ مەسكەۋگە كەلگەندەرٸ, اعا بۋىن الىپتار دا كەزدەسۋگە قۇمار بولاتىن. سونىڭ بەرٸ-بەرٸ ەلگە دەگەن ساعىنىشىما شيپا بولدى.
الماتىدا شىققان جاڭا كٸتاپتاردىڭ بەرٸن الدىرىپ وتىرۋشى ەدٸم. ەۆنەي بۋكەتوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ەبدٸلدە تەجٸباەۆ, ٸليياس ەسەنبەرلين, حاكٸمجان ناۋرىزباەۆ, ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ, شوتا ۋەليحانوۆ, سەكەن جٷنٸسوۆ, تٶلەگەن دوسماعامبەتوۆتار كەلگەن سايىن دەمدەس بولماي, سىرلاسپاي كەتپەيتٸن. بۇل دا زور ساباق ەمەس پە! ٶمٸرٸ جٷزدەسپەي ٶتسەك تە, احمەت جۇبانوۆ اعامىز تٷسٸمە كٸرٸپ, «كٷي اتاسى ارىمسىڭ» دەگەن ٷلكەن ٶلەڭٸم تۋعان, ول دا بٸر ساعىنىشتىڭ بەرگەنٸ شىعار. نۇرعيسا تٸلەنديەۆ «وتىرار سازىن» مەسكەۋگە ەكەلگەندە اتتاس پوەمام تۋدى. قادىر مىرزاليەۆ ٸزدەنٸمپاز, ينتەللەكتۋال, زەردەلٸ اقىن. كەزٸندە سيرەك كەزدەسەتٸن كٸتاپتاردىڭ ارتىعىن سىيلاسىپ جٷرەتٸنبٸز. مەسكەۋگە كەلگەن بٸر ساپارىندا «الداسپاننىڭ» تسەنزۋرادان ٶتپەگەن نۇسقاسىن سىيلادى. سول كٸتاپ بٸزدٸڭ ٷيدە ەڭ سىيلى جەردە ساقتاۋلى جەنە ونى جيٸ وقىپ, قايتالاپ جٷرەمٸن. ٷكٸلٸ ىبىراي, اقان سەرٸ, بالۋان شولاق, بٸرجان سال بابالارىمنىڭ ٶلەڭدەرٸن جاسىمدا كٶپ ٷيرەنگەنٸم بار ەدٸ. ولاردى دا قايرات بايبوسىنوۆ سيياقتى ٸنٸلەرٸمٸزگە ٷيرەتۋگە قۇشتار بولدىم. الىستا جٷرسەم دە جٷرەگٸمنٸڭ ەڭ ىستىق لٷپٸلٸ تۋعان ەل دەپ سوعىپ جٷردٸ. ساباقتىڭ ەڭ ٷلكەنٸ دە وسى شىعار.
وي تولعانىسى اقىلمەن استاسىپ جاتادى, ەسٸرەسە, وسىنداي شىندىققا جٷگٸنسەك وسىنىڭ بەرٸ رۋحاني ازىق. مەسكەۋدٸڭ دە ازاماتتىق, ەلەۋمەتتٸك, ەسٸرەسە, مەدەنيەت سالاسىنا بەرگەنٸ از ەمەس. ەسٸرەسە, تەاترلارى مەن مۇراجايلارى كٶپ ەسەر ەتكەنٸ انىق. پۋشكيندٸ, ماياكوۆسكييدٸ كٶپ وقىدىم, ول بۇل زاڭعايىر اقىنداردىڭ ٶلەڭدەرٸن قازاقشاعا تەرجٸمەلەۋٸمە كەرەك بولدى. مەسكەۋ – توقسان ٶنەردٸڭ توعىسقان جەرٸ ەدٸ عوي, قولدىڭ تييۋٸنە قاراي بارىن بازارلاۋعا تىرىستىم. جالپى, مەسكەۋلٸكتەردٸڭ قازاقستاندىقتارعا دەگەن ىقىلاسى سٷيسٸنەرلٸكتەي ەدٸ. مەنٸڭ ينستيتۋتتا بٸرگە وقىعان بٸر جىلدىق تٶلدەر بولعان دوستارىمنىڭ ەلۋدەن ارتىعى مەسكەۋدە تۇردى, ولاردىڭ دا قايعىسى مەن قىزىعىنا ورتاقتاس بولدىم.
مەسكەۋدە تۇرعان كەزدە ۇلىم ەرلان ينستيتۋت بٸتٸردٸ, ٷيلەندٸ. جەزقازعانعا كەنشٸ بولىپ كەلٸپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعادى. قىزىم مايرا دا ينستيتۋتتى مەسكەۋدە بٸتٸرٸپ, تۇرمىسقا شىعىپ, مەسكەۋلٸك مارات بەكەنوۆپەن كٶڭٸل قوستى. ٷلكەن نەمەرلەرٸم مەسكەۋدە تۋدى. باياعىدا ينستيتۋتتى بٸتٸرٸپ, ديپلومدى قورعاعاننان كەيٸن بٸر جۇمادان اسپاي ٶزٸم دە مەسكەۋدە ٷيلەنگەن بولاتىنمىن. ول كەزدەگٸ توي دا رەستوراندا ەمەس, ٷيدە ٶتەتٸن. بەيبٸشەم مەرييامنىڭ بٸرگە وقىعان دوسجار قىزىنىڭ كەڭ ٷيٸنە جينالىپ, دوستارىمىزبەن ەلدەن كەلگەن تۋىستار سول تويعا كۋە بولعان. ال سول ٷيدٸڭ قاسىنان جىلىنا بٸر ٶتٸپ, بالالارىما, نەمەرەلەرٸمە كٶرسەتٸپ قوياتىنمىن. وقۋدى, قىزمەتتٸ قوسا ەسەپتەگەندە مەسكەۋدە ون سەگٸز جىل ٶمٸرٸم ٶتٸپتٸ. سوندىقتان بۇل عاجايىپ قالانىڭ بەرگەن رۋحاني دا, ازاماتتىق تا, اقىندىق تا ساباقتارىن ەرقاشان سىيلاپ ٶتەمٸن.
تۋعان ەلٸم قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن شىن تٸلەسەم, مەسكەۋمەن ەرقاشان كٶرشٸلٸك تاتۋ-تەتتٸ قارىم-قاتىناستا بولۋىمىزدى قالايمىن. اتا-بابامىز سان جىلدار اڭساعان ەگەمەندٸككە جەتتٸك, ال شىن تەۋەلسٸزدٸككە جەتۋ ٷشٸن ورىس سيياقتى ۇلى حالىقپەن دوستىقتى ٷزبەسپٸز دەپ سەنەمٸن. مەسكەۋ تەك قانا ٷلكەن قالا ەمەس, ول – تاريحي تامىرىمىز جالعاسىپ جاتقان ۇلى ەلدٸڭ استاناسى, ونىڭ ٶسٸپ, ٶنۋٸنە, ٶركەندەۋٸنە قازاقستان دا ٶز ٷلەسٸن قوسقان. بٷكٸل ەلەمدٸ فاشيزمنەن قورعاۋدا دا قازاقستاندىقتاردىڭ, ەسٸرەسە, مەسكەۋ تٷبٸندەگٸ ەرلٸگٸن بٷكٸل ادامزات قالاي ۇمىتپاق. سوندىقتان مەسكەۋ بٸزگە جاقىن, تاعدىرلاس قالا, وعان ايتار العىسىم دا از ەمەس, ٶركەندەي بەرسٸن. مەسكەۋ ساپارىمدا اقىندىق شابىتىم دا اشىلا تٷستٸ, ال ٶلەڭٸم مەن جٷرەگٸم ەلدە جٷردٸ.
– ورتالىق كوميەتتٸڭ ينسپەكتورى بولىپ جٷرگەن كەزٸڭٸزدە پارتييانىڭ جەرگٸلٸكتٸ رەسپۋبليكا, وبلىس كٶلەمٸندەگٸ باسشىلارى تاراپىنان جاسالعان زاڭسىزدىقتار, ٷلكەن قىلمىستى ٸستەردٸ تەكسەرۋگە قاتىستىڭىز با?
– ەرينە, ينسپەكتوردىڭ بار جۇمىسىنىڭ بٸر ٷلكەن تارماعى دا وسى مەسەلە. قازٸر ولاردى تٸزبەكتەپ جاتۋدىڭ قاجەتٸ بولماس. قازاقستانداعى وسىنداي ٸستەردٸ تەكسەرۋدەن مۇقييات باس تارتتىم. بٸر جاقسىلىعى, بٸزدٸڭ ەل بۇل جٶنٸندە ٶزگەلەردەن تازالاۋ بولدى, ال كولبيننٸڭ كەزٸندەگٸ كەيبٸر اسىرا سٸلتەۋلەر ەدٸل باعاسىن الدى عوي. باسقا ايماقتاردا, كٶبٸنەسە رەسەي جەرٸندە ٶلكەلەر مەن وبلىستارداعى زاڭسىزدىقتاردى تەكەرۋگە قاتىساقانىم راس. ناقتىلى فاكتٸلەر بولماسا, بٷركەنشٸك اتپەن جازىلعان سىرتتاي عايباتتاۋلاردى تەكسەرە بەرمەيتٸنبٸز.
ال اشىق, اشىنا جازىلعان ارىز-شاعىمداردىڭ جٶنٸ بٶلەك. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەسٸمدە: مەسكەۋدەگٸ بٸراز قيياناتتى قاتتى شەككەن ارىز يەلەرٸنٸڭ شىندىققا جەتكەندە ايتقان العىستارىن دا الدىم. اپپاراتتا ٸستەيتٸن الاەۆ دەگەن قىزمەتكەردٸ ارىزى بويىنشا ورتالىق كوميتەتتٸڭ بۇرىنعى ٸس باسقارماسىنىڭ باستىعى ەڭبەك ەرٸ اتانعان پاۆلوۆتىڭ سۇرقييا ەرەكەتتەرٸن اشۋ بٸزگە دە وڭايعا تٷسكەن جوق. ەيگٸلٸ «كراسنودار ٸسٸ» – مەدۋنوۆ مەسەلەسٸ ەل-جۇرتقا بەلگٸلٸ وقيعا. ول جەر پاراقورلىقتىڭ جٷيەلٸ تٷردەگٸ استاناسى بولىپ كەتكەن ەكەن, سوعان كٶزٸم جەتتٸ. ەدٸلدٸك پەن تازالىققا جٷرگەنٸم مەنٸ قيياناتتاپ, جازىقسىز قارالاۋدان اۋلاق ەتتٸ, قاتتى جانىم اشىعان, اياۋشىلىق بٸلدٸرگەن كەزدەرٸم دە از بولعان جوق, ول – جالپى جٷيەنٸڭ كەي كەمشٸلٸكتەرٸن تٷسٸنگەنٸم شىعار. قانداي تەكسەرٸسكە قاتىناسسام دا ەدٸل بولۋعا, ادال بولۋعا تىرىستىم.
– كولبيننەن بۇرىن قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلىعىنا سٸزدٸڭ دە كانديداتۋراڭىز ۇسىنىلعان ەكەن دەگەن سٶز بار.
– بۇل «سٶز» كەيبٸرەۋلەردٸڭ ويدان شىعارعان دولبارى شىعار. تاپ وسىنداي مەسەلەنٸ ماعان ايتقان ەشكٸم جوق. تەك قانا لاۋازىمدى بٸر جولداسىم: «سەن تۋرالى بٸر ٷلكەن سٶز بولعان ەكەن, «ول ٷلكەن اقىن, ەل باسقارۋعا قول تيمەي كەتەر», – دەپتٸ دەيدٸ. م. س. گورباچەۆتٸ تاشكەنتكە بٸر كەلگەندە قارسى الدىق, ٶزبەكستان كپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ دە مٷشەسٸ ەدٸم. جۇرتتىڭ كٶزٸنشە قۇلاعىما سىبىرلاپ: «ٶلەڭ قالاي?» دەدٸ. «ميحايل سەرگەەۆيچ, ٶلەڭگە قولىم تيمەي جٷر, پەنسيياعا شىققاندا جازباسام», – دەدٸم. ول كٸسٸ: «جوق, جازا بەرٸڭٸز, مەسكەۋدەن شىققان جيناعىڭىزدى وقىدىم, جاقسى ەكەن», – دەدٸ. ەلگٸ جولداسىمنىڭ ايتقانى سوندا ەسٸمە تٷستٸ. بٸر بٸلگەنٸم وسى. سول كٷنٸ ەلدەن تەلەفون سوعۋشىلار كٶپ بولدى. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا نە تەلەديداردان كٶرگەندەر: «گورباچەۆ قۇلاعىڭا نە دەپ سىبىرلادى?» – دەپ سۇراپ جاتتى.
– قاراقالپاق اۆتونومييالى رەسپۋبليكاسىنا بٸرٸنشٸ باسشى بولىپ قالاي بارىپ جٷرسٸز? وعان تٸكەلەي كٸم سەبەپ بولدى دەپ ويلايسىز? ەلدە كرەملدەگٸلەر بٸزدٸڭ تۋىستاس حالىق ەكەنٸمٸزدٸ ەسكەردٸ مە?
– بۇل سۇراققا جوعارىدا جاۋاپ بەرٸپ ٶتكەن سەكٸلدٸمٸن. سوندا دا بولسا بٸر-ەكٸ دەرەكتٸ ايتا كەتەيٸن. ورتالىق كوميتەتتە قىرىق جىل ٸستەگەن پاۆەل ۆاسيلەۆيچ سيمونوۆ دەيتٸن كٸسٸ بولدى. وسى قارتتىڭ مەنەن جيىرما استاي ٷلكەندٸگٸ دە بار ەدٸ. ونىمەن ارا قاتىناسىمىزدىڭ جاقسى ەكەنٸن قىزمەتتەس جٸگٸتتەر بٸلەتٸن. ول ورال وبلىستارىنىڭ سەكتورىن باسقاردى. بٸر كٷنٸ ەسٸك الدىنداعى فيلەۆ پاركٸنە نەمەرەمدٸ ەرتٸپ شىقسام پ. ۆ. سيمونوۆ كەزدەسە كەتتٸ. نەمەرەم ارمان ول كٸسٸنٸ «سيمونوۆ-اتا» دەيتٸن. ٶزٸ دە بالاجان ادام ەدٸ. ارمانعا قاراپ: «سەنٸڭ كەكٸمبەك اتاڭ جۋىردا مەسكەۋدەن كٶشٸپ كەتەدٸ, سەن دە بٸرگە كەتەسٸڭ بە?» – دەدٸ. نەمەرەم: «مامام مەن پاپامدى تاستاماسا مەن دە بٸرگە كەتەمٸن», – دەپ جاۋاپ بەردٸ. مەن سول ارادا جاس بالاعا نەنٸ ايتىپ وتىرسىز, باسقا ەڭگٸمەڭٸز جوق پا, پاۆەل ۆاسيلەۆيچ, – دەپ رەنٸش بٸلدٸرٸپ ەدٸم, ول: «كەتەتٸنٸڭ انىق, باستىقتار سەنەن ۇيالىپ جٷر, قازاقستان جولاتار ەمەس, سٸزدٸڭ كادر بولسىن, ورىنبورعا جٸبەرەيٸك», – دەدٸ. «مەن بۇل اقىنجاندى ٶجەت جٸگٸت ەرتەڭ بۇرىنعى استاناسىن قازاقستانعا قوسىپ الىپ جٷرمەسٸن», – دەگەنٸمدە بەرٸ قاتتى كٷلدٸ دە, سەن تۋرالى كٶپ سۇرادى. جولداسسىڭ عوي, بٸلگەنٸمدٸ ايتىپ وتىرمىن», – دەپ توقتادى. ازدان سوڭ: «ساعان بٸر ۇسىنىس بولادى, قورىقپاي بارا بەر, مەن دە ەۆرەي اۆتونوميياسىن باسقارعانمىن. تاتارستاندا, باشقۇرتساندا وبكومنىڭ حاتشىسى بولعانمىن», – دەپ, ٶزٸنٸڭ مەسكەۋگە تٶرتٸنشٸ رەت كٶشٸپ كەلٸپ تۇرعانىن ايتتى.
مەن ول كٸسٸنٸڭ سٶزٸنە سەندٸم. ازدان سوڭ ۇسىنىس تا بولدى. كٸمنٸڭ ۇسىنىسىمەن بولعان شارۋا ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, تەك م. س. گورباچەۆ قابىلداعاندا «ك. ۋ. چەرنەنكو سىرقاتتانىپ جاتىر, سٸزبەن سٶيلەسۋدٸ ول كٸسٸمەن كەلٸستٸم, جۋىردا ٶزبەكتستاندا ٸسساپاردا بولعان ەكەنسٸز, ي. ب. ۋسمانحودجاەۆ قاراقالپاقستانعا سۇراپ وتىر», – دەدٸ. وعان قوسا, ٶزٸمدٸ ەرتٸپ كٸرگەن تٸكەلەي باستىعىم ە. ك. ليگاچەۆ تا: «قازاقتارى كٶپ, قاراقالپاق تٸلٸن دە بٸلەدٸ ەكەنٸسٸز, بەرٸن ويلاستىردىق», – دەپ قوسىپ قويدى. سودان سوڭ ەكەۋلەپ ۋسمانحودجاەۆتى ماقتادى. اقىرى گورباچەۆ: «بارىپ, كٶمەكتەسٸپ قايتىڭىز, سٸزدٸ وسىنداعىلار جاقسى ايتادى, ٶزٸمٸزگە دە كەرەكسٸز, قايتىپ ورالام دەسەڭٸز ەسٸگٸمٸز اشىق», – دەپ سٶزٸن شەگەلەدٸ. مەن تەۋەكەلگە بەل بايلاپ, كەلٸسٸمٸمدٸ بەردٸم. «ەلگە دە بٸر تابان جاقىن عوي, قايتىپ مەسكەۋگە كەلمەسپٸن, جٸگٸتتەر بٸردەڭە بەرەر», دەپ تە ويلادىم.
– ول جەرگە بارعاندا جۇمىستى نەدەن باستادىڭىز? ەڭ الدىمەن قانداي مەسەلەلەردٸڭ قولعا الدىڭىز?
– ەلدەگٸ قىزمەتتەن دە, ورتالىق كوميتەتتەن دە العان بٸراز تەجٸريبەم بار عوي, ەڭ الدىمەن جالپى جاعدايمەن ەتەنە تانىسۋدى جٶن كٶردٸم. ول كەزدە «قوسىپ جازۋ», «ماقتا ٸسٸ» دەگەن مەسەلەلەرمەن وداقتىق پروكۋراتۋرا اينالىسىپ جاتىر ەكەن. ولار كٶپتەگەن وبلىستارعا قىرعيداي تيدٸ, بٸراز ٷلكەن باستىقتاردى تۇتقىنداپ تا جاتىر دەپ ەستٸدٸم. سوندىقتان الدىمەن ٸستٸڭ مەن-جايىن بٸلٸپ الايىن دەپ, بۇرىنعى ەرٸپتەسٸمنٸڭ شوفەرلەرٸنە دەيٸن قوزعاعام جوق. كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن ٶمٸر كٶرسەتەر دەپ, ٸستٸ ارال جايىنان باستادىم, زارداپ شەككەن ەلدەردٸڭ اۋىر تۇرمىسىن كٶزٸممەن كٶرٸپ, دۇرىستاپ بٸلٸپ العىم كەلدٸ. ٸستٸڭ ناسىرعا شاۋىپ بارا جاتقانىن كٶردٸم. تەڭٸز جاعالاۋدان كٶپ الىس كەتٸپ قالىپتى, بالىقشىلار جۇمىسسىز قالعان, بۇرىنعى كٶك تەڭٸزدە شالقىپ جٷرگەن اق كەمەلەر ادام شوشىرلىقتاي كٷيگە ەنٸپ, قاڭقالارى ىرسيىپ, قۇمدا قالىپتى.
ەلەكتر قۋاتى جەتٸسپەيدٸ ەكەن, جولدار ناشار, كٶپتەگەن سوۆحوزداردا مينۆودحوز اياقتاماي كەتكەن جۇمىستار ۇلانعايىر. تەتس-تٸ ۇلعايتۋدى قولعا الىپ, جول سالۋ جۇمىسىن تٶرت ەسە كٶبەيتۋدٸ تاشكەنتپەن كەلٸستٸك. جول مەسەلەسٸمەن اينالىساتىن مينيستردٸ تالاي جەرگە ەرتٸپ بارىپ, جۇمىستىڭ ناقتىلى مەرزٸمدەرٸن بەلگٸلەدٸك, بۇل شارۋانى العاشقى بيۋروعا قويدىق. بۇل شەشٸم ٷلكەن قولداۋ تاپتى. ەكٸ جىلدا بارلىق دۇرىس جولى جوق سوۆحوزدارعا دەيٸن اسفالت تٶسەلدٸ. تەتس-تٸڭ جىل سايىنعى قۋاتىن كٶبەيتٸپ, كٶپتەگەن جىلدارعا جەتەردەي ەنەرگييا قورىن جاسادىق. تاعى بٸر ٷلكەن شارۋا – سيىر فەرمالارىن رەتكە كەلتٸرۋ قولعا الىندى. وندا «قوسىپ جازۋ», جوق سٷتتٸ «بار» دەپ كٶرسەتۋ ەتەك الىپتى. كەي اۋدانداردا ٷكٸمەتكە ٶتكٸزٸلگەن سٷتتٸڭ وتىز پروتسەنتٸ عانا ناقتىلى سٷتتەي تاپسىرىلىپ, قالعانى «قاعازدان ساۋعان» سٷت بولىپ تٸركەلگەن. وعان قوسا, جالپى بۇل ەلدە جىلقى مالى از, كٶبٸنە سيىر ەتٸن قادٸر تۇتادى, بالا كٶپ, سٷت تە, سيىر ەتٸ جە جەتٸسپەيدٸ. باستاپقى جۇمىس وسىنداي اسا «اسقىنعان جارالاردى» ەمدەۋدەن باستالدى. اقيقات پەن ٶتٸرٸكتٸڭ اراسىن ايىرۋ كٶپ كٷشكە تٷستٸ.
وداقتىڭ كەزٸندە قاي جەردە دە قوسىپ جازۋ ٷلكەن ەتەك العان ەدٸ. كەي سالالاردا تٸپتٸ, ٷكٸمەت يە بولا الماستاي كٶلەمدە ەدٸ. ال اۆتوكٶلٸك سالاسىنداعى بىلىق-شىلىق تا جەتەرلٸكتەي بولدى.
ٷشٸنشٸ توپتاعى مەسەلەلەردٸڭ ٷلكەنٸ – اۋىز سۋىنىڭ تاپشىلىعى, ەل تۇرمىسىنىڭ مٷشكٸل حالٸ. مىڭ ەكٸ جٷزدەن استام ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ماڭىندا مونشا جوق. ەلدە جۇقپالى اۋرۋلار كەڭٸنەن ەتەك العان, جاس بالالار مەن انالاردىڭ ٶلٸم-جٸتٸمٸ كٶپ. كٷيزەلٸستٸڭ ٷلكەنٸ – جالپى مەديتسينالىق جەردەمنٸڭ ازدىعى, تازالىقتىڭ كەمدٸگٸ. وعان قوسا ارالدىڭ سۋىنىڭ تارتىلۋىنا بايلانىستى زارداپ شەگۋدٸڭ ٶز جٷيەلەرٸ بار. ەل تۇرمىسى, ەسٸرەسە, اۋىلدى جەردە ناشار ەكەن. نٷكٸستٸڭ ٶزٸنە جىلۋ بەرۋ مەسەلەسٸ جٶندەپ قولعا الىنباعان قالىپتا. تۇرۋعا بولمايتىن تار لاشىقتار استانانىڭ اينالاسىندا كٶپتەن دە كٶپ. وسى جاعدايلاردى ارال مەسەلەسٸنە بايلانىستىرىپ, ورتالىق كوميتەت پەن مينيسترەر كەڭەسٸنٸڭ قاۋلىلارىن ەكٸ رەت قابىلداتۋعا سەبٸم تيدٸ. بٸرٸنشٸ قاۋلى تەك قانا قاراقالپاقستانعا كٶمەككە (1986), ەكٸنشٸ قاۋلى بٷكٸل ارال ٶڭٸرٸنە (1988) ارنالدى. ناقتىلى جەردەم جاسالدى. بٸرٸنشٸ قاۋلى شىعاردا ٷلكەن ٷكٸمەت كوميسسيياسى جۇمىس ٸستەدٸ. وسى ەكٸ قاۋلىنىڭ شاپاعاتىن ەل كٶردٸ.
اۋىز سۋىنىڭ تاپشىلىعى سونداي, نٷكٸستٸڭ ٶزٸندە تازا سۋ تازارتقىشتىڭ مٷمكٸندٸگٸ از عانا ەكەن, ول قالا حالقىنىڭ جيىرما پروتسەنتٸن عانا قامتىدى. بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە قالانى تولىق قامتاماسىز ەتٸپ جەنە قالانىڭ قاسىنداعى حالقاباد دەيتٸن شاعىن قالاشىققا تازا سۋ جەتكٸزٸلدٸ. تاحيياتاش جەنە تٷيەمويىن سۋ تازارتقىشتارىنىڭ قۋاتتارى بٷكٸل ەلگە جەتەردەي بولدى. ول سۋ تازارتقىشتاردان بارلىق اۋدانداردا سۋ قۇبىرلارى, ٷلكەن سۋ جٷيەلەرٸ سالىندى. تىندىرعان ٸستٸڭ بٸر ٷلكەنٸ – تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋدٸ ون ەكٸ پروتسەنتتەن سەكسەن بەسكە جەتكٸزگەنٸمٸز شىعار. بۇل سول كەزدە ەشبٸر جەردە جوق جەتٸستٸك ەدٸ. گازداندىرۋعا اقشا تاپساق تا, جوباسىن جاساتۋ قيىنعا سوقتى, سول ٷشٸن ارنايى لەنينگرادقا كٸسٸ جٸبەرٸپ,باسشىلارىمەن سٶيلەسٸپ, جوبا مەسەلەسٸن جەدەلدەتتٸك, مٸنە, بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزدىڭ سىرى دا وسىندا ەدٸ. وتىن, كٶمٸر جوق ەل ٷشٸن گاز دەگەنٸڭ جۇماق ورناتقانداي بولدى.
بۇدان باسقا دا كٶپتەگەن جۇمىستار ٸستەلٸندٸ. ارال ايماعىنداعى اۋداندار جەنە نٷكٸستٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ مەن جۇمىسشىلارىنا ٷستەمە ەڭبەكاقىعا قول جەتكٸزۋ قۋانىشتىڭ ٷلكەنٸ بولاتىن. ارالدى ساقتاپ قالۋ, ادامدى ساقتاپ قالۋ ارپالىسى قىزۋ تٷردە جٷردٸ. بٸز ەڭ ەۋەلٸ ادامدى ساقتاۋعا كٷش جۇمسادىق. ارال تەڭٸزٸنٸڭ ماڭىندا سۋدوچە, ماشانكٶل, قوس القانىڭ اراسىنداعى كٶل, جالتىرباس, توعىز تٶرە كٶلشٸكتەرٸن مارجانداي قاتار تٸزبەكتەۋدٸڭ ارقاسىندا حورەزم ويپاتىن كٶشپەلٸ قۇمنىڭ باسۋىن ازايتتىق. بٷكٸل تۇرعىنداردى تەكسەرتٸپ, كٸمنٸڭ نەندەي كەسەلگە ۇشىراعانىن انىقتادىق. وعان بٷكٸل ەلدٸ جۇمىلدىرعان مەسكەۋدٸڭ كٶمەگٸ زور بولدى. جاز ايلارىندا ٷش مىڭنان استام دەرٸگەرلەر كەلسە, بەرٸ دە ٶز قالتاسىمەن كٷن كٶردٸ, ال بٸز ولاردى دۇرىستاپ جايعاستىرىپ, كەتەرٸندە سىي-سيياپاتىن كٶرسەتٸپ, العىسىمىزدى ايتتىق. دياگنوز دۇرىس قويىلعاننان كەيٸن ەمدەلۋ مەسەلەلەرٸ دە تە شەشٸلە باستادى.
بۇۇ ەكولوگييالىق بٶلٸمشەسٸ يۋنەپ-تٸ ٸسكە قوسىپ, ارال قاسٸرەتٸن بٷكٸل ەلەمگە تانىتتىق. امەريكانىڭ قازٸرگٸ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ البەرت گور دا كەلٸپ, تانىسىپ كەتتٸ, ول كٸسٸ بۇل ٷلكەن قىزمەتٸنەن بۇرىن دا ەلەمگە ەيگٸلٸ ەكولوگتاردىڭ قاتارىندا بولاتىن. سونىڭ ارقاسىندا ارال مەسەلەسٸنە اقش ٷكٸمەتٸ ايتارلىقتاي جەردەم ەتتٸ. سونداي قىزۋ جۇمىستار جٷرٸپ جاتقان كەزدە مەنٸڭ قاسىما كەلٸپ, قىزمەت ەتۋگە تٸلەك بٸلدٸرگەن قازاق پەن ورىس از بولعان جوق. مەن ولاردىڭ ەشقايسىسىنا دا ماقۇل دەمەدٸم. بار ٸستٸ از, كەم بولسا دا سول ەلدٸڭ ٶز ازاماتتارىمەن تىندىردىق. ەسٸرەسە, ەل زييالىلارى اكادەميك مارات نۇرمۇحامەدوۆ, سابىر كامالوۆ, دامير ساليحۇلى يادگاروۆ, تۇرسىن ەشٸمبەتوۆا, ەمەنباي تەجيەۆ, ساعىندىق نيەتۋللاەۆ, تيمۋر كامالوۆ, ٷبەنيياز ەشٸربەكوۆ, مەلٸك سەرسەنوۆ, قۇدايبەرگەن جۇمابەكوۆ, قوجانيياز رەجەپوۆ,دەۋلەتباي شەمشەتوۆ, ساپارباي نۇرقوجاەۆ, چاردجوۋ ەبدٸروۆ, قوڭىراتبەك دوشىمباەۆتارعا العىسىم مول. تاعى دا باسقا دا ازاماتتارعا ٷلكەن مٸندەتتەر جٷكتەلدٸ. ٶزٸمنٸڭ بەس جىلدا كٶمەكشٸم بولدى, ولاردىڭ بەرٸ دە قازٸر ٷلكەن لاۋازىمدى جۇمىستاردا. 1996 جىلى ارال مەسەلەسٸ بويىنشا جول تٷسٸپ, قازاقستاندىق بٸراز ازاماتتارمەن بارىپ قايتتىم, سوندا ەلدٸڭ العىسىن ەستٸدٸك, سونىڭ بەرٸ بويىما رۋحاني ازىق, كٷش-قۋات بەردٸ. ارال مەسەلەسٸمەن ەلٸ دە قول ٷزبەي اينالىسىپ جٷرگەنٸم دە قاراقالپاقتىڭ اۋىر اۋىر جاعدايىن بٸلگەندٸگٸمنەن شىعار. ول ەلگە جانىم قاتتى اشيدى. ەل – ەڭبەكقور ەل, كٸشٸپەيٸل, باۋىرمال حالىق. سونىڭ بەرٸن «قاراقالپاق» دەيتٸن پوەمادا جازدىم. باستالعان كەلەلٸ ٸستەر از ەمەس, لايىم سولار توقىراپ قالماسا ەكەن, – دەپ الىستان تٸلەۋلەستٸگٸمدٸ بٸلدٸرەمٸن.
– ل. ي. برەجنەۆكە قانداي باعا بەرەسٸز? «ونىڭ كەزٸندە مامىرجاي تٸرشٸلٸك كەشٸپ ەدٸك. كوممۋنيزم سول كەزدە ٶتٸپ كەتٸپتٸ» دەيتٸندەر تابىلادى.
– ل. ي. برەجنەۆتٸ باسىندا جۇرت ن. س. حرۋششەۆتاي «داڭعازا-داقپىرتى» جوق دەپ جەنە بۇرىنعى ستاليننٸڭ كەزٸندەگٸ مينيسترلٸك ەسكٸ جٷيەنٸ قايتا ەكەلگەنٸ ٷشٸن جاقسى كٶرٸپ كەتتٸ. ارتىنان ەسكٸ جٷيەنٸ قانشا جٶندەسە دە توزعان شەكپەن جىرتىلا باستادى. ەرتەرەكتە تەمٸر جول قاتىناسىنىڭ ەلٸمٸزدەگٸ بەدەلٸ كٷشتٸ ەدٸ, كەيٸن قاي جەردەن قالاي الىپ, جىرتىعىمىزدى جامايمىز دەگەن ەرەكەت وسى «مەملەكەت ٸشٸندەگٸ مەملەكەتتٸ» قۇلدىراتىپ جٸبەردٸ. ٶندٸرٸس تەحنولوگيياسى جاڭارمادى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا جابدىق شامالى بولدى. تەك سوعىس قۇرال-جابدىعى كٷشەيدٸ. ل. ي. برەجنەۆ تٶسٸندەگٸ جۇلدىزداردى كٶبەيتۋگە تىم ەۋەس بولىپ, ولاردىڭ سانىن حرۋششەۆتان اسىرىپ جٸبەردٸ. مەنٸڭشە, سونشالىق ٷلكەن مەملەكەتتٸڭ باسشىسىنا قاراپايىمدىلىق جاراسار ەدٸ. اقىرعى جىلدارىندا دەنساۋلىعى قانشا تٶمەندەپ, جاسى جەتسە دە, جاعىم تٷسپەي, تاعىمنان ايىرىلمايمىن دەگەن سىڭاي بٸلدٸرٸپ, وتىرا بەردٸ. ونىڭ وسى مٸنەزٸن اينالاسىنداعى جاعىمپازدار مەن جاندايشاپتار ٶتە قاتتى پايدالاندى. ەلدٸ ويلاۋدان گٶرٸ ٶزٸنٸڭ جىلى ورنىن قىمتاي تٷسۋ بەلەڭ الدى. «مامىرجاي تٸرشٸلٸك» جوسپاردىڭ ورىندالۋى جٶنٸندە جالعان اقپارعا جول اشتى. پارتييانىڭ ححVٸ- سەزٸنە دايىندالعانىمىزدا بارلىق كٶرسەتكٸشتەرٸن ايقىن ورىنداپ, اتاۋعا تۇراتىن بٸزدٸڭ قاراعاندى وبلىسى مەن بەلورۋسسييانىڭ مينسك وبلىسى عانا بولدى. ەكونوميكالىق جاعداي قۇلدىراي تٷستٸ. ٶزٸ قارتايىپ, قالاي شارشاسا, ەلدٸڭ جاعدايى دا سولاي اۋىر كٷيزەلٸسكە ۇشىراپ, كەرٸ كەتە بەردٸ. كەيبٸر ۇرپاق, مىسالعا وتىزىنشى جىلعى تۋعاندار ەل باسىنىڭ ەليتارلىق قۇرامىنا كٸرمەي قالدى. 1980 جىلعى قازاقستاننىڭ الپىس جىلدىق تويىندا جاقىن كٶرٸپ, بٸرگە جٷرگەنٸم بار, سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ەرەڭ جٷرەتٸن. مەسكەۋدەگٸ كٶپتەگەن پلەنۋمداردا مٸنبەگە ەرەڭ جەتٸپ, ەرەڭ كەتٸپ جٷردٸ. «مامىرجاي» دەگەنٸڭ دە سول شىعار, ەلدٸ باسقارۋعا شاماسى كەلمەسە دە, «سەندەر تيمەسەڭدەر مەن تيمەيمٸندٸ» ٷندەمەي عانا ورىنداپ جٷردٸ. «جاقسى كٸسٸ» دەگەن قىزمەت-لاۋازىم جوق, كٸسٸلٸگٸن سٶز ەتپەيمٸن, دوگماتيزمنٸڭ جانۇياسى دا وسى «مامىرجايلىق» بولدى-اۋ دەيمٸن. وداقتىڭ كٷيرەۋٸنٸڭ يٸسٸ دە ل. ي. برەجنەۆتٸڭ كەزٸندە باستالدى.
«جالعىزدىق» دەگەن كٸتاپتىڭ اۆتورى – اعىلشىننىڭ اتاقتى ادميرالى بەرگ: «ماقساتسىز ٶمٸر قاشاندا ٸرٸ تۇلعانى كەرٸ كەتۋگە سوقتىرادى» دەپتٸ. وسى سٶزدەردٸ ل. ي. برەجنەۆكە دە قاتىستى ايتۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. ەلدٸ الدىعا باستىرا المادى. بەرەر باعام وسى.
– سٸزدٸڭ ويىڭىزشا د. ا. قوناەۆ قانداي تۇلعا? ول كٸسٸنٸڭ جەتٸستٸگٸ جەنە كەمشٸلٸگٸ نەدە?
– بٸزدٸڭ ديمەكەڭ –ساياسي تۇلعا. جاراتىلسىنان تۇلعاسىنا مٸنەزٸ ساي كەڭدٸك بار ەدٸ. ول كٸسٸنٸڭ بٸر جاقسى قاسيەتٸ – كەزدەسكەندە ٶتە جىلى ۇشىراي سٶيلەيتٸن. جەزقازعان قالاسىنا بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا ۇسىنىلۋىما بايلانىستى قابىلداۋىنىڭ سوڭىندا قولىمدى قىسىپ تۇرىپ: «جولىڭىز بولسىن, سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن!» – دەدٸ. جىلى سٶزٸنە دەن ريزا بولىپ, كٶپكە دەيٸن كٶڭٸلٸمدٸ بٸر قۋانىشتى سەزٸم بيلەپ جٷردٸ.
بٸر جينالىستا جارىسسٶزدە سٶيلەپ تۇرىپ جەزقازعانعا جەر جەتكٸزبەي, بايلىعىنا دا جەتكٸزبەي ماقتانعانىمدا پرەزيديۋمدا وتىرعان اعامىز: «التاي قايدا?» – دەدٸ. مەن: «التايلىقتار ٶزدەرٸ ايتار, ديمەكە, مەن جەي ماقتانىپ تۇرعانىم جوق, سول جەردٸڭ قاجەتتٸ ٸستەرٸ اتاعىنا ساي شەشٸلمەي جاتىر. مىسالعا شوشقانىڭ سەمٸز ەتٸنەن باسقا ەتتٸ الا المايمىز, ال, بٸزدٸڭ ايماق تاپسىراتىن قوي ەتٸ قانداي, جىلقى ەتٸ دە عاجاپ قوي, سولار كەنشٸلەردٸڭ, مەتاللۋرگتەردٸڭ اۋزىنا تيمەي جاتىر», – دەدٸم. سوندا ديمەكەڭ مەنٸ توقتاتىپ, ەت-سٷت مينيسترٸن تۇرعىزىپ: «ەندٸگەرٸ مۇنداي سىندى ەستٸمەيتٸن بولايىق, جەزقازعانمەن, قاراعاندىمەن, تەمٸرتاۋمەن ويناماڭىز», – دەدٸ. قۇداي وڭداپ, بەدەلٸمٸز ٶسٸپ شىقتى. بٸز ەلگە جەتكەنشە ەت كومبيناتىنا مول ەت تە جەتتٸ. سول جىلى قوناەۆتىڭ قامقورلىعىن قالامىزعا ماقتانىشپەن جەتكٸزدٸم.
قاراقالپاقستاندا قىزمەت ٸستەپ جٷرگەندە ىلعي سەلەم بەرٸپ جٷردٸم. ال, ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ جۇلدىز العاندا ورتالىق كوميتەتتە قىزمەت ٸستەۋشٸ ەدٸم, تويلارىنان تاستامادى. ٷش دٷركٸن قازاقستان جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى بولدىم, ول قۇرمەت تە ديمەكەڭنٸڭ ماقۇلداۋىمەن بولدى دەپ ويلايمىن, ەيتپەسە ولاي بولماس ەدٸ. سوندىقتان مەن ول كٸسٸگە ەشقاشان ٶكپەلەگەن ەمەسپٸن. ول كٸسٸ ىلعي «حاكە, قاراقالپاقتىڭ جاعدايى قالاي, نە كٶمەك كەرەك, ايتىپ قوي», – دەيتٸن. «ديمەكە, نەگە حاكە دەيسٸز, كەكٸمبەك دەي بەرمەيسٸز بە» دەگەنٸمدە: «جوق, سەن بٸر مەملەكەتتٸڭ باسىندا جٷرگەن ادامسىڭ, ول ٶزٸڭە دە, سول ەلگە دە قۇرمەتٸم عوي», – دەپ ەدەمٸ جاۋاپ بەرەتٸن.
ديمەكەڭدٸ ورتالىق كوميتەتتٸڭ قۇرامىنان شىعاراتىن پلەنۋمعا ٷلكەن دايىندىق بولدى. مەنٸ كۋرورتتان سەمياممەن جاتقان جەرٸمنەن ەكٸ كٷن بۇرىن شاقىرتىپ الىپ, ۇيىمداستىرۋ بٶلٸمٸندەگٸ باسشىلار: «دايىندال, قارسى سٶيلە, سوعان بولا ەرتە شاقىردىق», – دەدٸ. مەن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتتىم. سونداعى ايتاتىندارى بٸر رەت ەمەس, ٷش رەت باراتىن وبلىسىڭدى اتاپ, وسى جەردە كەلٸسٸم بەرٸپ, الماتىعا بارعان سوڭ اينىپ قالىپ جٷردٸ دەگەندٸ كٶلدەنەڭ تارتاتىنى. مەن وعان دا بٷكپەسٸز تٸكەلەي جاۋاپ بەردٸم. ايتقان سٶزدەرٸڭٸزدٸ ورىنداتا الماساڭىزدار ٶزدەرٸڭ كٸنەلٸسٸزدەر, مەن ەشكٸمنەن قىزمەت سۇراعان جوقپىن, وعان قوسا قازاقتىڭ اقىنىمىن, بٸز ٷلكەندٸ سىيلاپ ٶسكەن ەلمٸز», – دەدٸم.
ەرتەڭ ورتالىق كوميتەتتٸڭ پلەنۋمى بولادى دەگەن كٷنٸ كەشكٸلٸك مەنٸ ٶزبەكستاننىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ي. ب. ۋسمونحودجاەۆ ٶزٸنٸڭ رەزدەنتسيياسىندا كەشكٸ دەمگە شاقىردى. ينومجان بۇزىرىقۇلى مٸنەزٸ جۇمساق, يمانجٷزدٸ, جىلى شىرايلى, مول دەنەلٸ, بايىپتى, سالماقتى كٸسٸ. سٶز تٶركٸنٸن ەرٸدەن باستاپ: «كەكٸمبەك سالىقوۆيچ, مەن سٸزدٸ كٶرمەي تۇرىپ, سىرتىڭىزدان قانىق بولدىم دا, قاراقالپاقستانعا سۇراپ الدىم, ەلٸ دە كٶپ جىلدار قىزمەتتەس بولارمىز. مەن سٸزدٸڭ ەلٸڭٸزگە ورالىپ, ٷلكەن قىزمەتتەر اتقارۋىڭىزعا شىن تٸلەۋلەس اداممىن, بٸر جاناشىرلىق اقىلىمدى قابىل الىڭىز», – دەدٸ. ودان ەرٸ سٶزبۇيداعا كٶپ بارماي: «سٸزگە ەرتەڭ د. ا. قوناەۆتى ورتالىق كوميتەتتٸڭ مٷشەلٸگەن شىعاراردا سٶيلەڭٸز دەگەن كٶرٸنەدٸ, سٸز ٷزٸدلٸ-كەسٸلدٸ باس تارتىپتسىز, وسى جٶن بولار ما ەكەن, ٶزبەك تە, قازاق تا «قايتىپ كٸرەر ەسٸگٸڭدٸ قاتتى جاپپا» دەمەۋشٸ مە ەدٸ, بولاشاعىڭىزدى ويلاساڭىز, سٶيلەگەنٸڭٸز جٶن بولار. رەنجيتٸن سەبەپتەرٸڭٸز دە بار كٶرٸنەدٸ», – دەدٸ.
مەن جارىسسٶزگە شىقپايتىنىمدى تاعى دا دەلەلدەي باستادىم. ەڭ باستى ۋەجٸم د. ا. قوناەۆقا ەشبٸر رەنٸشتٸڭ جوقتىعى, ەكٸنشٸدەن, قازاقتا «ٶكپەگە قيسا دا, ٶلٸمگە قيمايتىن», «داۋعا قسيا دا جاۋعا قيمايتىن» اتا-بابامنىڭ دەستٷرٸن ايتتىم, ٷشٸنشٸدەن مەن اقىنمىن, سوندىقتان دا ەشبٸر «ايداپ سالۋعا» بارمايمىن, اقىندىق, ازاماتتىق ارىما نۇسقان كەلەدٸ, قاراقالپاقستاننان ەلٸمە جاياۋ قايتسام دا ەرتەڭگٸ داۋعا قاتىسپايمىن», – دەدٸم. باستىعىمنىڭ تٷسٸ ٶزگەرٸپ كەتتٸ, ىستىق شايدان بٸر ۇرتتاپ, «كەشٸرٸڭٸز, قويدىم», – دەدٸ. ساعات تٷنگٸ وننىڭ كەزٸ ەدٸ, كەنەت ونىڭ بٶلمەسٸندەگٸ تەلەفون شىر ەتتٸ. مەن تەمەكٸ تارتقان بولىپ, كەلەسٸ بٶلمەگە شىعىپ كەتتٸم. الىستان ەستٸگەنٸم: «مەن سٶيلەستٸم, كٶنبەدٸ. شىنىندا دا ول ەلٸندە بەلگٸلٸ اقىن, ٶزبەكشە شىققان جيناعىن دا وقىعانمىن, اقىندى كٶندٸرۋ قولىمنان كەلمەدٸ, مۇندايعا قىزمەت جٷرمەيدٸ», – دەپ جاتتى. كەيٸننەن سول سٶزٸمدە بەرٸك تۇردىم دا, پلەنۋمدا سٶيلەۋدەن باس تارتتىم. بۇل مٸنەزٸم باسشىلارعا ۇناماعان دا شىعار,بٸراق, ديمەكەڭدٸ جامانداۋعا ەش ارىم بارمادى.
ەلدەن كەلگەن جٸگٸتتەر بٸرٸنەن-بٸرٸ اسىرىپ, سوققىلاپ جاتتى, ىڭعايسىز بٸر جاعداي, ٶزگەنٸ قويشى, كەشە عانا الماتى وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولعان مەڭدٸباەۆ مىرزا جامانداپ جاتقاندا قاتتى ۇيالدىم. «قۇداي-اۋ, سەنٸ جەك كٶرسە سول قىزمەتكە قويار ما ەدٸ» دەگەن وي-سەزٸم كٶكەيٸمە قىستىعىپ تۇردى. ٷزٸلٸستە ديمەكەڭ قاسىما كەلٸپ: «قاراعىم, ەلگٸلەردٸڭ سٶزدەرٸن قويشى, مەن سىن-ٶكپەنٸ سٸزدەن كٷتٸپ ەدٸم, تالاي رەت ەلگە الدىرتامىن دەپ, رەتٸ كەلمەپ ەدٸ, رەنجٸپ جٷر مە دەپ ويلادىم», – دەپ كٶڭٸلٸ بوساعانداي بولدى. «ديمەكە, ول نە دەگەنٸڭٸز, سٸزدٸڭ ماعان دەگەن جاقسىلىعىڭىز از بولعان جوق. ورتالىق كوميتەتكە قازاقستاننان كەلٸپ, ينسپەكتور بولعانىم دا بٸر باسقا جەتەر قامقورلىق قوي. سٸزگە ەشقانداي ٶكپەم جوق», – دەدٸم. قاسىمىزدا تۇرعان ۆ. پ. دەميدەنكوعا (ول كەزدە قوستانايدىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى): «ۆاسيا, سەن نەگە مەنٸ قورعامادىڭ, كەكٸمبەك سالىقوۆيچتٸڭ سٶيلەمەگەنٸ – قورعاعانى», – دەدٸ. دەميدەنكو: «ديماش احمەتوۆيچ, سٸز بٸلەسٸز عوي, بەرٸ بەلگٸلٸ ستسەنارييمەن جٷرٸپ جاتقان ناۋقان ەمەس پە, مەنٸڭ سٶزٸم نە بەرەتٸن ەدٸ, رەنجٸمەڭٸز», – دەدٸ.
ديمەكەڭنٸڭ جەتٸستٸگٸن ەل بٸلەدٸ, ونى تٸزبەكتەپ جاتپايمىن, گازەتتەرگە دە, ٶزٸنٸڭ ورىسشا, قازاقشا كٸتاپتارىندا دا جازىلدى عوي. ال كەمٸستٸگٸ ول بٷكٸل سوۆەتتٸك توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ كەمٸستٸگٸ ەدٸ. ودان قالدى قاسىنداعى كەي جاندايشاپتار مەن جاعىمپازداردىڭ ىقپالى. باتىر ادام اڭعال كەلەدٸ, كەمەڭگەر كٸسٸ سەنٸمپازدىققا بوي الدىرادى. بٷكٸل جٷيەنٸڭ كەمشٸلٸگٸن بٸر كٸسٸنٸڭ باسىنا ٷيٸپ-تٶگۋدەن اۋلاقپىن.
بٸردە اتاقتى جازۋشى ٸليياس ەسەنبەرلين مەسكەۋگە كەلگەندە بٸر ەڭگٸمە ايتىپ ەدٸ. ديمەكەڭنٸڭ قابىلداۋىن كٷتٸپ وتىرعاندا ول كٸسٸنٸڭ الدىندا بٸر ٷلكەن يدەولوگ شىعىپتى. ول كەتكەن سوڭ ٸلەكەڭ كٸرسە, ديمەكەڭ تولقىپ وتىر ەكەن, ورامالىن الىپ, كٶزٸن دە سٷرتٸپتٸ. «و, ديمەكە, نەگە سونشا تولقىپ وتىرسىز?» – دەگەندە: «ەلگٸ يدەولوگ كەلٸپ, مەسكەۋدەگٸ بٸر ٸنٸمٸز تۋرالى بٸراز سٶزدەر ايتىپ كەتتٸ جەنە «پراۆدا» گازەتٸنە شىققان ٶلەڭدٸ بەردٸ, سٶيتتٸ دە وسىنداي ساعىنشاق ٶلەڭ جازعىشتاردى تسك-دا نەگە ۇستايمىز دەمەسٸ بار ما, سول ٶلەڭدٸ وقىپ, تولقىپ وتىرمىن. مەنٸ پەلشەنٸڭ ورنىنا لەونيد يليچ قىزمەتكە شاقىرىپ ەدٸ, ەسەيگەن شاقتا ەلدەن نەگە كەتەيٸن, دۇرىس ٸستەپپٸن, مىنا ٸنٸمٸزدٸڭ ٶلەڭٸ ماعان ٷلكەن وي سالدى»,– دەپتٸ. مٸنە, وسىنىڭ ٶزٸ قانداي اقىنجىندىلىق, مەيٸرباندىلىق دەسەڭٸزشٸ.
ٸلەكەڭ مەن ديمەكەڭ دوستار بولاتىن, ال ديمەكەڭ ولجاستى دا جاقسى كٶردٸ. ٶلەڭٸمدٸ وقىپ, تولقىعانى دا مەنٸڭ پوەزيياما بەرگەن باتاسى عوي. سٶزٸنٸڭ سوڭىندا: «ەۋ, «پراۆداعا» قازاق اقىنىنىڭ ٶلەڭٸ باسىلدى دەپ ماقتانۋ كەرەك قوي, قۋانۋ كەرەك قوي, ٶي, اللا-اي-ە?» – دەپتٸ. ٸلەكەڭ بايسالدى, بايىپتى سٶيلەپ, كٷلٸپ قانا وتىرىپ, وسى ەڭگٸمەنٸ ماعان ەدەمٸ جەتكٸزدٸ. اقىندىعىمدى سىيلاعانى ٷشٸن دە ديمەكەڭدٸ جاقسى كٶرە تٷستٸم. اعالارىمىزدىڭ كەمشٸلٸگٸن تەرگٸشتەۋ كٸسٸلٸك ەمەس, وسىنداي تاماشا قاسيەتتەرٸن كەيٸنگٸ ۇرپاققا جەتكٸزۋ پارىز عوي, سوندىقتان دا ەدەيٸ توقتالىپ وتىرمىن.
– ورىستىڭ كەيبٸر تاريحشى, جۋرناليست-جازۋشىلارى كرەمل تٶڭٸرەگٸندەگٸ لاۋازىمدى باسشىلارعا قاتىستى ەر قيلى وقيعالار مەن فاكتٸلەردٸ جازىپ جاتادى. جازىلماي, ايتىلماي جٷرگەن سونداي وقيعالار ەسٸڭٸزگە تٷسپەي مە?
– ٶزٸم كٶرگەن كرەمل تٶڭٸرەگٸندەگٸ لاۋازىمدى باسشىلاردىڭ ٸشٸنەن وداقتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان سەمەن كۋزميچ تسۆيگۋنمەن بٸرەر ۋاقىت قىزمەتتەس بولدىم. ول كٸسٸ قاراپايىم, كٸشٸپەيٸل, اقىنجاندى ازامات بولاتىن. ٶزٸ جاقسى جازۋشى ەدٸ. قالامگەر ٸنٸم توقتاسىن بەركٸمباەۆتىڭ ول كٸسٸمەن تانىسۋىنا دا سەبەپكەر بولىپ ەدٸم, اقىرى, توقتاسىن س. ك. تسۆيگۋننىڭ بٸراز ەڭبەكتەرٸن قازاقشاعا اۋدارىپ, كٸتاپ ەتٸپ شىعاردى. «قۇپييا مايدان» دەگەن كٸتابىن ٶز قولتاڭباسىمەن اۆتوردىڭ ٶزٸ ماعان سىيعا تارتقان بولاتىن, ول كٸتاپ ەلٸ ٷيدە ساقتاۋلى. مەنٸڭ ويىمشا وسى كٸسٸنٸڭ كەنەتتەن ٶمٸردەن كەتۋٸندە ٷلكەن بٸر سىر بار سيياقتى.
كەڭەس ٷكٸمەتٸ ەلەمدەگٸ يدەولوگييالىق ەكٸ مايداننىڭ بٸرٸنٸڭ كەزٸندە «مىزعىماس» قورعانى بولسا, سول ٷلكەن ەلدٸڭ ٷنەمٸ سوعىس قارۋ-جاراعىن كٷشەيتۋ ەرەكەتٸ دە سول ەل تۇرمىسىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەتٸنٸ انىق. ٷنەمٸ بولاشاق سوعىسقا دايىندىق قالاي قاتاڭ جٷرٸپ جاتسا, اتومدىق سوعىستان قورعانۋ ەرەكەتتەرٸ دە سونداي كٷشتٸ بولدى. «گراجدانسكايا وبورونا» دەپ اتالاتىن ٷلكەن قورعانىستىق جٷيە بولدى. وعان قانشاما قارجى شىعىندالىپ, اقىرى بوسقا كەتتٸ.
سول دايىندىقتىڭ بٸر تٷرٸ «بەيبٸت جاعدايدان سوعىس جاعدايىنا ٶتپەلٸ دايىندىق» دەگەن ٷلكەن قۇپييا ٸس جٷرٸپ جاتتى. بٸز وسى ٸستٸڭ باسى-قاسىندا جٷرٸپ, ٷلكەن يمپەرييانىڭ تالاي قالالارىندا, ەسكەري ورىندارىندا بولىپ, پارتييانىڭ باعدارلاماسىن دايىندادىق. اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق پارتييا ۇيىمدارىندا بۇل جۇمىسقا باسقارۋ ٸسٸنٸڭ كٶلەمدٸ جوسپارىن جاساپ, پارتييانىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرٸن وقىتۋ باعدارلامالارىن, ناقتىلى قۇجاتتارىن ەزٸرلەدٸك. ەڭ اياعى ورتالىق كوميتەتتٸڭ ٶز باسشىلارى اراسىندا دا ساباقتار جٷرگٸزٸلدٸ. وسى ٸستٸڭ اياقتالۋ كەزەڭٸندە ساياسي بيۋرودا مەسەلە تالقىلانباقشى بولدى. ول بويىنشا نەگٸزگٸ باياندامانى س. ك. تسۆيگۋن جاساپ, مەن تولىقتىرۋشى رەتٸندە بەلگٸلەندٸم. كٷنٸ-تٷنٸ جۇمىس ٸستەپ, بەرٸن بٸتٸرٸپ, ەرتەڭ تاڭەرتەڭگٸ ساعات ون بٸردە «ٷلكەن تٶردە» كەزدەسەتٸن بولعانبىز. س. ك. تسۆيگۋن باتىر تۇلعالى, ٸرٸ دەنەلٸ, قىزىل شىرايلى كەلٸستٸ كٸسٸ ەدٸ. دەنساۋلىعىندا دا ەشقانداي كٸنەرات جوق سيياقتى-تىن. دەل سول كٷنٸ كەشتە ول كەنەت دٷنيەدەن ٶتتٸ. وسى جۇمباق ٶلٸم ەش ەسٸمنەن كەتپەيدٸ, وعان كەزٸندە ەشقانداي انىقتاما بەرٸلگەن جوق. جازار كٸسٸ بولسا سوعان از عانا كٶمەگٸم تيەر مە ەدٸ.
كرەمل تٶڭٸرەگٸندەگٸ ٶزٸم كٶرگەن اقىلدى دا ايبارلى, بٸلٸكتە دە جٷرەكتٸ, ادۋىندى دا بٸر لاۋازىمدى كٸسٸ بار, ول – ەگور كۋزميچ ليگاچەۆ.وسى كٸسٸنٸڭ سول كەزدەگٸ, ودان بۇرىنعى دا ٶمٸرٸندە ٶزەكتٸ مەسەلەلەر كٶپ-اق. ٶزٸنٸڭ جازعان بٸردٸ-ەكٸلٸ كٸتاپشالارىن وقىدىم, بۇل ەڭبەكتەرٸندە ە. ك. ليگاچەۆ كٶپتەگەن فاكتٸلەردٸ كەلتٸرەدٸ. جۇرت, ەسٸرەسە, ەسٸرەقىزىلشىل جۋرناليستەر وعان «اراققا قارسى كٷرەستٸڭ قولباسشىسى» دەپ ايدار تاقتى. ال شىن مەنٸسٸندە ٸشٸمدٸككە قارى كٷرەس جالعىز ونىڭ ۇسىنىسىنان تۋعان شارۋا ەمەس ەدٸ, ساياسي بيۋرونى ٶتكٸزٸپ, نەگٸزگٸ قاۋلىعا قول قويعان باس حاتشى م. س. گورباچەۆ بولاتىن. ٶكٸنٸشتٸسٸ, سول گورباچەۆ ٶزٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشى دەرەجەسٸندەگٸ دوسىن قورعاپ, «بۇل ٸسكە بەرٸمٸز دە ورتاقپىز» دەي المادى. قايتا ول كٸسٸنٸڭ بەدەلٸن تٷسٸرٸپ, دوسقا كٷلكٸ, دۇشپانعا تابا ەتتٸ.
مەندە كەيدە وسى بٸر ادال ادامنىڭ ادالدىعى اشىلماي قالدى دەگەن وي تۋادى. كەزٸندە ولجاستىڭ كٶپتەگەن كٸتاپتارىن مەنەن الىپ وقىپ, پٸكٸرلەسكەندە مەنٸڭ وعان: «و. سٷلەيمەنوۆ ەشقانداي ۇلتشىل ەمەس, ول سيرەك تالانتتى, تاماشا اقىن, قورعاي كٶرٸڭٸز» دەگەنٸم بار. كەيٸن كابينەتٸندە بٸر شارۋامەن جولىققاندا: «كاكيمبەك سالىكوۆيچ, ۆى پراۆى, ولجاس سۋلەيمەنوۆ ۆەليكيي پوەت» , – دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ. سول ارادا مەن ول كٸسٸدەن: «و. سٷلەيمەنوۆ جايلى ەڭگٸمە بٸتكەن جوق پا? نەگە قايتا كٸرٸستٸڭٸز?» – دەپ سۇراعانىمدا: «دۇرىستاپ جازالانبادى دەيتٸندەر باس كٶتەرٸپ جٷر. ونىڭ بەرٸن توقتاتامىز», – دەدٸ. مەن ونىڭ مۇنداي ادالدىعىنا قۋانىپ قالدىم. تەكتٸلٸگٸ دە, تەنتەكتٸگٸ دە بار ادام, كەيدە العان بەتتەن قايتپايتىن قايسارلىعى دا بولاتىن. ونىڭ ەيگٸلٸ «تى, بوريس, نە پراۆ!» دەگەن سٶزٸن كەيبٸرەۋلەر كٷلكٸگە اينالدىرىپ جٷردٸ عوي. ٶز باسىم, كٶرگەن ٸستٸ ايتسام, قاراقالپاقستانعا كەلٸپ, ارال تٶڭٸرەگٸن ەرٸنبەي, جالىقپاي, مۇقييات ارالاپ, اقىرى ساياسي بيۋرونىڭ ارالدى قورعاۋعا ارنالعان قاۋلىسىن شىعارىپ بەرگەنٸ ٷشٸن ە. ك. ليگاچەۆكە العىس ايتار ەدٸم. جابۋلى قازاننىڭ بەتٸن اشىپ, سول كەزدە كٶرسەتكەن كٶمەگٸ زور بولدى. ساياسي بيۋرونىڭ بۇل قاۋلىسىنان كەيٸن قاراقالپاقستاندا ارنايى «ارالۆودستروي» ترەسٸ اشىلدى. ٷكٸمەت تە وڭ كٶزٸمەن قاراي باستادى. مۇنداي جاقسىلىقتى ۇمىتپاۋ كەرەك. ال, ليگاچەۆتٸڭ باسقا مەسەلەلەرٸندە شارۋام جوق. قازٸر دە مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٸشٸنەن ارالدى قورعاۋعا بەل شەشٸپ, بٸلەك تٷرٸپ كٸرٸسەتٸن سونداي بٸر كٸسٸ تابىلسا قۇبا-قۇپ بولار ەدٸ.
مەسكەۋدە ۇزاق تۇرىپ, ەسكەرٸلمەي جٷرگەن ايتۋلى وتانداستارىمىز دا بارشىلىق, ونىڭ بٸرٸ – نۇرتاس وڭداسىنوۆ اعامىز.
— وسىنى ٸستەي المادىم-اۋ, دەپ ٶكٸنگەن جەرٸڭٸز بولدى ما? قانداي نەرسەگە قۋاناسىز?
— اتام قازاق: «ٶتكەن ٸسكە ٶكٸنبە» دەگەن. بۇل فيلوسوفييالىق پايىم-تٷسٸنٸك. ٶتكەنگە ٶكٸنگەننەن پايدا جوق. بٸراق ٶتكەننەن ساباق الۋ پارىز. كەش تە بولسا بٸزگە جاراتقان يە بٸزگە بوستاندىق, تەۋەلسٸزدٸك بەردٸ. مەن سوعان قۋانامىن. ەرتەڭگە ٷمٸتپەن قارايتىن ەلٸم, قويناۋى قازىناعا تولى جەرٸم, كٶرەگەن كٶشباسشىم بار. سوندىقتان كەلشەكتەن ٷمٸتٸم زور.بٸز ەلٸ-اق, ەلەمدٸك ٶركەنيەت كٶشٸنە ەرٸپ, تەڭەسٸپ كەتەمٸز.
ەڭگٸمەلەسكەن ەشٸربەك امانگەلدٸ
1999 جىل, قاڭتار.
"الماتى اقشامى" گازەتٸ
