«Qara qypshaq Qobylandyda neń bar edi, qulynymnan» qaýip kórip turmasaq ta, aldyna barǵanda kósheli kisiniń ózi qipaqtap qalatyn mysy basym metrdi budan burynyraqta jazýǵa dátimiz barmaǵanyn birinshi abzatstan aityp qoialyq. Túpsiz tuńǵiyqqa yssylai uryný kimge opa bergen?! Demimizdi ishimizge tartyp alyp, endi jazýǵa kiriskenmen, týma talanttyń ádebietimizge qosqan ushy-qiyry joq úlesin aqyr-taqyryna deiin aityp shyǵatynymyzǵada ýáde bere almaimyz.
Qubylys qulpy kim kóringenniń kiltimen ashyla berse, nesi qubylys?! Onyń óz ishine búgip qalatyn nemese bizdi boilatpai, batyryp tynatyn bir-eki qupiiasy ǵasyrlarǵa tylsym kúiinde kete barýy da ǵajap emes. Aýzy dýaly aǵalarymyz onyń klassikalyq kórkem dúnielerin qaýzaýdai-aq qaýzady. Sheberlik syryn oqyrmanǵa ashyp kórsetýdei-aq kórsetti. Dese de, dúnie tóńkerilip jatqanda da syr bermegen nurpeiisovtik pozitsiia men biraz býyndy tárbielegen reformatordyń zamanaýi ádebiettegi jańalyǵy áli de bolsa zerttei túsýdi qajet etedi. Sebebi, Ábdijámil fenomeni óziniń túp tóreliginiń tórine ozdy dep ornyqty aitý qiyn. Rýhani jan-dúniemizdiń peiishi jazýshy qalamynyń ushynda ekenin eskersek, saliqaly sýretker eńbegin kerneiletýdiń keregi joq shyǵar, biraq laiyqty baǵalaityn ýaqyt týdy.
Talantty qur tamsanýmen toidyra almaisyń, ol tek týra sózge toiattaidy. Basqasyn bilmedik, tap osy Ábeń seniń kókalajalpaqtyǵyńdy kótermeidi. Onyńyzǵa pishtý degeni bar. Ol – maqtap bergen maidy asaýǵa arlanatyn adam. Kópshik qoiǵannyń neshe túrli kókesine qulaǵy tunǵan. Oǵan qaǵytý da tańsyq emes. Keibir kisiler naqaqtan-naqaq kúidirgenin qaida qoiasyz?! Aqyly men bolmysy alpys atanǵa júk bolǵanymen, júregi jalǵandyqqa úzilip ketkeli turǵan jazýshynyń kóńilin qaldyrý kimge kerek edi?! Eshkimge de bura tartpaityn túiindi tujyrymǵa ǵana toqtaityn týyndyger týraly tolǵaý – sodan da – qiiametqaiym sharýa. Oryssha oraǵytsaq, oǵan keregi – qaltyrap otyryp jazǵan «difiramb statia» emes, «predmetnyi razgovor». Budan basqa joldy tańdasaq, jamaimyn dep júrip, jyrtyp alatynymyz aiqyn.
I
«Qazaqstan – kontrastqa toly el. Onda erekshe eki jer bar. Semei men Aral. Aldyńǵysynda poligon bolǵan. Taǵdyr-táleii aýmaly-tókpeli teńizge jaqyn tusta kosmodrom ornalasqan. Qonystardy mekendegen halyqtyń kórmegeni joq. Ulttyń klassik jazýshylary Muhtar Áýezov pen Ábdijámil Nurpeiisovatalǵan óńirlerdiń týmalary ekenin bilgenimde tańqaldym. Qazaq týraly alǵashqy áserlerim barǵan bette kózge alabóten uryp turatyn uǵymdardyń aiasynda qalyptasýynda bir syr jasyrynyp jatyr. Qalai degende de osynyń bári syrttan barǵan adamdy oilandyrmai qoimaidy».
Bul – ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary Angliiadan Almatyǵa ádeii kelip, eki jyl boiy qazaq tilin úirengen Hiý esimdi jigittiń sózi. Basqasynda sharýamyz joq, mistikaǵa qumarlaý sheteldik azamattyń pikirin ádebietimizdi tanyp-bilgeni úshin keltirip otyrmyz.
Taǵy bir mysal. «Literatýrnaia gazetanyń» 2009 jylǵy bir nómirinde Aqtóbe qalasynda «Qan men ter» keiipkerlerine qoiylatyn eskertkishke orai jariialanǵan maqala da «Malaia rodina bolshogo klassika» degen bas taqyrybymen anadaidan aiqailaidy.
Qarap otyrsańyz, jatjurttyqtar qos maqtanyshymyzdy áldeqashan klassikter klassifikatsiiasyna kirgizip qoiǵan. Júregiń jyly qabyldaidy. Al ózimiz «Abai jolyn» aitýdy pálen jyl júrip, áiteýir, úirendik. Klassika dep. Alaida, Ábdijámil Nurpeiisov shyǵarmalaryna kelgende kópshiligimiz áli de kibirtiktep qalamyz. Árine, bardy bar dep aitqan paryz, otyzdyńishinde júrip-aq «Qan men terdi» tamyrymen qoparyp, oqyrmanǵa tamasha taldap bergen Nurlan Orazalin aǵamyzdyń eńbegi eren. Biraq tolaǵai týyndyǵa birdi-ekili maqalanyń azdyq etetini de til ushyna kele beredi. «Sońǵy paryz» týraly súbeli sózdi de tek Ábish aǵamyz ǵana aitqan siiaqty. Nege ekenin qaidam, klassikanyń qosylǵanynan súiegimizge tańba túsetindei qai zamanda da úrkip júretin boldyq. Jalpy, jaqsy qasiet emes!
Muhań men Ábeńditarazynyń eki basyna salyp bezbendeýdiń qajeti joq. Ekeýi – eki álem. Biri – ustaz, biri – shákirt. «Jazýǵa úiretý múmkin emes, jazýǵa úirenýge bolady» desek te, Muhtar atamyz ókshesin basqan inisine úlken úmit artqan-dy. «Kýrlandiianyń» keibir tustaryn avtordyń ózine oqytyp kórgen akademik «jazǵandaryń oqtyń tilindei» dep bátýaly batasyn birinshi kezdesýde qaiyrǵanyn, umytpasaq, Sheriazdan aǵamyzdan oqydyq. Bul – basqa turmaq, avtordyń kóńiline kúpti kórinetin alǵashqy kitabyna berilgen baǵa. Ókinishke qarai, «Ymyrt» uly sýretker dúnieden ozǵan jyly jaryq kórmep pe edi?! Dei tura, seniminiń aqtalǵanyn arýaǵy sezgen de shyǵar, jaryqtyq! Ustazynyń kózi tirisinde «Biz tildi Áýezovten úirendik!» dep jan-jaǵyna jar salǵan shákirt onyń izin basýshy ǵana emes, joqtaýshysyna da ainalǵanyn jer basyp júrgen ziialylar umyta qoiǵan joq.
Keiipkerimiz týraly úlken áńgimeni Muhańsyz bastap ketý múmkin emes. Ataly sózi aýzynan túspeitin abyzdyń ózi búginge deiin «Abai jolyn» eki kúnniń birinde aqtaryp otyrǵanda, Áýezovti attap ketý – arymyzǵa syn.
Keńes Odaǵy dúniejúzilik klassikalyq kórkem ádebietti de kapitalistik elderge qaraǵanda áldeqaida joǵary baǵalaitynyn tanytý maqsatynda 1973 jyly shyǵarǵan 200 tomdyq «Búkilálemdik ádebiet» kitaphanasynyń (oǵan deiin Frantsiia 80, AQSh 150 tommen shektelgen) redkollegiia músheligine Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń apparatyndaǵy sheneýnikter qarsy bolǵanyna qaramastan, Máskeýdegi ádebi ortanyń omyraýlaýymen ótken Ábdijámil Kárimuly keremet jobaǵa engen «Abai joly» epopeiasyna alǵysóz jazdy. Jazǵanda da qandai?! Ony aitýdyń keregi joq, ony oqý kerek. Betke ustar bas jazýshymyzdy jahan oqyrmandaryna jany qalmai, túitkilsiz tanystyra bilgen maqala avtorynatýyndygerdiń týǵan qyzy rizashylyǵyn bildirgenin buryn bir estigenimiz bar: «Meniń ákem týraly qazaq ta, orys ta, shúrshit te jazdy. Biraq siz sekildi eshkim móldirete almady». Muhań týraly kezinde jurttyń bári ádiletti áńgime aitty dep kesip aitý qiyn. Qyzynyń janyn túsinýge bolady.
Qundylyǵy sonda, Ábdijámil ustazyna qatysty «Uly» degen asqaq anyqtaýyshty qoldanýdan bas tartpasa da, atalmysh «Slovo ob ýchitele» qur maqtaýǵa qurylmaǵan. Tańdaiyn qaǵyp taqyldamaidy, túk kórmegen adamdai tańyrqamaidy. Áýezovke áldeqashan tamsanyp úlgergen oqyrmanǵa maqaladan kelip-keter paida bar ma? Osy suraqqa júginip jazǵanyna júregiń jibidi. Nán ekeniń shyn bolsa – aýzyn ashyp, kózin jumǵan qarapaiym oqyrmanǵa ǵasyrda bir bolatyn qubylystyń jumbaǵyn sheship ber!
Balshyq quiylǵan shelekti tamtóbege qalai shyǵarýǵa bolady? Qos qolyńmen basyńnan asyryp laqtyrsań, tógilip tynady. Tym jaqsy zattyń obalyna qalasyń. Al joǵaryǵa kóterilip, álgi ydysyńa arqan bailap tartsań, eń ádemi is – sol. Sheber shákirt osy shemany tańdaǵan. Ǵulamanyń aldynda qurdai jorǵalap, mánsiz, mazmunsyz máimóńkelemeidi. «Jyǵylsań, nardan jyǵylǵa» salyp, úidiń ústine qarǵyp shyǵady. Sosyn saz balshyqpen somdalǵan materialdy biikke aýanymen tartady. Nemen? Sol keiipkeriniń ózi daiyndap bergen kemeńgerlik arqanymen. Talas joq, talantty týyndygerdi baisaldyqpen basyńa kótere bilý de – úlken óner! Kóbimiz osyny meńgere almai kelemiz.
«Razve mojno podytojit, okonchatelno opredelit to iavlenie, kotoroe eshe ne okoncheno i prodoljaet svoiý tendentsiiý? S etim iavleniem – imia kotoromý Mýhtar Aýezov – ot nachala svoego do sovremennogo ýrovnia sviazana nasha pismennaia literatýra. Kazahskie pisateli ne mogli minovat etogo ogromnogo hýdojestvennogo opyta. I kajdyi po-svoemý ýchilsia ý nego. A te, kotorye nachinali s nim vmeste ili ranshe, pri vsem svoeobrazii ih talanta, samobytnosti i neshojesti tvorcheskogo pocherka ne mogli ne prismatrivatsia i ne sveriat svoego pýti, hotia by s distantsii, po etomý iarkomý hýdojestvennomý orientirý v molodoi literatýre».
Qai tilde jazsa, sol tilde oilana alatyn sirek qabiletti boiyna sińirgen keiipkerimizdiń kóp máseleni qamtyǵan súbeli maqalasynan keltirilgen úzindiniń ózinen-aq kemeńgerdiń kelisti keskinin kóresiz. «Myqtynyń myqtylyǵyn myqty ǵana aita alady». Onyń ústine, basqalardyń da aldyn kórgen shákirt «Ǵabeń renjip qalady-aý», «Sábeń endi sálemimdi almaidy-aý» degen tárizdi jalǵan uiatqa berilip, buqpantailamaǵandyǵymen de batyl oilarǵa bara bilgen. «Talant nýjdaetsia ne stolko v pohvale, stolko v spravedlivosti»dep tapqyrlyqpen tarihi qorytyndy jasaidy. Essede ózi týraly lám-mim demese de Ábdijámil Nurpeiisovtiń adami bolmysynyń biik plankasy syrtqy qatar syzyq arqyly kórinip turýy da – ustazǵa degen adaldyqtyń belgisi.
Maqalany oqyp otyryp sol baiaǵy álemdi kezip júrgendei kúi keshesiń. Klassikter álemin emes. Ádemi ádebiet álemi áldilegenin sezesiń! Klassiktikke tirelip turǵan eshteńe joq, ol – jái formaldylyq. Muny shedevr jasaǵan sheberge tegin tyqpalasań da almaidy. Úzdik úlgigerdiń budan bylaiǵy ómiri óziniń ataq-dańqyn kúitteýmen emes, sol oqyrman moiyndaǵan qundy eńbek qudirettiliginiń qadyryn keiingi jazar týyndysymen qashyryp almaýdyń mashaqatymen ótetinin bilesiz be? Dańqpen de, daqpyrtpen de dostaspai-aq ketetin Nurpeiisov kredosy – jariiasyz da riiasyz, syrtynan aitylatyn oqyrman alǵysynan asqan ataq joq! Ómirinde áli kúnge deiin mereitoi turmaq, yrymǵa bir ret týǵan kúnin toilamaǵan, dálirek aitsaq, toilatpaǵan táýbeshil týyndyger eń aiaǵy, óziniń pendeshilik kúpirligine de boi bergisi kelmeidi. Kóp jaǵdaida irilerdiń maida-shúide pendelikpen isi bolmaityny da osydan-aý, shamasy. Álgi qasiet jazýshy bitkenniń báriniń birdei peshenesine jazyla bermeitin shyǵarmashylyqtyń naǵyz apogeii ekenin bylaiǵy jurt bajailai ala ma?! Kózdep aitpaǵymyz, qazaq ádebietindegi dástúr sabaqtastyǵynyń jalǵasyn tabýy qiyn jibiniń biri – syni realizmniń – úzilip qalmaǵanyna Ábeńniń orasan eńbek sińirgenine ishiń jylidy. Osydan soń ómirden góri ideologiiaǵa negizdelgen sotsialistik realizm emes, ideologiiadan góri ómirdi órnekteitin áýezovtik realizmniń ólmeitinine senimiń arta túsedi.
Sonaý «Qorǵansyzdyń kúninen» bastap-aq aqiqatty aitýǵa qurylatyn syni realizm baǵytyn qaimyqpai ustanǵan uly Muhańnyń joly keiingi tolqynda búgingi keiipkerimizge ǵana buiyrǵan desek, belden basqan bolar edik. «Jylymyq» jyldary ádebietke sherýlep kelgen sharqairaq shoǵyrdyń shabyna shi júgirtken bolar edik. Shúkir, qazaq keremet jazýshylarǵa kende emes.Shejiremizdiń sherli topyraǵynda kómýli jatqan tulǵalarymyzdy tiriltip bergen, tek máńgúrttikti álem ádebietinde eń birinshi bolyp meńzegenimen tarihta qalýǵa tiisti«keleshekten kelgen» Ábish Kekilbaev, jazýshylyq sheberlikteri óz aldyna, bilimdarlyqpen oilylyq siiaqty qasietteri logikalyq jolymen syndarlyqqa ákelgen Tólen Ábdik pen Ákim Tarazi, týǵan halqynyń «Elim-aiy» men shybyn jany qatar tarazyǵa túse qalsa, qudaiǵa ózin sadaǵalyqqa qiiatynyn qapysyz aityp ólgen, keshe ǵana aramyzda áýliedei bolyp júrgen Aqseleý Seidimbek,jatypatar pálsapasynyń ózimen-aq eldiń bárin úrkitip bitken intellektýal, talantyn kisilerge kórsetýge tirisinde moiny jar bermei ketken asylymyz Asqar Súleimenov, áńgimeleriniń ózimen-aq tabantirek núktesin taýyp alǵandai álemdi tóńkerip kete jazdap júrgen jas noqtalar, shyndyqty shegelep aitpasa, shailaryn durys ishe almaityn Rahymjan Otarbaev pen Jumabai Shashtaiuly… Áýezovtik realizmniń relsine bertin kele túsken basqa jazýshylarymyz da ózderin osy qatarǵa qosyp jatsa, eshteńe búlinip ketpeidi. Desek te, keńes ideologiiasyna qarsy qylysh alyp júgirý salqynqandylyqtyń sýyn sarqyp ishetin Ábdijámildiń qolynan ǵana keldi. Sotsializm dáýirinde basqalar aitýǵa táýekel etpegen aqiqatty saiasattyń sorpasyna kúidirip almai jazyp shyǵý búgingisinen buryn bolashaǵyna baryn salýǵa daǵdylanǵan strateg-jazýshy Ábdijámildiń qolynan ǵana keldi.
Aityńyzshy, tarihi trilogiiada týyndygerdiń qyzyl revoliýtsiiaǵa emetaiy ezilip tur ma? Joq. Qaita kerisinshe, avtor sol dáýirdiń barlyq kúrdeli jaqtaryna tisi batqansha tereń úńile otyryp, qoǵamdyq-áleýmettik qaishylyqtardy meilinshe qoparýdy basty maqsat tutty. Osy mindetin minsiz oryndaǵanyn kitapty kózimen emes, kóńilimen oqyǵan adam baiqaidy. Bul Ábeńnińeń basty jazýshylyq erligi ekenin ekiniń biri biledi. Másele, aitýda jatyr. Alǵashqy realist-jazýshymyz Muhańnyń birden-bir tikelei izbasary onyń syni baǵytyna bastan-aiaq bailanǵanyn trilogiianyń tula boiynan izdemei-aq tapqanymyzdy áli kúnge tolyqqandy aita almai kelgen bizdi kim keshirýi kerek?!
Ábdijámil Kárimulyn jazýshy retinde de, azamat retinde de zertteýdei-aq zerttegenderdiń bireý de bolsa, biregeii – orys synshysy Nikolai Anastasevtiń «Qan men ter» týraly aitqan myna sózin kóp adam bilmes te: «pered nami proizvedenie, napisannoe sub species aeternitatis». Baqsaq, bul «bizdiń aldymyzda máńgilik belgisimen jazylǵan shyǵarma jatyr» degen maǵynany bildiredi eken. Osydan asyryp aitý múmkin be? Olai bolsa, «Qan men ter» shyndyqqa qurylǵan shyǵarmalar kóshin bastai beretinin qadap aitýǵa tiistimiz. Barynsha obektivti bolý úshin ony basqa jazýshylardyń dúnielerimen salystyrǵannan góri óziniń «Sońǵy paryzymen» qatar qoiyp kóreiikshi. Talaspaimyz, jazylý sheberligi jaǵynan baǵalaǵanda tyń týyndy trilogiiadan áldeqaida myqty shyqqan. Alaida, dilogiia eshqashan «aǵasynyń» aldyn orai almaidy. Óitkeni, jazýshynyń óz pozitsiiasyna ámanda beriktigi men adaldyǵy triptih-týyndyny alasartpaityny anyq. «Qan men ter» bizge basqasha oilaýǵa tyiym salynǵan sotsializm dáýirinde syni realizm baǵytynda tabandap otyryp jazylǵandyǵymen qymbat ekenin qaitalap aitqanymyzǵa keshirim suraimyz. Trilogiianyń ózine ǵana buiyrǵan táleiin tartyp alý úshin ýaqyttyń dóńgelegin keri ainaldyrýdan basqa jol joq. Jańadan sotsializm ornatý kerek. Súikimsiz tsenzýrany qaita qalpyna qoiý qajet. Kelisińiz, bul endi tipten múmkin emes.
Ábish Kekilbaev aǵamyzdyń myna sózi esimizden shyqpaidy: «Onyń (Ábdijámildiń – avt.) jurttyń báriniń jabyla aityp jatqanyn aitpai qalýy da qaisarlyq. Jurttyń báriniń aita almai otyrǵanyn aitýy da qaisarlyq. Onyń boiynan osy eki qaisarlyqtyń ekeýi de molynan tabylady». Basqalardai bolmaýdyń jalǵyz jolyn «ádemi taýyp ketken» Nurpeiisov fenomeniniń formýlasyn oqyrmanǵa soqyrǵa taiaq ustatqandai kórsetip bergen Ábish aǵamyzdyń aqyly aqyl-aq ekenin aǵymyzdan jarylyp aitpasaq taǵy bolmas.Shynynda da, shyńyraýdan shyńǵyrǵan shyndyqtyń shyraqshysyndai kórinetin Ábdijámil Kárimuly osynysymen álemdik masshtabta qaitalanbas tulǵa bolyp qala bergenin tiler edik.
II
Álbette, Ábdijámil keńistigin jan balasy jatyrqamaidy dep jatamyz. Nege? Munyń basty sebebin kommýnistik ideologiianyń sybyzǵysyn tartýdan sytylyp shyǵa bilgendiginen, adami aryna ónepeiingi adaldyǵynan izdegen durys. Halyqtyń múddesin qorǵaý eń aldymen óz arynyń kirlemeýin oilaýdan bastaý alatynyn Ábeń beseneden biledi. Osy rette Resei gazetteriniń birine bergen suhbatyndaǵy myna sózderi jadymyzda: «I vo vse vremena talanty jivo soznavali svoe moralnoe prevoshodstvo i moralnoe mogýshestvo». Onyń poshymy bólek parasatty pikirin ózine qaratyp aitsaq, jer qaiysyp ketpes. Shynynda da basqalardan ar-ojdany biik adam ǵana batyl oilarǵa bara alady.
1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisiniń izin sýytpai Máskeýge baryp, alqaly toptyń aldynda qańǵyp kelgen G.Kolbindi keri qaitarý kerektigin eń birinshi bolyp talap etken, alpysynshy jyldary Odaqty basqarǵan N.Hrýshevtiń ózine qazaq tiliniń múshkil halin múláiimsimei, mirdiń oǵyndai qadap aitqan aǵamyzdyń azamattyq, bárinen buryn jazýshylyq tuǵyry o bastan zańǵarda turǵanyn búgingi urpaq ta bilýi tiis. Jolai bir másele, osyndai tárbielik máni zor batyl oi bizdiń qoǵamda tez umytylyp qalady. Ony jańǵyrtyp otyrýǵa, úlgi etip úkileýge moinymyz jar bermeitini qinaidy.
Jazýshy pozitsiiasy júz-myńdaǵan, milliondaǵan oqyrman júregindegi tyǵylyp jatqan nemese tunshyǵyp jatqan álemniń syryn ashýmen shektelmei, qam kóńildi jubatatyndai dárýmen qalyppen qaita oralatyndyǵymen qymbat. Qorǵan bolar qalamger árkimniń jan-dúniesindegi silkinisterdi asqan eptilikpen kókiregine úiýmen toqtap qalmaidy. Ol álgi jiǵan-tergenin ár júrektiń óz jazýyndai jańǵyrtyp qaitara bilý qudiretimen baǵalanady. Basqalaryn mazalamai-aq qoialyq, daryndy jazýshylardyń barlyǵyn birdei bul bezbenge salýǵa sýbektivtik sebepter jibermeidi. Ómirbaqi qoidyń sońynda júrip, biik beleske jetken maitalman malshy ómirin maiyn tamyzyp, tógiltip jazyp shyǵý jetkiliksiz. Kórkem jazylǵan mahabbat dramasy da bul ólshemge kelmeidi. Salmaǵy azdyq etedi. Romantizm men syni realizmniń jer men kóktei basty aiyrmashylyǵy sonda, aiqyn azamattyq pozitsiia ustaityn jazýshy oqyrmandaryn qoǵamdaǵy problemalardy sheshýge jeteleitindigimen tórge ozyp tur. Osydan keiin óziniń kórkemdik sheberligimen de, ólermendik pozitsiiasymen de ekijaqty bailanysty búge-shigesine deiin qamtamasyz etken jazýshyny qalyń el memlekettik qairatkerden de joǵary qoiyp, eshkimniń nusqaýynsyz klassik dep qabyldaitynyn tyrashtanyp dáleldeýdiń qajeti bar ma?! Ainalyp kelgende, osynyń bári – máseleniń bas qatyrýǵa turmaityn jaǵy. Problema klassik atanýda emes. Gáp – úlgili dúnie jaza bilýde.
Sondyqtan da klassiktiń «kóńil-kúiin» kúittei bergennen góri shyǵarmany klassikalyq týyndy retinde qarastyrǵan abzal. Eger soǵan tatityn bolsa! Jeke adamǵa tabynýdan irgemizdi aýlaq salyp, dara shyǵarmany dáripteýdi úirensek, mádeniettiligimiz minsiz bolmai ma?!
Osy qalypqa salyp qaraǵanda «Qan men ter» trilogiiasyn HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy, al «Sońǵy paryzdy» HHI ǵasyrdyń basyndaǵy klassikalyq shyǵarmalar sanatyna qossaq, kóp adam qarsy bola qoimas. Toqtam jalǵyz: klassikada bári de úzdik úlgige úzdigip turýy tiis. Munda shyǵarmanyń atalýynan bastap, eń aiaǵy keiipkerler qoldanatyn qystyrma sózderge deiin barlyq másele kesek týralsa, kesip aitar dálel kóbeimek. Solardyń birsypyrasyn sýyrtpaqtap kórsek…
Shyǵarmanyń ataýy demekshi, «Qan men ter» men «Sońǵy paryz» ataýlary simvolikanyń jupar iisimen odan ári árlene túskeni aitýǵa suranyp tur. Eki uǵymnyń týra maǵynasynyń ózi kóp nárseni ańǵartatynyn bylai qoiǵanda, Qan shyǵarmada adamnyń ishki jan-dúniesine asa mán berilgenin bildirse, Ter syrtqy san-sapalaq qubylystar da jazýshy sanasynan tys qalmai, dúnieýi bailanystardyń basyn biriktirgen. Al «Sońǵy paryz» oqyrman aldyndaǵy jazýshy boryshynyń oryndalǵanyn aiqyndaityn akkordtai kórinedi. Bul ataýlar tipti trilogiia men dilogiianyń basyn biriktirip tur. Ómir boiy qany men terin tógip kelgen adamnyń sońǵy paryzy bolýy zańdylyq. Budan keiin bes kitapty birtutas dúnie retinde qarastyrýdan basqa amal qalmaidy. Trilogiiadaǵy Elaman-Aqbala-Táńirbergen dramatýrgiiasy dilogiiadaǵy Jádiger-Bakizat-Ázim dramatýrgiiasymen sabaqtasyp jatyr emes pe? Ábish aǵamyzdyń oiyna júginsek, ǵasyr basyndaǵy qazaqtyń sory men azaby áli kúnge jalǵasyp kele jatqanyn tarlan týyndyger tap basqan. Ábdijámil aǵa munyń bárin bulaq basynda turǵanda-aq túpki nátijedegidei josparlaǵanyn da tańba salǵan taiymyz tabylǵandai búgin bilip otyrǵandaimyz. Jazýshy laboratoriiasynyń jarty ǵasyrdan beri shveitsar saǵatynyń tilindei dáldikpen bir maqsatty kózdep jumys istegenin endi dáleldep jatý artyq bolar.
Qystyrma sóz demekshi, «Sońǵy paryzdaǵy» keiipker sóziniń «tuzdyǵy» sekildi «Shesheńniń shesterniasy» Shyńǵys Aitmatov keńes ádebietinde alǵash ret qoldanǵan «blia, bliadan» áldeqaida sátti shyqqan. Muny baqilyq korifeiimizdiń sheberligine shek keltirmeitinimizdi eskerte otyryp aitýymyzdyń aiyby bolmas. Onyń ústine, bádik ekesh bádik sózdiń ózin kórkemdik dárejege kóterýge umtylyp turatyn jazýshy úshin usaq-túiek joq ekenin, barlyq detal mańyzdy ról atqaratynyn bajailap aitpasaq, taǵy bolmaidy.
Usaq-túiek másele demekshi, eń aiaǵy ekinshi plandaǵy kishi keiipkerleriniń keipi men tirligin de júreginen ótkizgen jazýshy Sýdyr Ahmet pen Qaraqatyn obrazdaryn da kreativtik turǵydan alǵanda minsiz oryndaǵan. Mundai adamdar buǵan deiin de bolǵan, qazirde de bar, budan keiin de bola beredi. Biraq osy tipajdar Ábdijámil Nurpeiisovtiń kez-kelgen keiipkerin saf altyndai somdai biletin sýretkerliginiń arqasynda ǵana klassikalyq obrazdar retinde tarihta qattalǵany haq.
Tarihta qattalǵan demekshi, «Abai jolynan» keiin ádebiet maidanynda rezonans týǵyzǵanyna qaramastan «Qan men ter» trilogiiasynyń qyryq jyl ishinde kórmegen quqaiy qalmady. Qyrǵyn soǵysqa salǵandai qanyn da sorǵalatty! Terin de az syqqan joq. Sebep? Úsh kitaptan turatyn qomaqty dúniege bei-jai qaraý múmkin emes edi. Barlyq áńgimeniń túp-tamyry osynda jatyr.
1974 jyly týyndynyń negizinde avtor jazǵan pesa boiynsha qoiylǵan spektakl KSRO Memlekettik syilyǵyna usynylǵanda Máskeýdegi keńes ádebieti men teatr synshylary eki bilegin sybanyp shyǵa keldi: «Shyǵarma ideologiiamyzǵa jaýap bermek túgili, ony saiqymazaqqa ainaldyrýǵa tyrysqan. Bas keiipker Elaman qorytyndy kitaptyń sońyna deiin sotsialistik tóńkeristi «Túsinbeimin» dep kergidi. «Teńdik bolǵanmen, qulqyn birdei bolýshy ma edi?!» dep dalbasalaidy. Revoliýtsioner personajdarǵa jóni túzý esim de berilmegen. Qyzyl komissar keýdesindegi janyn ázer alyp júr. Keńes ókimetine ómirin arnaǵan adamdy kókjótel qylyp kórsetý – baryp turǵanádebi sabotaj».
Qarap otyrsańyz, aitylǵan sózdiń ótirigi joq. Taǵylǵan aiyp negizsiz de emes. Tsenzýranyń «aq degeni – alǵys, qara degeni – qarǵys» zamanda «Qan men ter» halyqtyń kóz aldyna shyǵyp ketkenine tańqalasyń. Shyǵarmanyń syilyqty qanjyǵasyna bailaǵany tipten shyndyqqa janaspaityndai. Otyz bes jyldan keiin buǵan sengińiz de kelmeidi. Qosh delik. Endi myna qyzyqty qarańyz?!
KSRO ydyrap, táýelsizdiktiń terezesinen syǵalap turǵan tarihi tusta, sóz ataýly devalvatsiiaǵa ushyrai bastaǵan tusta pliýralizmdi bei-bereket paidalanatyn ózimizdiń jergilikti belsendiler baiaǵyda baǵasyn alǵan dúnieni taǵy da arly-berli yrǵap, baqytyna balta shabýǵa tyrysyp baqty: «Qan men terdiń» dáýreni ótti. Ol óziniń aktýaldylyǵyn joǵaltty. Óitkeni, budan bylai keńes ókimetin madaqtaǵan shyǵarmanyń sóreniń kórnekti jerinde turatyn jóni joq». Al kerek bolsa!
Aralaryn baqandai on úsh jyl bólip turǵan pikirlerdiń ekeýi de týyndyny iske alǵysyz qylýdy kózdegenimen, birin-biri joqqa shyǵaryp tur. Antogonistiktiń budan asqan túrin kórsek ne deisiz?! Aldyńǵysy keńestiń kúireýin kókseidi dep sógedi, ekinshisi sotsializmniń shashbaýyn kótergen shyǵarma dep shyr-pyr bolady. Túsinip kórińiz. Paradoks! Qaita, oibai-aý, baiaǵyda ortalyqtan ońdyrmai aitylǵan aiyptardy búgingi kúnge buryp, ózi-aq suranyp tur ǵoi, shyǵarmanyń shyraiyn shyǵara túsýdi oilamaimyz ba?! Joq! Qazaqilyǵymyz jibermeidi! Jalpy, belgili bir shyǵarmanyń klassika atanýy tańdai qaqtyrar tańǵajaiyptardan turatynyn eshkim joqqa shyǵara qoimas.
Tańǵajaiyptar demekshi, talai tartysty basynan keshirgen trilogiia pikir qaqtyǵystarynan qalai aman qaldy?! Eń aldymen, tragediiaǵa toly tarihi trilogiia qai kezde de ózin-ózi qorǵap kelgenin aýyzǵa alý lázim. Óitkeni, «instink samosohranenie» tek klassikalyq týyndynyń boiynda jasyrynyp jatady. Ekinshiden, baǵaly eńbektiń baǵyn bailaǵysy kelip, baibalam salǵandar týyndynyń tanylý orbitasynyń tarylmaýyna jaǵdai jasady. Olar tegin jarnama jasaǵandaryn keiin biledi.
Joǵaryda barynsha toqtalyp ketken Nurpeiisovtiń maqalasynda ádemi bir oi bar: «Chem proizvedenie pravdivee i iskrennee, tem ono istorichnee». Oq sóz! Shyny sol, trilogiia qym-qiǵash tóńkeris tarihyna qurylmaǵanyn kózáineksiz kórýge bolady. Aral óńiri ulan-ǵaiyr revoliýtsiia órtine orandy degenge eshkim senbeidi. Qudaishylyǵymyzǵa quldyq ursaq, shyǵarma shyndyqty aina-qatesiz kórsetýimen, adamnyń it-tirshiligin adami jetkizýimentarihi trilogiia deńgeiine kóterilip turǵanyn moiyndaityn kez keldi. Ábeń bul týyndyny revoliýtsiialyq reńktegi boiaýmen battastyrmaǵanymen utty. Syni realizm kanondaryn shyǵarmasynyń ón boiyna synalap kirgizgen avtor ǵasyr basyndaǵy qoǵamnyń qany sorǵalaǵan shyndyǵyn shynnyń júzinde otyryp, boiyndaǵy býyrqanǵan qyzý qanymen, mańdaiynan sorǵalap aqqan ashy terimen jazdy. Kerek deseńiz, mundaǵy mahabbattyń ózi tátti sezimnen góri kermek dámimen este qaldy. Ras-aý, shynaiy ómirde mahabbat degen patshaǵaryńyz – lázzatynan muńy basym dúnie! Sońǵy eki sóilemimiz shyǵarmanyń ómirmen tutas astasyp jatqanyn taǵy bir márte eske salyp ketedi.
Toq eteri, arshi túsken saiyn sarqylmaityn hám salmaqtana beretin qadir-qasietterimen «Qan men terdiń» ádebi immýniteti máńgilik mártebe aldy. Al ortańqol kitaptardyń mundai qorǵanysqa quqyly bolýǵa qaýqary jete qoimaidy. Sebebi, ainalasyn «abyrjytatyndai» aibary joq kúldibadam kitap kópshiliktiń nazaryn ózine aýdarýǵa qanshama múddelilik tanytqanymen, bosqa atylǵan oqtai aidalaǵa laqqany – laqqan kúiinde jalǵyzdyqtyń kúnin keshedi.
Keńestik ádebiettaný ǵylymyndaǵy esimizden tandyratyn jaǵymdy jáne jaǵymsyz keiipkerlerge jilikteý ádistemesi bul týyndyǵa jer tepkilep jylasań da júrmeidi. Bir ǵana mysal. Aqbalany keide aiaisyń. Kei tusta jiirkenesiń. Keibir qylyqtaryna qarnyń ashqanymen, báribir bir búiregiń buryp turatyn súikimdi sulýdy álgi jaǵymdy men jaǵymsyz keiipkerdiń qaisysyna jatqyzar edińiz?! Eshqaisysyna da jatqyza almaisyz. Bul máselege kelgende, basqa keiipkerler de basyńdy bir adamdai «qatyrady». Idealdy adam bolmaitynyn álimsaqtan biletin avtordyń sotsrealizm dáýirinde keiipkerlerdi mindetti túrde eki topqa bólý kerektigin ádeii esinen shyǵaryp tastaǵanyna aiamai qol shapalaqtaǵyń keledi. Adamdy alalamaityny úshin. Syrnailatpai aitsaq, gýmanist-jazýshy adamdardy sortqa bólýden qai zamandada saýysqannan saq júredi. Dedýktsiialyq oi: qudai atyp ketken adam da ólerinen bir-eki kún buryn bireýlerdiń saýabyn alyp kóz jumady. Keremet degen kisińizdiń de keide analizi aitqandaǵydai bolyp shyqpaidy. Kelispeske amalyńyz qalmaidy, dúniede tek jaqsy jáne tek jaman adamdar ómir súredi deýdiń ózi jalpy dialektikanyń zańyna qaishy emes pe?! Absoliýtti eshteńe joq. Kez-kelgen nárse, meili adam, meili qubylys tek salystyrmaly túrde baǵalanýy tiis. Bul qaǵida kitap ataýlynyń atasy Quranda da bastan-aiaq basshylyqqa alynǵanyn sońǵy ýaqytta din jolynda júrgender jii-jii tilge tiek etip júr. Sondyqtan bolar, Ábdijámil Nurpeiisovtiń realist-jazýshy dárejesine kóterilýi eń aldymen keiipkerlerin jaman-jaqsyǵa bólmeýinen bastaý alǵan.
Aǵylshyndardyń ǵajap sóz tirkesi bar: «Iarger than life». Ideomany aýdarý múmkin emes. Ómirdegiden de ədemi degen maǵynany bildiredi. Əbdijámil Nurpeiisov jasaǵan kesek obrazdar galereiasy jer basyp júrgen pendelerden áldeqaida jandy kórinýimen qundy. Ómirdiń tek ǵana totanaqtan turmaitynyna ilandyra bilgen Əbeniń eń basty kredosy ər adamnyń ómir súrýge degen qulshynysyn arttyra túsetininen anyq ańǵarylady. Jazýshy məńgiligi osynda jatyr.
HH ǵasyrdyń prologyndai bolǵan «Qan men ter», epilogy retinde qabyldaýǵa turatyn «Sońǵy paryz» sekildi qadaý-qadaý dúnielerdiń basiesi halyq aldyndaǵy paryzyn aqadal oryndady. Oryndai da berer. Tek qara shalymyzdyń qýat-kúshin qudai tartyp almaǵai dep tileiik. Bir anyq, únemi jaqsy dúnie dámetip otyratyn oqyrman kóńilin qaldyrǵysy kelmeitin Ábeń kúni erteń tań atpastan «Eń sońǵy paryz» degen romanyn oqýǵa ákelip tursa, tań qalmańyz.
III
Kez-kelgen halyqtyń ádebiet marafonynda attandap aitpasa da kózge oqshaý kórinip turatyn óz lideri bolady. Qazaqta da jazýshylardyń reitingin jasap júrgen jan tappaisyń. Biraq qai qalamgerdiń qandai dárejede kele jatqanyn árkim ishtei sezedi-aq. Osy rette kózi tirilerdiń arasyndaǵy oq boiy ozyq jazýshyny ajyratyp alý qiyn emes. Bul – ásirese, ádebiettiń basyna bult úiirilgen qiyn-qystaý kezde erekshe baiqalatyn jaǵdai. Babalar men keleshek urpaqtyń arasyn qos iri týyndysymen jalǵap turǵan altyn kópir óziniń qazirgi qazaq ádebietindegi kóshbasshy ekenin osy jyldary taǵy da eriksiz esimizge saldy.
«Naryqtyq qatynasqa kóshýimiz muń eken, qalyń jurt kitap oqýdy qoidy. Rýhani jutańdyq ultty jutatyn boldy. Jiyrmasynshy ǵasyrdyń aiaǵy kórkem ádebiettiń janazasyn shyǵarýdyń az-aq aldynda tur». Sanaly ómirinde sotsrealizmniń soiylyn soǵyp kelgen jazýshylar otriady qapelimde shyǵarma jazýdyń jańa súrleýin salýdyń ornyna saly sýǵa ketip, sarsańkesekke túsken toqsanynshy jyldary osyndai áńgimelerden qulaq tunatyn. Bir jaǵynan bul baibalamnyń baiansyz tirlik ekenin qudaidan qorqatyn qalamgerlerdiń birazy túsindi. «Jazýshylyq stihiiany tańdap alǵan ekensiń, qiyn kezde de jaýapkershilikten qashyp qutylýǵa quqyń joq». Dalbasalap ketpenniń basyn basqanymen, saby ózine tietinin áli de júni jyǵyla qoimaǵan keibir jazýshylar bir adamdai baiqady. Biraq sezý bir basqa, búgingi kúnniń ózekjardy máselesin jerine jetkize iip qaýzaityn kórkem shyǵarma jazý bir bólek. Keńestik kezeńde qasań izge túsip alyp, quiqyljytyp kele jatqan qalyń nópir jazýshynyń kóbi basy tasqa baryp tigendei ótpeli kezeńde shyǵarmashylyǵyn jalǵastyrýǵa júregi daýalamai qaldy.
Tyńnan túren tartý qashanda tapqyrlyqty talap etedi. Kesek týyndy bir kúnde qashan týa qalyp edi?! «Sasqan úirek artymen súńgidiniń» kebin kigen múiizi qaraǵaidai romanister «qarap otyrǵansha birdeńege jarap otyraiyqtan» ári asa almai, pýblitsistikanyń aýylyna at basyn bura bastady. El men ultqa jany ashityn qalamgerlerdiń bul áreketin de oqyrman qaýym túsinýge tyrysyp baqty. Alaida, pýblitsistikanyń aty – pýblitsistika. Taldaý men saraptaýǵa qurylatyn kósemsóz oqyrmannyń qyshyǵan jerin qasýdai-aq qasyǵanymen, eldi birjolata marǵaýlyqtan qutqarýǵa dármeni jetpedi.
Biraq talantty jazýshy qashanda talanttylyǵyn tanytpai tynbaidy. Tar jolda taiǵaq keship turyp-aq ol tuiyqtan shyǵýdyń jolyn kórsetip baryp óledi. Árqashan aqiqattyń aýylynan alystamaityn aqyq sýretker saiasatty syrt ainalyp, ómirdiń ózin órnektegendi unatady. Ábdijámil Nurpeiisov ǵasyrlar túiisinde osy oiymyzdy irgeli isimen dáleldedi. «Sońǵy paryz» dilogiiasynyń kitap dúkenderine býy burqyrap túse sala pyshaq ústi ótip ketkeni ádebietimizdegi sońǵy silkiniske ainaldy. Ádebiet óz aldyna, óner ataýly qurdymǵa ketip bara jatqandai kúide otyrǵanymyzda Ábeń kezekti erligin jasady. Qazaq ádebietin myńjyldyqtar toǵysynda qylań bergen sozylmaly daǵdarystan qutqarýǵa quny peren quiyndai qolyn sozyp, qaharmandyq tanytty. «Sońǵy paryz» halyqty ádebiettiń qudiretti kúshimen qaita tabystyrdy. Ádebiettegi tehnikalyq úzilistiń tamyryna balta shaba bilgen tarlan kóp nárseden kúderin úze bastaǵan fanat-oqyrmandarynyń óship bara jatqan eń sońǵy úmitin sóný men semýden saqtap qaldy. Jańa ádebiettiń kúsh alyp ketýine jol ashty. Qysqasy, sońǵy ýaqyttyń barlyq júgin «Sońǵy paryz» kótere jóneldi.
Sotsialistik formatsiiadan kapitalistik satyǵa ótip jatqan alasapyran kezde bilik eshqandai saiasi ideologiiaǵa júginýdi jón kórmeidi. Sebebi, ótpeli kezeńde bir-aq mindet turady: tezirek jańa tap qurý. Taqyr jerden býrjýaziiany qalyptastyrý tek haos arqyly júrgiziledi. Basqa jol joq. Dál osy tusta qarapaiym halyqtyń oilaý qabiletiniń ýaqytsha bolsa da toqyraýǵa ushyraýy, tejele turýy biliktegilerge áldeqaida tiimdi ekenin ziialy qaýymnyń ózi kesh túsindi. Ókinishke qarai, jazýshylar da basqalarǵa jón silteýge daiyn bolmai shyqty. Jetpis jyldan beri qalyptasyp qalǵan quldyq psihologiia óz degenine kóndirmei qoimady.
Dáleldeýdiń qajeti shamaly, qoǵam músheleriniń oisyz júrýi qashanda bilikke yńǵaily. Onda da belgili bir ýaqyt aralyǵynda. Al ýaqyt óte kele bul túpki nátijede memleketti úlken qaýipke aparyp tireitini aitpasa da túsinikti. Mundai rýhani katastrofaǵa qai kezde de, tipti soǵys pen asharshylyq kezinde de jol berilmeýi tiis. Óitkeni, kez-kelgen saiasat qoǵamnyń árbir múshesiniń sanasynan ótkende júzege asady. Ádebiettiń qudiret kúshi adamnyń qoǵamdaǵy shynaiy ornyn anyqtap berýimen erekshelenetinin eshqashan esten shyǵarmaityn Ábeń osy ustanymyn «Sońǵy paryzymen» de tanyta bildi. Qalai?
Syni realizmniń siqyry sol, ol qoǵamdaǵy barlyq oqiǵalarǵa beijai qaraýdan saqtandyrady. Selqostyqtan arylǵan adam ǵana qaitadan oi qorytý múmkindigine ie. Bul mehanizmsiz qoǵam qurdymǵa ketti dei berińiz. Memlekette aqyl-oi saltanat qurýy úshin bostandyqtyń mańyzdy alǵysharttary bolmasa, ol el berekesizdikke betteidi. Rýhani apatqa jol bermei qalatyn birden-bir kúsh – syndarly da saliqaly kórkem ádebiet. Osy oraida jazýshynyń ornyqty azamattyq pozitsiiasy kóp nárseni sheshetini el aman, jurt tynyshta (sotsialistik toqyraý jyldaryn aityp otyrmyz) baiqala qoimaidy. Bar bolǵannyń ózinde de. Al qara basynyń qamyn kúittep ketken kóp jazýshynyń kóńilinde bul qasiet týǵanynan syzylyp qalǵan. Alaida, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda bolǵan almaǵaiyp kezde atalmysh kriterii aldyńǵy planǵa shyqpai qoimady. Nege deseńiz, qoǵamdaǵy, odan qaldy, ádebiettegi daǵdarys kópshilik tobyr qalamgerler úshin zamannyń aqyryndai kóringenimen, daryndylardy saryýaiymǵa sala almady. Jigeri men rýhy kúshtiler «daǵdarys» sóziniń qytaidyń «qaýip» jáne «múmkindik» degen eki ieroglifinen turatynyn jaqsy bilgendikten de bolar, olar krizisti mol múmkindik retinde qarastyrady. Qiyn sitýatsiianyń ózin halyq múddesine paidaly arnaǵa bura alady. Kórdińiz be, máseleniń bári ainalyp kelgende jazýshynyń optimistik pozitsiiasyna bailanyp tur. Biz bul jerde «bári jaqsy, bári keremet» dep ýralaityn emes, «qazirgi kúnimizdi qalai jaqsartamyz?!» dep shyryldaityn, qolǵa alǵan isinen nátije shyǵarmai toqtamaityn, sol jolda janyn arynyń sadaqasy dep biletin jazýshynyń tuǵyryn meńzep otyrmyz. Aitpaǵymyz, Ábeń de tek ózine arqa súiedi. Bolattai berik pozitsiiasyna eshqashan satqyndyq jasamady. Shuńqyrdy inemen shuqylaǵandai shyǵarmashylyǵynan aldaǵy kúni qaiyr bolatynyna bek sendi. Optimizm men intýitsiia aldamady. «Sońǵy paryz» naǵyz kerek kezinde oqyrmandaryna jol tartty. Sóitip, shyn asyldyń asyǵy taǵy da alshysynan tústi. Biraq osynyń bári oǵan op-ońai kelip jatqandai kórinedi. Aiqyn da tabandy pozitsiia ustai almaityndarǵa, daǵdarystyń janynda jasyrynyp turatyn múmkindikti kóre almaityndarǵa. Iá, bul da bir sheshilmeitin rebýs.
Qazaqta «úlken pyshaq uialǵanynan ótedi» degen sóz bar. Táýelsizdik tańyndaǵy ádebietti tyǵyryqtan alyp shyǵýǵa onyńjasynyń úlkendigi de, tájiribesiniń moldyǵy da muryndyq boldy. Shynynda da kózi tiri glyba osyndai tusta artyndaǵy býynǵa jol kórsete almasa, glybalyǵynyń quny – kók tiyn. Táńir týǵanynan myqshege minez bermegende, jyldar boiy ózine tán harakteri qalyptaspaǵanda, eń bastysy, sýretkerlik senimi o bastan kommýnistik ideologiiaǵa nondalyp qalǵanda ol ýaqyt talabyn túsingenimen, óliara kezeńniń talǵamyn tap basa almas edi.
Kommýnistik ideologiia demekshi, Keńes ókimeti eshkimge kórsetpegen jaqsylyqty nege jazýshylarǵa jasady? Óitkeni, olar ádebiettiń taý qoparar kúshin óz múddeleri úshin paidalaný kerektigin tamasha túsindi. Osy ideologiianyń standartyna syiǵysy kelmegen, sol maidannyń jaýyngeri bolýǵa kónbegen qalamgerlerdiń artyna nege qońyraý alyp tústi? Sebebi, jalań ideologiianyń jalańashtyǵyn jariialaýǵa qumar Á.Nurpeiisov siiaqty birdi-ekili jazýshy qoǵamǵa qolaisyzdyq týǵyza qoimaǵanymen, partiianyń ishki ómirine diskomfort ákeldi. «Qan men terdiń» ekinshi kitaby osyndai dúnie bolyp shyqty. «Ideialyq mazmun» deitin terminsymaqty túsinbeitin, túsingisi de kelmeitin Ábeń etinen et kesip alsa da partiialyq fýnktsionerlerdiń yǵymen júrmeitini osy tusta anyq ańǵaryldy.
«Avtor ekinshi kitapta da Elamannyń qolyna qyzyl tý ustatpapty! Oibai-aý, budan artyq qandai argýment kerek?! Halyqtar dostyǵyn jyrlańdar dep jarǵaq qulaǵymyz jastyqqa timeidi. Myna kitapta túrkimender qazaq aýylynyń shát-shálekeiin shyǵaryp júr. Bul – sotsializmniń túpkilikti saltanat quratynyna senbeýmen para-par. Trilogiiany birinshi kitappen toqtatpasaq, tuqymymyzben qurimyz».
Jandaishap jazýshylardan jasaqtalatyn kórkemdik keńeste (partiiańyz solarǵa arqa súiep, «orgvyvod» jasaityn) osyndai synǵa ushyraǵan «Sergeldeńge» ideialyq jaǵynan solǵyn, solqyldaq degen baǵa berilip, kitapty jaryqqa shyǵarmaýǵa sheshim qabyldandy. Sóitip, senimine selkeý túsirýge qashanda qoshy joq «qyrsyq» qalamger «Sergeldeńimen» bir jyl sergeldeńde júrdi. Qolaisyz qalamger «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktorlyǵy qyzmetinen túsirildi. Onyń ústine, kitaby shyqpai, qalamaqysyz qalǵan qyryqtyń qyrqasyna endi shyqqan jigitAlmatyda jan baǵýy qiynǵa soǵa bastaǵan soń amalsyzdan ýaqytsha týǵan jerine ketýge májbúr boldy.
Talantty talant tanyp qana qoimaidy, talant talanttyń tabiǵatyn tarqatyp aita alatynyn da Ábish Kekilbaevtyń «Seń soqqandai sergeldeń» atty keremet maqalasy dáleldep bergenin kóp oqyrman biledi. Sondyqtan da osy shimaiymyzdyńdámin qaitaýyldap Ábish aǵamyzdyń jazǵandarymen keltirip otyrmasaq, sózimiz solǵyn shyǵatyny shyndyq. Shet el ádebietinde dúniejúzilik eki soǵysty da bastarynan keshirip, basqa urpaqtar aldynda qas masqara bolǵan Remark pen Hemingýeidiń urpaǵyn ádebiettanýshylar «poteriannoe pokolenie» dep ataǵany belgili. Ábish aǵamyz atalǵan maqalasynda óte tapqyr parallel keltirgenine tamsandyq: «Qalǵan dúnieni qaskói sanap, abzaldyqtyń bári tek bizde dep kóiittik. Kúlli álemge ónege bolamyz dep júrip, aqyr aiaǵynda kúlki bolýǵa ainaldyq. Ol alańǵasarlyqtan qazirgi kózi tiri júrgenimizdiń bári aman emespiz. Bárimizdiń betimiz shirkeýli. Ádilet pen adaldyqtyń aldynda aiyptymyz… Bizdiń de keshkenimiz zaia taǵdyr. Áleýmettik ozbyrlyqtyń aidaǵanynan shyǵa almai, asyl murattardyń ózin asyra silteitin alańǵasarlyqqa ainaldyryp aldyq. Sonyń saldarynan da etkenimiz esh zaia urpaqqa ainalyp otyrmyz» dep ashy shyndyqty bir arshyp alyp, ary qarai saliqaly oi salmaqtaidy: «Keide ádil, keide naqaq sózdi estýge májbúrmiz. Biz kórgendi ózimiz bastan ótkergen bizder jazsaq qana arylý ádebietine ainalmaqshy. Al bizden keiingiler jazsa, urpaqtar óshpendiligin órshitetin, onsyz da kósegemizdi kógertpei kelgen áleýmettik kekshildik órtine mai quiatyn, tabashyldyq aǵymy qaýlaýy ǵajap emes».
Osy qaýpinen qutqarǵan Ábdijámil aǵasyna alǵysyn aitady. Óz urpaǵyn keleshek urpaqtyń tabalaýynan saqtap qalǵan sýretkerge súiispenshiligin sezdiredi. Oqyrmannan súiinshi suraidy. Elge zaia urpaq taqyryby órmegin qurǵanyn qýana jetkizedi. Arylý ádebieti jeli tartqanyn taratyp, tarazylaýmen qatar kúrdeli rýhani protsesti bastaǵan kánigi dihandai Ábdijámil aǵasynyń rýhani qaisarlyǵy men sýretkerlik kemel ónegesinen úlgi alýǵa shaqyrady.
Alaida, jiyrma jyldan astam ýaqyt buryn aitylǵan Ábish aǵanyń osy úkili úndeýine «úndemei úidei páleden qutylǵysy» keletinderdiń úiiri údere kóz jumyp otyrǵany ókinishti! Arylý ádebietinde sol baiaǵy «Sońǵy paryz» áli kúnge jalǵyz jelkendei jetimdiktiń kúiin keship turǵandai!
Osynyń bárin astyn syzyp aitý paryz. Ádilettilik úshin. Bolashaq urpaq úshin. Ádebiettiń tarihy taza jazylýy úshin.
IV
Ol óziniń uzaq jasaitynyn aldyn-ala sezgendei. Jalǵandyqpen joldastyǵy joq jazýshy HH ǵasyrdyń prology men epilogyn jazý ózine buiyrǵanyn túsinde kórip, óńinde moiyndaǵandai áser qaldyrady.
Sonaý 1947 jyldyń sarshatamyzynda shildeniń aptap ystyǵy tynysyn býyp, Aqbastydan Aralǵa jol tartqan arbanyń artynan basy salbyrap, ilbip kele jatqan jiyrma úsh jasar jigittiń oiyna «Qan men terdi» jazý sap ete qaldy: «Adam balasy meken etken aidai álemde kúshi asqan qiianatkerdiń zorlyǵy men zábirinen qan qaqsaǵan bunan da basqa jer bar ma? Osy el basynan keshken ǵasyrlardyń qazasyz kúni, azasyz aiy boldy ma? Júzi sýyq jaý birde jerińe shyǵystan tise, birde batystan tidi. Ylǵi qapyńdy taýyp qapylysta tietin kezeńdi jaý talai-talai uiqyńdy buzyp, uitqyńdy shaiqap uipa-tuipańdy shyǵaryp ketkende oty sóngen oshaqtan ómir jalǵasyndai álsiz bir tirlik árqashan qyltiyp kóringenshe ózegiń talatyn. Iá, myna týsyraǵan tul dalanyń ústinen tý-tý baǵzy zamannan bermen qarai sansyz urpaq kóshi ótti… Osy myna ómir boiy órttei ystyq kún astynda qanazasy keýip jatqan qý medien bizge meken bolǵaly qanshama qasiretti ananyń, qaraly jesirdiń, qorǵansyz jetimniń kóz jasy kóldei aqty. Osy myna talany tastai eldiń taz-taqyr dalasyn gúldetemiz dep keleshek úshin qiǵylyq urǵan qanshama asyl azamattarymyz, aiaýly bozdaqtarymyz qanyn, terin tókti… Iá, qanyn, terin tókti… Qan men ter… qan men ter… Jas jigit «qan men ter» dep áldeqalai aýzyna túsken duǵadai ishinen kúbirlei berdi».
Biraq biz úzindi alyp otyrǵan «Qan men ter» qalai jazyldy?» degen Ábeńniń atyshýly maqalasynda ózi moiyndaǵandai, kúrdeli shyǵarma jazýǵa bel bailaǵan adamǵa talanttan basqa bilim men tájiribe kerek. Ol kezde onyń boiynda sońǵy eki nárse joq bolatyn. Sondyqtan da shoń shyǵarma jazýǵa jastyq alańǵasarlyqpen urynyp qalǵysy kelmegen ol Almatyǵa barýǵa bel bailady. Barar jeri joq bóten qalanyń vokzalynda úsh túnep shyqqan jas jigit sandalyp júrip, Sábit Muqanovty tapty. Odan Ǵabeńe bardy. Aqyry Muhtar Áýezovtiń úiinen dám tatty. Ábdijámil eki týyp, bir qalǵan aǵaiyn-týǵanyn aralap, aitshylap júrgen joq edi. Túnde basyna jastanyp, kúndiz qoltyǵynan tastamai júrgen tula boiy tuńǵyshy «Kýrlandiiasymen» ádebiet maidanyna buzyp-jaryp kirýdiń jolyn izdegen. Shapaǵaty tiip qalar dep qazaqtyń sol kezdegi igi jaqsylarynjaǵalady. Birde Muhańmen birge opera teatryna baryp, orkestr oryndaǵan kúidi ómirinde birinshi ret tyńdady. Tańdanysyn jasyra almaǵan jas qalamger Muhańnyń synyna da ushyrady. Osy oqiǵa bolmasa Máskeýge Ádebiet institýtyna aýyspas ta edi?! Kim bilsin?! Biraq sonaý jerdiń shetinen, jeldiń ótinen bilim izdep shyqqan jigit túptiń túbi aqyry barar jer edi ol.
Ishki intýitsiiasyna adaldyǵyn áli kúnge deiin saqtap kele jatqan qairatker qalamger sol jyldardan beri jazýshylyq ómirinde eshqashan aptyqpady. At aýnaǵansha aqyl taýyp ketetin qasietine qaramastan arbamen júrip qoian alǵandy durys sanady. On kitap jazǵannan góri bir kitapty on ret jazǵandy táýir kórdi. Júz atanǵa júk bolatyndai marqasqa missiiasyn aýanymen atqaryp, abyroiǵa bólengen olosylaisha jazýshy bolýdyń da, jazýshy bolyp júrýdiń de klassikalyq úlgisin tanytty.
Júz jyldyqtar toǵysynyń qyr-syryn adam balasy áli tolyq zerttep bitken joq. Qalai degende de ýaqyttyń osy qiylysynda talai-talai hantalapaidyń bolyp jatatyny tarihtan ámbege aian. Kerek deseńiz, adam ómiriniń bastalýy men aiaqtalýy da kúntizbeniń osy tusyna egizdiń syńaryndai uqsas. Dúnie esigin ashý da, jalǵan ómirmen qoshtasý da adam balasynyń ómirindegi basqa oqiǵalardyń barlyǵyna qaraǵanda dramatizmge toly ekenin qudaidyń ózi teriske shyǵarmaidy. Óitkeni, ekeýi de – sol Jaratýshynyń qolyndaǵy sharýa. Osy zańdylyqty Ábdijámil Nurpeiisov adam retinde de, qalamger retinde de dál uqqan. Ol óziniń jazýshylyq táleiindegi kúrdeli de mańyzdy eki shyǵarmasynyń birine ǵasyr basyndaǵy iri oqiǵany leitmotiv etip alsa, birine júzjyldyq sońyndaǵy ahýaldy arqaý etti. Kezdeisoqtyq pa? Zańdylyqqa kóbirek keledi.
Marapat pen maqtaýdy sýqany súimeitin Ábdijámil aǵamyzǵa osydan biraz jyl buryn baryp, sálem berip shyqqanymyz bar. Qalamger «Sońǵy paryzdy» ólgenshe qysqartyp otyrǵanyn kórip, mańdaiymnan ashy ter burq etti: «Oibai-aý, Ábe, mynaýyńyz ne? Jasap jatqanyńyz qylmys. Qansha jerden avtor bolsańyz da, halyqtyń rýhani qazynasyna ainalyp úlgergen kitapqa qol salýǵa qandai qaqyńyz bar?».
«Ái, slýshai, toqsanǵa taiaǵan menen de ótip ketken konservator ekensiń. Mark Tven «HHI ǵasyrda tek áńgime ǵana oqylatyn bolady» dep aityp ketkenin sen bilesiń be? Myna dalaqpandai dilogiiany bolashaqta kim oqidy?! Jazǵanymdy keleshektegilerdiń de kádesine jaratýdyń qamy meniki. Mazamdy alma!».
Mundai jankeshtilikti, mundai halyq aldyndaǵy jaýapkershilikti kórsem, ne qyl deisiz?! Bul – ózinen basqany joqqa shyǵarý emes, basqalar úshin ózin-ózi joqqa shyǵarý emes pe?! Ádebietti ǵana emes, ár nárseni de ardyń isi sanaityn metrden úirenetin nárse óte kóp. Kez-kelgenimiz óz ózimizge sol kisi siiaqty talap qoia bilsek, sol kisi siiaqty jalǵan namystyń jamylǵysyn sypyryp tastasaq, órkenietke áldeqaida jaqyndai túser edik.
Mine, osynyń bári jiylyp kelip, bir arnaǵa toǵysqanda jazýshy sheberhanasynyń o bastan sóz óneriniń tutas bir monolitti filosofiiasyna qurylǵanyn baiqaisyz. Myna zýlap bara jatqan zamanda jazý ústeline bailap qoisa, otyratyn adam az. Keide oilaisyń, saqa sýretkerge salaly dúnielerdi qoldan quiǵyzdyrǵan da sol saliqalylyǵy men sabyrlylyǵy bolar!
Qashan da pegastyń qos qanatynan túspeitin qarasózdiń qara shaly shynynda da sharýaǵa shuqshiiý jaǵynan alǵanda erinbeitin etikshini eki orap alady. Kezinde tarihi trilogiianyń taraýlaryn diirmenniń tasyna salǵandai qaita-qaita túiýden sharshamaǵany – sonyń dáleli. Túpkilikti tazalanǵan tary ǵana jaqsy qorytylatynyn tarlan jazýshy zerdesine myqtap túigen. Qazir Ábeń búgingi oqyrmanyn oilamaityn syńaily. Onyń kóńilin baiaǵyda-aq taýyp qoiǵan. Endi keler urpaqtyń qamyn jeýmen kún batyryp júr. «Artyńa qaramai ólgenge ne jetsin!» dep otyrýshy edi kónekóz shaýqandar. Aitary joq, myna tirshilikten ózinen keiin qalatyn adamdardyń bolashaǵy úshin alańdamai ketýge umtylý – qalamger qaisarlyǵy.
Endeshe, keleshekte zady adamnyń kitap oqýǵa qansha jerden kejegesi keiin tartyp turǵanymen, quryp ketkende klassikalyq shyǵarmalardy bir súzip shyǵatynyna shúbá keltirgiń kelmeidi. Ádebiet bir kúndik nemese bir jyldyq, ony aitasyz, bir ǵasyrlyq degen shekteýlerge áste kónbeidi. Óitkeni, Ýaqytty alǵa súirep kele jatqan da, Adam men Keńistiktiń úilesim tabýyna úles qosatyn da eń aldymen Ádebiet pen Mádeniet. Adamzat óziniń damý satysynda jańa bir ónerdi oilap tabýy múmkin. Solai bolǵan kúnniń ózinde de ol aldyńǵy órkeniettiń úlgilerine mindetti túrde arqa súieitini anyq. Nege, biz Tolstoi men Áýezovtiń shyǵarmalaryna qaita ainalyp soǵa beremiz? Klassikanyń ǵajap qudireti onyń qai dáýirde de óziniń ózektiligi men zamanaýilyǵyn joǵaltpaityndyǵynda jatyr. Osy talapqa tolyq jaýap bere alatyn Ábeńniń de týyndylaryn eshqashan tot baspaidy.
Bárin ait ta, birin ait, sotsializm dáýirinen bastap kúni búginge deiin ádebiettiń partiialylyǵyn emes, ádebiettiń ar-ojdan isi ekenin bir sátke de esinen shyǵarmai, aq qaǵazǵa adamzat máńgiligi úshin telmirýden kózi de, kóńili de talmaǵan qaisar qalamgermyna jalǵanǵa bárimizdiń júregimizge túsetin aýyrtpalyq ataýlyny birge kóterisý úshin kelgeni – basybaily aqiqat.
Osy aqiqat úshin saǵan basymyzdy iemiz, arly ádebietke ólerdei ǵashyqpassionar! Rýhani turǵydan zaia ómir keshkenderdiń zapyranyn syrtqa sharbolattai sharshamai shymyrlatyp shyǵarǵan Sen áli talai urpaǵyńa kereksiń!
Sharhan QAZYǴUL, pýblitsist.
"Almaty aqshamy"
